Το περιβόητο «μεσανατολικό» άλλοτε και τώρα

Η Μέση Ανατολή ήταν εύφλεκτη σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα: η έκφραση «το μεσανατολικό» σήμαινε σοβαρό, χρόνιο και δυσεπίλυτο πρόβλημα. Αλλά η σημερινή κατάσταση δεν είναι μόνο ένα ακόμη επεισόδιο αυτού του χρόνιου προβλήματος· και σίγουρα δεν είναι déjà vu: πρόκειται για μια ανάφλεξη από την οποία όλες οι πλευρές θα βγουν χαμένες διότι οι συμμαχίες είναι θολές και δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε επιτιθέμενους και αμυνόμενους.

Η αποτίμηση τριών πολεμικών επεισοδίων της πρόσφατης ιστορίας δείχνει, νομίζω, τις διαφορές ανάμεσα στο τότε και στο τώρα. Το 1973, στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, είχαν συγκρουστεί κρατικοί στρατοί —το Ισραήλ εναντίον της Αιγύπτου και της Συρίας— με παράπλευρη συνέπεια το πρώτο μεγάλο πετρελαϊκό σοκ. Σήμερα οι ΗΠΑ είναι εξαγωγέας πετρελαίου· τότε, το 1973, ολόκληρη η Δύση ήταν όμηρος των Αράβων· ατέλειωτες ουρές αυτοκινητιστών περίμεναν στα βενζινάδικα για μια σταγόνα βενζίνη. Τότε, ο πόλεμος διεξαγόταν με συμβατικά μέσα, με τεθωρακισμένα εναντίον τεθωρακισμένων· σήμερα διεξάγεται με drones, κυβερνοεπιθέσεις και, πρωτίστως, με την εμπλοκή μη κρατικών οργανώσεων (που τυχαίνει να είναι proxies) σε πέντε διαφορετικά μέτωπα ταυτοχρόνως.

Το 1980-1988, η σύγκρουση μεταξύ του Ιράν και του Ιράκ διεξαγόταν ως «πόλεμος των δεξαμενόπλοιων» στον Κόλπο, με αποτέλεσμα να κλείσουν, όπως συμβαίνει και σήμερα, τα στενά του Ορμούζ. Στη δεκαετία του 1980, το Ιράν ήταν απομονωμένο· σήμερα, στη σύγκρουση πρωταγωνιστούν οι ΗΠΑ, ενώ η παγκόσμια αγορά LNG —που στο μεταξύ έχει αναπτυχθεί πολύ εις βάρος του πετρελαίου— επηρεάζεται σε πρωτοφανή κλίμακα. Στη συνέχεια, το 2003, η ατυχής αμερικανική εισβολή στο Ιράκ με το πρόσχημα της αλλαγής καθεστώτος κατέληξε, όπως όλοι περιμέναμε, σε τεράστιο φιάσκο· και παρ’ όλ’ αυτά, η διοίκηση του Ντόναλντ Τραμπ χρησιμοποιεί το ίδιο επιχείρημα για να το διαψεύσει την επόμενη στιγμή —έτσι κι αλλιώς κανείς δεν πιστεύει τέτοια παραμύθια. Όχι μόνον επειδή ο Τραμπ και ο Πιτ Χέγκσεθ λένε ψέματα (λένε περισσότερα ψέματα από ό,τι αλήθειες)· όχι μόνον επειδή η πείρα έχει δείξει ότι οι αλλαγές καθεστώτος σε ξένες χώρες είναι εφικτές μόνον από τη δημοκρατία στη δικτατορία και όχι αντιστρόφως, αλλά και διότι η ιρανική θεοκρατία είναι οργανωμένη με βαθιές ρίζες στον πληθυσμό. Το Ιράν δεν είναι «αποτυχημένο κράτος», διαλυμένο από πολέμους μεταξύ φυλών· διαθέτει γνήσιο «καθεστώς», το οποίο αποδέχεται ή ανέχεται μια σχετική πλειοψηφία.

Δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι οι σύμβουλοι του Αμερικανού προέδρου έχουν τέτοια άγνοια του κόσμου ώστε να τρέφουν αυταπάτες παντοδυναμίας. Αλλά, όπως έχω γράψει πολλές φορές, αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μεγάλη στρατιωτική ισχύ, οι οικονομικές και οι διανοητικές τους δυνατότητες είναι πάρα πολύ περιορισμένες. Αναρωτιέμαι λοιπόν αν, στην παρούσα φάση, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξέρουν τι κάνουν· αν υπάρχει, δηλαδή, σαφής και ταυτοχρόνως ευέλικτη στρατηγική και τακτική. Πιστεύει η αμερικανική και ισραηλινή ηγεσία ότι με την εξόντωση αρχιμουλάδων θα καταρρεύσει το καθεστώς; Κι αν καταρρεύσει, τι θα γίνει μετά; Ποιος θα αναλάβει τη διοίκηση στο Ιράν; Εξάλλου, φαίνεται ότι, όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία, οι Αμερικανοί πίστευαν ότι σε λίγες μέρες θα ξεμπέρδευαν με την ιρανική όχληση· όμως, το πράγμα τρενάρει, το κλείσιμο του Ορμούζ επηρεάζει σχεδόν ολόκληρο τον κόσμο, η χρήση AI και αυτόνομων όπλων προκαλεί κλιμάκωση και έχει χαοτικές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία και σταθερότητα. Ούτε ο ρωσικός παράγοντας πρέπει να υποτιμάται —η Ρωσία ωφελείται από την αύξηση των τιμών του πετρελαίου, γεγονός που τροφοδοτεί τις δικές της πολεμικές προσπάθειες στην Ουκρανία— ούτε η Χεζμπολάχ στο μέτωπο του Λιβάνου πρέπει να θεωρείται ήσσων παράγοντας.

Αν και οι αμερικανο-ισραηλινές δυνάμεις σημειώνουν επιτυχίες στο πεδίο της μάχης, ο στόχος του Αμερικανού προέδρου να μη δεχτεί τίποτα λιγότερο από την «άνευ όρων παράδοση» της Ισλαμικής Δημοκρατίας και την πλήρη πρόσβαση στους οικονομικούς της πόρους παραμένει άπιαστο όνειρο. Επί δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία επεδίωξε τον πυρηνικό εξοπλισμό της, καλλιέργησε θηριώδες τρομοκρατικό δίκτυο, ανέπτυξε το μεγαλύτερο οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων στη Μέση Ανατολή —που απειλεί το Ισραήλ και την Ευρώπη— και σκότωσε δεκάδες χιλιάδες πολίτες της με συνοπτικές διαδικασίες. Η εξουδετέρωση ενός τέτοιου φάσματος απειλών μέσω συντονισμένης στρατιωτικής δράσης θα ήταν σημαντικό επίτευγμα, αν γινόταν με τους όρους του πολέμου της Κορέας: συντονισμό διεθνών οργανώσεων και δεδηλωμένη βούληση ενός τμήματος της χώρας να δεσμευτεί στον ελεύθερο κόσμο. Αυτοί οι όροι δεν ικανοποιούνται στην παρούσα περίπτωση: η μοναδική αφορμή —η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων— δεν συνιστά casus belli· σε πολλές χώρες του κόσμου η αντιπολίτευση υποφέρει. Φυσικά, τα αίτια της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης είναι οι πυρηνικές φιλοδοξίες της Τεχεράνης, η επιθετικότητά της εναντίον του Ισραήλ με τον δεδηλωμένο στόχο της καταστροφής του, και η πυρετώδης τρομοκρατική της δραστηριότητα στην Ασία και στην Ευρώπη — το ερώτημα που τίθεται είναι αν οι αμερικανο-ισραηλινές δυνάμεις μπορούν, εκτός από το να θανατώνουν διάφορους γενειοφόρους, να πλήξουν με οριστικό τρόπο τις πυρηνικές εγκαταστάσεις (νομίζω ότι η περσινή επιχείρηση «Σφυρί του Μεσονυκτίου» με Β-2 έκανε μια τρύπα στο νερό, αλλά το Πεντάγωνο δεν το παραδέχεται), ή έστω το πρόγραμμα των διηπειρωτικών και βαλλιστικών πυραύλων. Όσο για το διεθνές προσηλυτιστικό και τρομοκρατικό δίκτυο είναι, προς το παρόν, αήττητο: τα μεγάλα κάστρα καταστρέφονται μόνον εκ των έσω.

Μπορούν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις να εξολοθρεύσουν ολόκληρη τη σιιτική φατρία στην Υεμένη και στην Παλαιστίνη, που διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με σουνίτες τζιχαντιστές, όπως η Χαμάς στη Γάζα, η Αλ Κάιντα και οι Αφγανοί Ταλιμπάν; Η απάντηση είναι όχι και πάλι όχι: οι Ιρανοί ισλαμιστές χρησιμοποιούν μέχρι και τμήματα των μοτοσικλετιστών Hells Angels για επιθέσεις σε εβραϊκές τοποθεσίες στη Γερμανία και στις ΗΠΑ· έχουν αξιοποιήσει το δίκτυο Foxtrot της Σουηδίας [ΠΑΙΔΙΑ, ΕΔΩ ΛΙΝΚ ΓΙΑ ΤΟ ΦΟΞΤΡΟΤ] και μεξικανικά καρτέλ· οι Ιρανοί, αντιθέτως από εμάς τους υπολοίπους, ξέρουν τι κάνουν. Στο δε εσωτερικό, αν και έχουν καταστείλει βιαίως κάθε κύμα αναταραχής, από τις φοιτητικές διαμαρτυρίες του 1999 και το Πράσινο Κίνημα του 2009 μέχρι τις πανεθνικές διαδηλώσεις του 2017, του 2019, του 2021, του κινήματος «Γυναίκες, Ζωή, Ελευθερία» του 2022 και του Ιανουαρίου 2026, πρέπει να ληφθεί υπόψη η εντελώς διαφορετική παράδοση των Ιρανών, η υποταγή τους στη θρησκεία και ο διάχυτος αντιδυτικισμός και αντιαμερικανισμός: μόνο μια μειοψηφία στο Ιράν περιμένει τις ΗΠΑ να τη σώσουν· το Ισραήλ, το σιχαίνονται όλοι ανεξαιρέτως.

Ο πόλεμος θα ενισχύσει την αντιδυτική, αντιαμερικανική, αντι-ισραηλινή συνείδηση των Ιρανών. Όσο κι αν μισούν τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης και την πολιτοφυλακή Basij, αποκλείεται να εναποθέσουν την τύχη τους σε ξένες δυνάμεις —εκτός αν, αυτή τη στιγμή που τα γράφω αυτά, οργανώνεται δημοκρατική αντιπολίτευση τύπου Μουτζαχεντίν που συνδυάζει τη μουσουλμανική θρησκεία με κάποια μορφή πολιτικών δικαιωμάτων τα οποία να μπορούν να γίνουν αποδεκτά από τις ευσεβείς μάζες οι οποίες στήριξαν το καθεστώς επί 47 χρόνια. Επίσης, είναι απαραίτητο να ληφθεί υπόψη ότι οι μουλάδες δεν μένουν με σταυρωμένα τα χέρια ούτε στο επίπεδο της προπαγάνδας: από την έναρξη του πολέμου, μονάδες των πολιτοφυλακών έχουν καταλάβει θέσεις σε σχολεία και νοσοκομεία —μια τακτική της Χαμάς— με σκοπό να «βοηθούν» τους Ιρανούς μπροστά στον εξωτερικό εχθρό· αν και στην πραγματικότητα τούς εκφοβίζουν, δημιουργούν εντύπωση εθνικής συνοχής.

Οι αναλυτές που στρέφονται γύρω από την αμερικανική διοίκηση φαίνεται ότι έχουν διαφορετική γνώμη: ίσως πιστεύουν ότι οι Ιρανοί περιμένουν τους πεζοναύτες σαν σωτήρες. Αν και η φαντασίωση έχει διαψευστεί επανειλημμένως, αντέχει στον χρόνο διότι έχει συμφιλιωτική και καταπραϋντική δράση στο εσωτερικό των ΗΠΑ: όπως παντού, η αμερικανική εσωτερική προπαγάνδα εμφανίζει τον γάιδαρο να πετάει.

Συμπερασματικά, η κατάσταση θυμίζει το 1973 όσον αφορά την άνοδο των τιμών, αλλά από γεωπολιτική άποψη είναι πολύ πιο επισφαλής: τότε τα κράτη συνομιλούσαν μεταξύ τους και σέβονταν σε κάποιο βαθμό τους διεθνείς θεσμούς· σήμερα, οι διεθνείς θεσμοί έχουν απαξιωθεί, το Ιράν τελεί υπό ακυβερνησία και οι Αμερικανοί, έχοντας εκλέξει τον Ντόναλντ δείχνουν πως είναι τόσο επιπόλαιοι ώστε μπορούν να προκαλέσουν λουτρό αίματος χωρίς κανένα κέρδος. Μπορούν επίσης να βαρεθούν (να τελειώσουν και τα χρήματα), να αφήσουν την επιχείρηση στη μέση και να προχωρήσουν, εύθυμα, σε άλλες περιπέτειες.