Ο Θουκυδίδης, η Γροιλανδία, ο Μαρκ Κάρνεϊ και ο μηχανισμός της ισχύος χωρίς ψευδαισθήσεις
Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που δεν ανήκουν στο παρελθόν, αλλά επανέρχονται διαρκώς μεταμφιεσμένες στο παρόν. Ο Διάλογος Αθηναίων και Μηλίων του Θουκυδίδη είναι μία από αυτές. Γραμμένος τον 5ο αιώνα π.Χ., μέσα στο σκοτάδι του Πελοποννησιακού Πολέμου, παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ωμά και ειλικρινή κείμενα για τη φύση των διεθνών σχέσεων.
Η σκηνή είναι απλή: η πανίσχυρη Αθήνα απαιτεί από τη μικρή και ουδέτερη Μήλο να υποταχθεί. Όχι επειδή η Μήλος την απείλησε, αλλά επειδή μπορεί. Οι Μήλιοι ζητούν να συζητηθεί το ζήτημα με όρους δικαίου, ουδετερότητας και ηθικής. Οι Αθηναίοι αρνούνται εξαρχής αυτό το πλαίσιο. Δεν ήρθαν, λένε, για να κάνουν φιλοσοφία, αλλά για να μιλήσουν για συμφέρον και ισχύ.
Και τότε διατυπώνεται η πιο κυνική –και ίσως η πιο ειλικρινής– φράση στην ιστορία της πολιτικής σκέψης: οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν σε ό,τι είναι αναγκασμένοι.
Οι Αθηναίοι δεν λένε ότι η αδικία είναι καλή. Λένε ότι είναι αναπόφευκτη όταν υπάρχει ανισορροπία ισχύος.
Εδώ, το δίκαιο δεν καταργείται· απλώς περιορίζεται. Οι Αθηναίοι δεν λένε ότι η αδικία είναι καλή. Λένε ότι είναι αναπόφευκτη όταν υπάρχει ανισορροπία ισχύος. Το δίκαιο, υποστηρίζουν, έχει νόημα μόνο μεταξύ ίσων. Όταν η ισχύς είναι άνιση, η επίκληση της ηθικής γίνεται, στα μάτια τους, είτε αφέλεια είτε προσχηματική ρητορική.
Οι Μήλιοι, από την άλλη, εκπροσωπούν διαχρονικά επιχειρήματα των μικρών και μεσαίων δυνάμεων: ότι η αδικία θα τιμωρηθεί, ότι οι συμμαχίες και η ισορροπία δυνάμεων θα λειτουργήσουν, ότι η τύχη ή η ηθική τάξη του κόσμου δεν θα επιτρέψει το χειρότερο. Ο Θουκυδίδης δεν τους παρουσιάζει ως ανόητους, αλλά ως τραγικούς. Γιατί η ελπίδα τους δεν επαληθεύεται.
Το τέλος είναι γνωστό και αμείλικτο: η Μήλος καταστρέφεται, οι άνδρες εκτελούνται, οι γυναίκες και τα παιδιά υποδουλώνονται. Η Αθήνα κερδίζει στρατιωτικά, αλλά χάνει κάτι βαθύτερο. Και λίγα χρόνια αργότερα, θα γνωρίσει η ίδια την ήττα και την παρακμή.
Ο Θουκυδίδης γράφει για να αποκαλύψει τον μηχανισμό της ισχύος χωρίς ψευδαισθήσεις
Ο Θουκυδίδης δεν γράφει για να δικαιώσει τους ισχυρούς. Γράφει για να αποκαλύψει τον μηχανισμό της ισχύος χωρίς ψευδαισθήσεις. Γι’ αυτό και σήμερα θεωρείται πρόδρομος του «ρεαλισμού» στις διεθνείς σχέσεις: της αντίληψης ότι τα κράτη κινούνται πρωτίστως με βάση το συμφέρον και τη δύναμη, όχι την ηθική.
Κι όμως, το κείμενο δεν είναι ύμνος στον κυνισμό. Είναι προειδοποίηση. Δείχνει τι συμβαίνει όταν η ισχύς αποσυνδέεται πλήρως από κάθε έννοια δικαίου. Όταν ο ισχυρός δεν χρειάζεται ούτε καν προσχήματα. Τότε το διεθνές σύστημα μετατρέπεται σε ζούγκλα, όπου η βία δεν είναι εξαίρεση αλλά κανόνας.
Ο Θουκυδίδης (και ο Κάρνεϊ) δεν μας λέει πώς πρέπει να λειτουργεί ο κόσμος. Μας δείχνει πώς καταλήγει να λειτουργεί, όταν η ισχύς γίνεται ανεξέλεγκτη. Κι αυτό, παραμένει μια σταθερά στην ανθρώπινη ιστορία, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
20°
