Ο Ντόναλντ Τραμπ και το τέλος της ευρωπαϊκής αμηχανίας

Όταν τον Νοέμβριο του προηγούμενου έτους ο Ντόναλντ Τραμπ υπέγραφε τη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ –στο εξής «Στρατηγική»–, κανείς δεν θα μπορούσε να περιμένει πως, πριν καν το 2026 προλάβει να μετρήσει καλά καλά τρεις εβδομάδες, θα αποδείκνυε ότι προτίθεται να την εφαρμόσει στο ακέραιο. Η σύλληψη και η μεταγωγή του Βενεζουελανού δικτάτορα, Νικολάς Μαδούρο, η αποσταθεροποιητική ρητορική που έχει υιοθετήσει αναφορικά με το μέλλον της Γροιλανδίας, αλλά και η απότομη διεύρυνση της αποστολής του «Συμβουλίου Ειρήνης» έχουν προκαλέσει πρωτοφανή αμηχανία και αναταραχή στις διατλαντικές σχέσεις, καθιστώντας σαφές αυτό που θα έπρεπε να ήταν προφανές αμέσως μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο: για τον Ντόναλντ Τραμπ, το δόγμα «America First» είναι αδιαπραγμάτευτο, και έχει στο επίκεντρο τον ίδιο.

Το γεγονός πως ο Αμερικανός πρόεδρος έχει ένα από τα ισχυρότερα «εγώ» της καταγεγραμμένης Ιστορίας, σε συνδυασμό με την προσωπική του απέχθεια προς την ευρύτερη αρχιτεκτονική ασφάλειας του πολυπολικού συστήματος, αλλά και τη ροπή του στα μετρήσιμα αποτελέσματα, ανέκαθεν αποτελούσε μια δυνητικά αποσταθεροποιητική δυναμική, τόσο σε εμπορικό όσο και σε γεωπολιτικό επίπεδο. Τις τελευταίες ημέρες, ωστόσο, οι παραδοσιακοί εταίροι των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ συνειδητοποιούν πως όταν ο Τραμπ έγραφε στη Στρατηγική πως η μεταψυχροπολεμική αμερικανική προσέγγιση εντός του διεθνούς συστήματος «δεν έχει φέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα», στην ουσία προοικονομούσε ότι η «αναγκαία και καλοδεχούμενη διόρθωση της εκ μέρους του προέδρου Τραμπ» δεν θα λάμβανε υπόψη της το αδιανόητο κόστος μιας διατλαντικής ρήξης, για την οποία, ωστόσο, εκείνος φαίνεται απείρως ετοιμότερος από την Ευρώπη.

Ο Ντόναλντ Τραμπ στο κέντρο του κόσμου (του)

Η βίαιη απομάκρυνσης του Μαδούρο από το παλάτι Μιραφλόρες στο Καράκας, η επιμονή του Λευκού Οίκου να θέσει τη Γροιλανδία υπό τον έλεγχό του, αλλά και η προώθηση του Συμβουλίου Ειρήνης ως ανταγωνιστικό θεσμό των Ηνωμένων Εθνών έχουν έναν και μοναδικό κοινό παρονομαστή: την προστασία και την ενίσχυση των αμερικανικών συμφερόντων, όπως τα αντιλαμβάνεται και τα ορίζει ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος. Το ενδιαφέρον –ή και το εξωφρενικό– είναι πως από τις τρεις περιπτώσεις, η βίαιη απομάκρυνση του Μαδούρο από την εξουσία στη Βενεζουέλα αποτελεί την πιο σαφή περίπτωση· μετά από μια πολύμηνη προετοιμασία, χρειάστηκε ένα απόγευμα και ένας περιπαικτικός χορός του έκπτωτου Βενεζολάνου δικτάτορα ώστε ο Τραμπ να προχωρήσει στη σύλληψή του, να σπρώξει τη Βενεζουέλα –και κυρίως, τον πλούσιο μα αναξιοποίητο πετρελαϊκό της τομέα– σε μια νέα εποχή.

Ο Τραμπ δεν έχει δείξει καμία πρόθεση και προετοιμασίασε σε κυβερνητικό επίπεδο για την επόμενη μέρα στη Βενεζουέλα

Το κρίσιμο σημείο όμως δεν αφορά τόσο την απομάκρυνση ενός ακόμα Λατινοαμερικανού δικτάτορα· θα έλεγε κανείς πως αυτά η Ουάσιγκτον τα έχει ξανακάνει. Παρότι ο Τραμπ μετέφερε τον Μαδούρο στις φυλακές της Νέας Υόρκης με τον πλέον «κλινικό» τρόπο, ακριβώς επειδή οι Delta Forces είχαν προετοιμαστεί κατάλληλα για να φέρουν εις πέρας μια επιχείρηση που έμοιαζε αδιανόητη, εντούτοις δεν έχει δείξει καμία πρόθεση και προετοιμασία σε κυβερνητικό επίπεδο για την επόμενη μέρα στη χώρα, αφήνοντας την αντιπρόεδρο του Μαδούρο, Ντέλσι Ροντρίγκεζ, να κάνει κουμάντο. Η αδιαφορία του Τραμπ να προχωρήσει στην επανίδρυση της Βενεζουέλας αποτελεί την πραγματική τομή που επιφέρει στην αμερικανική εξωτερική πολιτική. Όπως υπογράφει στη Στρατηγική, κύριο κριτήριο των ημισφαιρικών συνεργασιών αποτελεί το κατά πόσο οι συνεργαζόμενες κυβερνήσεις προτίθενται να συνεργαστούν με τις ΗΠΑ και όχι με τους διεθνείς ανταγωνιστές τους.

Στο ίδιο πνεύμα εντάσσεται φυσικά και η προσπάθεια του Τραμπ να προσαρτήσει τη Γροιλανδία. Πιστός στην πάγια διπλωματική του στρατηγική, ο Αμερικανός πρόεδρος άφηνε σκοπίμως να εννοηθεί πως εξετάζει μια πιθανή στρατιωτική επιχείρηση στο αυτόνομο κράτος-μέλος του Βασιλείου της Δανίας, μέχρις ότου τελικά επιβεβαιώσει, στο πλαίσιο της παρουσίας του στο World Economic Forum στο Νταβός, πως τελικά έχει αποκλείσει τη συγκεκριμένη επιλογή. Όμως, παρότι η συγκεκριμένη αποστροφή του καθησύχασε σε μεγάλο βαθμό τις αμερικανικές και τις ευρωπαϊκές χρηματιστηριακές αγορές –με τους επενδυτές διεθνώς να κρέμονται κυριολεκτικά από τα χείλη του σε καθημερινή βάση εδώ και αρκετούς μήνες–, το κρίσιμο σημείο είναι πως απείλησε τους Ευρωπαίους και νατοϊκούς του εταίρους πως, αν δεν βρουν από κοινού έναν συμβιβασμό που να επιτρέψει μια αμερικανική προσάρτηση της Γροιλανδίας, τότε οι ΗΠΑ «θα το θυμούνται».

Στη Στρατηγική αναφέρεται πως οι όροι των διμερών και πολυμερών συνεργασιών των ΗΠΑ όπως και η φύση της αμερικανικής βοήθειας προς τους εταίρους τους θα εξαρτώνται από τον βαθμό στον οποίο εκείνοι συνεργάζονται με την Ουάσιγκτον ως προς τον αποκλεισμό της πρόσβασης τρίτων δυνάμεων στο Δυτικό Ημισφαίριο

Στην πραγματικότητα, το ενδεχόμενο μιας ενδονατοϊκής σύρραξης αναφορικά με το μέλλον της Γροιλανδίας ανέκαθεν συγκέντρωνε μόνο στατιστικές πιθανότητες, όμως η πρόθεση του Τραμπ να αναγκάσει τους εταίρους του να συναινέσουν στο –αντικειμενικά εξωπραγματικό– αίτημά του είναι απολύτως συνεπής με τη Στρατηγική. Συγκεκριμένα, στη Στρατηγική αναφέρεται πως οι όροι των διμερών και πολυμερών συνεργασιών των ΗΠΑ όπως και το ύψος και η φύση της αμερικανικής βοήθειας προς τους εταίρους τους θα εξαρτώνται στο εξής από τον βαθμό στον οποίο εκείνοι συνεργάζονται με την Ουάσιγκτον ως προς τον αποκλεισμό της πρόσβασης τρίτων δυνάμεων στο Δυτικό Ημισφαίριο. Εφόσον ο Τραμπ πιστεύει πως αυτό μπορεί μόνο να εξασφαλιστεί μέσω της προσάρτησης της Γροιλανδίας, τότε πολύ δύσκολα θα ικανοποιηθεί με οποιαδήποτε μέση λύση, με ό,τι κι αν αυτό συνεπάγεται για τις διατλαντικές σχέσεις.

Τέλος, ξεχωριστή και εξαιρετικά περίπλοκη είναι η σύσταση και η ενεργοποίηση του Συμβουλίου Ειρήνης, του οποίου η τυπική αποστολή είναι να επιβλέψει την ανοικοδόμηση της Λωρίδας της Γάζας και να διασφαλίσει τη μετάβασή της σε έναν σταθερότερο μεταπολεμικό πολιτικό χρόνο. Σε κάθε περίπτωση, παρότι το όλο εγχείρημα βασίστηκε εξαρχής στην έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών ο Αμερικανός πρόεδρος έχει καταστήσει σαφή την πρόθεσή του να διευρύνει την αποστολή του και σε άλλες τρέχουσες συγκρούσεις εντός του διεθνούς συστήματος, καλώντας φίλους και εχθρούς να συμμετάσχουν στο εγχείρημα –καταβάλλοντας απαραιτήτως και ένα δισεκατομμύριο δολάρια, αν επιθυμούν να αποτελέσουν μόνιμα μέλη– και προβάλλοντάς το ως ανταγωνιστικό οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών, τα οποία ενέκριναν αρχικά τη σύσταση του Συμβουλίου Ειρήνης.

Ενδεικτικά, ο Χάρτης του Συμβουλίου Ειρήνης μιλά για έναν διεθνή οργανισμό που έχει ως αποστολή την επίλυση των διεθνών συγκρούσεων, με τον ίδιο τον Τραμπ να σημειώνει πως τα Ηνωμένα Έθνη ποτέ δεν συνέβαλαν καθοριστικά στην επίλυση οποιασδήποτε σύρραξης. Και σε αυτή την περίπτωση, ο Τραμπ είχε ουσιαστικά προοικονομήσει τη ρήξη του με τα Ηνωμένα Έθνη, με τη Στρατηγική να καταδικάζει όλους εκείνους τους υπερεθνικούς οργανισμούς στους οποίους η Ουάσιγκτον συμμετείχε για δεκαετίες, κάνοντας λόγο για σαφή αντιαμερικανισμό αλλά και σκόπιμη προσπάθεια εκ μέρους τους να αποδυναμωθεί η ισχύς των ΗΠΑ.

Η αλήθεια μέσα στο χάος και η προειδοποίηση του Γκάβιν Νιούσομ

Τις τελευταίες τρεις εβδομάδες, ο Τραμπ κατέστησε εξαιρετικά εύκολη την άσκηση της δριμύτερης δυνατής κριτικής προς το πρόσωπό του, όπως και τον υποβιβασμό των επιχειρημάτων του Λευκού Οίκου στο επίπεδο της παράνοιας. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι κάπως πιο σύνθετη· αν κανείς Ευρωπαίος στεναχωρήθηκε ιδιαίτερα με την απομάκρυνση του Μαδούρο –πλην ελαχίστων απολογητών των απανταχού αυταρχικών σοσιαλιστικών καθεστώτων–, σίγουρα δεν ισχύει το ίδιο στην περίπτωση της Γροιλανδίας και του «Δόγματος Ντονρόε», όταν αυτό αφορά την Ευρώπη, όπως και στην περίπτωση του Συμβουλίου Ειρήνης.

Ο Τραμπ έχει δίκιο σε δύο πράγματα: η ενίσχυση της Γροιλανδίας είναι απολύτως απαραίτητη και κανείς δεν μπορεί να πάρει στα σοβαρά τα Ηνωμένα Έθνη

Μέσα στην αλλοπρόσαλλη και αποσταθεροποιητική ρητορική του, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει δίκιο σε δύο πράγματα: πρώτον, η ενίσχυση της Γροιλανδίας είναι απολύτως απαραίτητη στο πλαίσιο της διατήρησης μιας ευνοϊκής για τη Δύση ισορροπίας των δυνάμεων στον Αρκτικό Κύκλο –όπου η ρωσική ακτογραμμή είναι ατελείωτη. Δεύτερον, κανείς δεν μπορεί να πάρει στα σοβαρά τα Ηνωμένα Έθνη, τουλάχιστον αναφορικά με τη δυνατότητά τους να παρέμβουν ουσιαστικά σε οποιαδήποτε διεθνή σύγκρουση. Το γεγονός πως ο Τραμπ φέρνει –συγκλονιστικά άτσαλα αλλά και εξαιρετικά προκλητικά– τις δύο αυτές συνθήκες στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος, δεν σημαίνει πως αυτές δεν ισχύουν· ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει, και όπως η ιστορία έχει αποδείξει την –ατυχώς– πάγια ανικανότητα των Ηνωμένων Εθνών, έτσι θα δείξει και τη σημασία που θα αποκτήσει ο Αρκτικός Κύκλος τόσο στο άμεσο μέλλον όσο και μακροπρόθεσμα.

Το πραγματικό σημείο τριβής αφορά την επίλυση των δύο συγκεκριμένων προβληματικών συνθηκών. Ο Τραμπ είναι αυτός που είναι, και δεν πρόκειται να αλλάξει τώρα, πόσο μάλλον δε όταν με αυτή την ιδιοσυγκρασία κατάφερε να αναδειχθεί δις ως ο ισχυρότερος πολιτικός αξιωματούχος παγκοσμίως. Έχοντας ήδη αποδείξει τη συνέπειά του στη Στρατηγική, οι πιθανότητες μάλλον τον θέλουν να συνεχίζει να ελίσσεται με τον συγκεκριμένο συγκρουσιακό τρόπο προς πάσα κατεύθυνση, με την Ουάσιγκτον να μην ξεχωρίζει πλέον φίλους από εχθρούς. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, η ιστορική ευθύνη της Ευρώπης είναι να αποδείξει εμπράκτως ότι μπορεί να εξασφαλίσει την ασφάλεια του Αρκτικού Κύκλου στον βαθμό που της αναλογεί –σε συνεργασία πάντα με την καναδική κυβέρνηση και τον αυθεντικά πρόθυμο Καναδό πρωθυπουργό, Μαρκ Κάρνεϊ– και πως μπορεί να παρέμβει αποφασιστικά στις διεθνείς συγκρούσεις που πλήττουν άμεσα ή έμμεσα τα συμφέροντά της.

Ο Αμερικανός πρόεδρος αντιλαμβάνεται πρωτίστως τη σημασία της ισχύος· τα αιθέρια ευχολόγια και η συγκινησιακή ρητορική επί οποιουδήποτε θέματος δεν του είπαν ποτέ τίποτα

Αν υπάρχει μια σταθερή μεταβλητή η οποία έχει καταστεί αδιαμφισβήτητα σαφής τόσο από τη Στρατηγική όσο και από τον –πλέον εξαιρετικά πλούσιο– βίο και την πολιτεία του Τραμπ στον Λευκό Οίκο, αυτή είναι πως ο Αμερικανός πρόεδρος αντιλαμβάνεται πρωτίστως τη σημασία της ισχύος· τα αιθέρια ευχολόγια και η συγκινησιακή ρητορική επί οποιουδήποτε θέματος δεν του είπαν ποτέ τίποτα, με τον ίδιο να υπογράφει στη Στρατηγική πως οι ΗΠΑ οικειοποιούνται πλέον το δόγμα της ειρήνης μέσω της ισχύος, τίποτα λιγότερο ή περισσότερο.

Στην ουσία, η Ευρώπη δεν έχει άλλη επιλογή από τη σύγκρουση, όχι όμως με τις ΗΠΑ, αλλά με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον εαυτό της. Ο Τραμπ έχει κάνει ό,τι μπορεί ώστε να αποδείξει στους Ευρωπαίους ηγέτες πως οι ΗΠΑ αποτελούν έναν τουλάχιστον αναξιόπιστο, αν όχι δυνητικά επιθετικό εταίρο, όπως και ότι η προσπάθειά τους να τον κατευνάσουν θα εκπυρσοκροτήσει. Λίγους μόνο μήνες μετά τη διμερή εμπορική συμφωνία, όπου η Ευρωπαϊκή Κομισιόν δέχθηκε με κατεβασμένα τα χέρια τους νέους αμερικανικούς δασμούς, ο Τραμπ απείλησε εκ νέου τους Ευρωπαίους εταίρους του ότι, αν δεν του κάνουν τη χάρη στη Γροιλανδία, τότε θα έρθουν αντιμέτωποι ξανά με πάσης φύσεως αντίποινα. Εξάλλου, όπως η συγκρουσιακή και αλλοπρόσαλλη ρητορική του Τραμπ κρύβει αλήθειες, το ίδιο ακριβώς ισχύει και για την εξαιρετικά σκληρή γλώσσα την οποία χρησιμοποίησε ο κυβερνήτης της Καλιφόρνια –και επίδοξος προεδρικός υποψήφιος των Δημοκρατικών το 2028–, Γκάβιν Νιούσομ, ο οποίος κάλεσε τους Ευρωπαίους ηγέτες να σταθούν στο ύψος των απόψεων που εκφράζουν πίσω από τις κάμερες και να απαντήσουν στον Τραμπ με τον τρόπο που αναλογεί στις αλλεπάλληλες προκλήσεις του.

Κανείς πλέον δεν μπορεί να υπολογίζει τις ΗΠΑ, και τουλάχιστον σ’ αυτό ο Τραμπ ήταν ανέκαθεν σαφής

Το μόνο πρόβλημα, φυσικά, είναι πως οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να το κάνουν αυτό όπως ακριβώς προειδοποίησε και ο Κάρνεϊ: μαζί. Όμως, αυτή η ενότητα δεν μπορεί πλέον να εκφραστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν υφίσταται καν εντός του ΝΑΤΟ και φαίνεται πως μόνο η Συμμαχία των Προθύμων –ή ένα αντίστοιχο εγχείρημα– μπορεί να εξασφαλίσει στην Ευρώπη και στις λοιπές μεσαίες δυνάμεις τη σταθερότητα που τους είχε χαρίσει η Ουάσιγκτον τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες. Η στιγμή της αφύπνισης άργησε, η ώρα της συνειδητοποίησης ήρθε, η ευκαιρία της αντίδρασης είναι ιστορική, το κόστος της αμηχανίας θα είναι καταστροφικό. Κανείς πλέον δεν μπορεί να υπολογίζει τις ΗΠΑ, και τουλάχιστον σ’ αυτό ο Τραμπ ήταν ανέκαθεν σαφής.