Ιράν και Περσία: Ένα σύντομο χρονικό

α) Η τρίτη χιλιετία π.Χ.

Οι όροι Ιράν και Περσία έχουν ξεχωριστή αφετηρία και εξέλιξη. Κατά τη διάρκεια της τρίτης χιλιετίας π.Χ., -όπου έχουμε και τα πρώτα εκτενή γραπτά κείμενα της ανθρωπότητας-, η μόνη δύναμη που φαίνεται να διακρίνεται στην περιοχή του Ιράν (όπως τη γνωρίζουμε σήμερα), είναι οι Ελαμίτες, στα νοτιοδυτικά της χώρας, με πρωτεύουσα αρχικά την Ανσάν και έπειτα τη Σούσα (η «Σουσιανή» των αρχαίων Ελλήνων). Πρόκειται για τον αρχαιότερο λαό που γνωρίζουμε ότι κατοίκησε στα εδάφη του σημερινού Ιράν και κρίνοντας από τη γλώσσα του, δεν ανήκε στην ινδο-ευρωπαϊκή οικογένεια. Ο λαός αυτός έμεινε στη βιβλιογραφία γνωστός ως Ελαμίτες, επειδή οι Σουμέριοι και οι Ακκάδιοι (λαοί του αρχαίου Ιράκ), των οποίων τα κείμενα αποκρυπτογραφήθηκαν πρώτα, ονόμαζαν την περιοχή αυτού του λαού «Ελάμ», δηλαδή «Ανατολή». «Ελαμίτες» σημαίνει «Ανατολίτες», δηλαδή αυτοί που ήταν στα ανατολικά του Ιράκ. Όταν αποκρυπτογραφήθηκε για πρώτη φορά μια πρώτη μορφή γραφής αυτού του λαού, η ελαμιτική, διαπιστώθηκε ότι οι ίδιοι δεν αποκαλούσαν ποτέ τον εαυτό τους «Ελαμίτες» αλλά αντίθετα χρησιμοποιούσαν τον όρο «Χατάμτι». Οι Χαταμτίτες είναι οι πιο πρώιμοι γνωστοί κάτοικοι της περιοχής του σημερινού Ιράν (και καταφέρνουν να επιβιώσουν μέχρι και τα τέλη της πρώτης χιλιετίας π.Χ.).

Μέχρι τα τέλη της τρίτης χιλιετίας π.Χ., οι όροι «Ιράν» και «Περσία» δεν αναφέρονται στα κείμενα. Στα τέλη της τρίτης χιλιετίας π.Χ., εμφανίζεται για πρώτη φορά ο γεωγραφικός όρος που έμελλε να εξελιχτεί στον όρο «Περσία», ο όρος «Παράχσε» (Para.ah.se). Τον εντοπίζουμε σε μια ακκαδική επιγραφή του βασιλιά Σαργκόν Α΄, του ιδρυτή της ακκαδικής δυναστείας στο σημερινό Ιράκ αλλά και σε επιγραφές του γιού του, Ριμούς. Ο Σαργκόν αποκαλεί τον εαυτό του «κύριο του Ελάμ και της Παράχσε» ενώ ο Ριμούς αναφέρει ότι νίκησε τον Αμπαλγκαμάς, βασιλιά της Παράχσε. Η Παράχσε, λοιπόν, αναφέρεται ως τοπωνύμιο που ανήκει σε βασίλειο διακριτό από το βασίλειο του Ελάμ. Δεν γίνεται μνεία σε κάποιον λαό που έφερε αυτό το όνομα και από άλλες επιγραφές συμπεραίνουμε ότι το βασίλειο στο οποίο ανήκε η Παράχσε μάλλον ονομαζόταν Μαρχάσι (γραφόταν μερικές φορές και ως Ουαράχσε). Το βασίλειο της Μαρχάσι βρισκόταν επίσης στο νότιο Ιράν αλλά ανατολικότερα του Ελάμ, απέναντι από τα στενά του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο. Συνεπώς, μέχρι τα τέλη της τρίτης χιλιετίας π.Χ., έχουμε δύο μεγάλα βασίλεια στην περιοχή του Ιράν, το βασίλειο του Ελάμ (Χατάμτι) και το βασίλειο της Μαρχάσι. Στο δεύτερο αυτό βασίλειο εμφανίζεται για πρώτη φορά μια πρώιμη μορφή του ονόματος Περσία (Παράχσε). Δεν αποκλείεται το όνομα Περσία να προέρχεται από παραφθορά ή εναλλακτική γραφή του Μαρχάσι, δεδομένου του ότι τόσο το «μ» όσο και το «π» είναι χειλικά σύμφωνα και εναλλάσσονται εύκολα σε λέξεις.

β) Η δεύτερη χιλιετία π.Χ.

Περνώντας στη δεύτερη χιλιετία π.Χ., η κατάσταση συνεχίζει ως έχει, με τους Χαταμτίτες να παίζουν σημαντικό ρόλο σε διάφορες διαμάχες με λαούς του Ιράκ. Το βασίλειο Μαρχάσι, ωστόσο, αναφέρεται πλέον σπανιότερα στις πηγές αλλά κάπου στις αρχές της χιλιετίας κάνει την εμφάνισή του ένας άλλος λαός, μάλλον με ιρανική καταγωγή, οι Κασσίτες. Πρόκειται για αινιγματικό λαό με περίεργη γλώσσα.

Προς τα μισά της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. έχουμε τη συμβατική χρονολόγηση της έλευσης των Ινδο-Ευρωπαίων, δηλαδή διαφόρων φυλών με γλώσσες της ινδο-ευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών, οι οποίοι από μέρη της Κεντρικής Ασίας (σύμφωνα με την ισχύουσα θεωρία) μετακινήθηκαν αρχικώς προς την περιοχή του Ιράν και μετέπειτα σε εδάφη της βορειοδυτικής Ινδίας. Αυτοί οι Ινδο-Ευρωπαίοι καταφέρνουν σταδιακά να επισκιάσουν τους άλλους λαούς της περιοχής κουβαλώντας μαζί τους καινούργιες παραδόσεις. Όσοι κατοίκησαν στα εδάφη του Ιράν φαίνεται πως έφεραν στην περιοχή μια καινούργια θρησκεία, τον Ζωροαστρισμό, με ιερά κείμενά τους τα Αβέστα, ενώ εκείνοι που πήγαν στην Ινδία είχαν τη βεδική θρησκεία με ιερό κείμενο τις Βέδες. Εξέλιξη της βεδικής θρησκείας είναι ο σύγχρονος Ινδοϊσμός. Ζωροαστρισμός και Βεδισμός έχουν διαφορές μεταξύ τους αλλά μοιράζονται και αρκετά κοινά μυθολογικά μοτίβα.

Δυστυχώς, δεν έχουμε ξεκάθαρες πηγές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. που να αναφέρονται στους Ινδο-Ευρωπαίους και πληροφορούμαστε την προ-ΰπαρξή τους στην περιοχή από σανσκριτικές (αρχαίες ινδικές), ασσυριακές και αρχαιοελληνικές πηγές της πρώτης χιλιετίας π.Χ. Οι Βέδες, -η συλλογή ιερών κειμένων των Ινδο-Ευρωπαίων της Ινδίας-, χρονολογούνται μεν στα μισά της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. αλλά όλα τα διαθέσιμα κείμενα τους σώζονται σε πηγές των αρχών της πρώτης χιλιετίας π.Χ. και εξής.

γ) Η πρώτη χιλιετία π.Χ.

Κάπως έτσι φτάνουμε στην πρώτη χιλιετία π.Χ. Σε ένα από τα βεδικά κείμενα που ονομάζεται Ντχαρμασάστρα (1.1.2.10) και χρονολογείται στις αρχές της πρώτης χιλιετίας π.Χ. τα εδάφη της Ινδίας στα οποία κατοίκησαν αυτοί οι Ινδο-Ευρωπαίοι αποκαλούνται για πρώτη φορά με συγκεκριμένο όνομα, το όνομα Αριαβάρτα (आर्यावर्त), δηλαδή «η χώρα των Αρίων». Από αυτά τα κείμενα πληροφορούμαστε ότι οι Ινδο-Ευρωπαίοι που κατέφτασαν σε Ιράν και Ινδία, αποκαλούσαν τους εαυτούς τους «Αρίους». Η έννοια του Αρίου εμφανίζεται για πρώτη φορά σε ινδικές πηγές και γι’ αυτό οι Ινδο-Ευρωπαίοι που αποίκησαν την Ινδία ονομάζονται μερικές φορές σήμερα Ινδο-Άριοι. Το όνομα «Άριος» θα δούμε αργότερα ότι εμφανίζεται και σε ιρανικές πηγές του 6ου αιώνα π.Χ.

Όσον αφορά τους Ινδο-Ευρωπαίους του Ιράν, συναντάμε για πρώτη φορά ορισμένα από τα ονόματά τους στις αρχές της πρώτης χιλιετίας π.Χ. Συγκεκριμένα, στο βορειοδυτικό και βόρειο Ιράν φαίνεται πως κατοικούσαν οι Μήδοι και οι Σάκες (Σκύθες). Στα πιο νότια και νοτιοδυτικά μαθαίνουμε από ύστερες πηγές ότι κατοικούσε μια φυλή ονόματι Πέρσες, οι οποίοι όμως ακόμη δεν έπαιζαν κομβικό ρόλο στα πράγματα. Η φυλή αυτή κατοικούσε στα εδάφη της πρώιμης περιοχής Παράχσε που τότε ονομαζόταν Παρσούα, γεγονός που συναινεί στη σύνδεσή της με τους Πέρσες. Μήδοι, Πέρσες και Σκύθες είναι σίγουρο ότι πηγαίνουν πίσω στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. και ότι πρόκειται για Ινδο-Ευρωπαϊκά φύλα που ήρθαν από αλλού στην περιοχή του Ιράν. Ωστόσο, και τα τρία αυτά ονόματα, συναντώνται με ρητό τρόπο για πρώτη φορά σε κείμενα της πρώτης χιλιετίας π.Χ.

Η τελευταία διαπίστωση δημιουργεί ένα μικρό πρόβλημα: η Παράχσε είδαμε ότι ως όνομα περιοχής του Ιράν προηγείται χρονικά της έλευσης των Ινδο-Ευρωπαίων. Δεδομένου ότι οι Πέρσες της πρώτης χιλιετίας είναι Ινδο-Ευρωπαίοι, φαίνεται ότι η ονομασία «Πέρσες» είναι η γεωγραφική ονομασία αυτού του λαού και όχι η εθνική του ονομασία. Αλλιώς πρέπει να ονομάζονταν αρχικώς αλλά επειδή κατοίκησαν εν τέλει στην περιοχή της Περσίας (Παράχσε-Παρσούα), ονομάστηκαν Πέρσες και σταδιακά αυτό το γεωγραφικό όνομα εδραιώθηκε και υιοθετήθηκε και από τους ίδιους, αποκτώντας εθνικό περιεχόμενο. Μια εναλλακτική θεωρία θα ήταν να πούμε ότι οι Πέρσες δεν ήταν αρχικώς ινδο-ευρωπαϊκά φύλα και κατοικούσαν γενικότερα στο Ιράν, στην περιοχή της Παράχσε, πολύ νωρίτερα. Μετά την έλευση των Ινδο-Ευρωπαίων μπορεί να υιοθέτησαν ή να αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν μια ινδο-ευρωπαϊκή γλώσσα και γι' αυτό τους συγκαταλέγουμε σήμερα στους Ινδο-Ευρωπαίους. Δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς ότι άλλο πράγμα η καταγωγή κάποιου και άλλο το σε ποια οικογένεια ανήκει η γλώσσα που μιλάει. Δεν είναι σίγουρο ποιο απ’ τα δύο σενάρια είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα. Πάντως, μέχρι και τον 6ο αιώνα π.Χ., οι Πέρσες δεν έπαιζαν κάποιον σημαντικό ρόλο στην περιοχή του Ιράν και ήταν επισκιασμένοι από τους Μήδους.

Τον 6ο αιώνα όμως συνέβη κάτι που έμελλε να αλλάξει τον ρου της ιστορίας της ανατολής. Ο βασιλιάς της Μηδίας, Ριστιβάιγκα (ο Ηρόδοτος τον αποκαλεί Αστυάγη) παντρεύει την κόρη του, Μανδάνη, με έναν Πέρση ευγενή, τον Καμβύση Α΄. Από το ανδρόγυνο γεννιέται ο Κύρος ο Β΄ (μετέπειτα γνωστός ως Μέγας), ο οποίος γίνεται νόμιμος ηγεμόνας και είναι αυτός που τον 6ο αιώνα ιδρύει την πρώτη μεγάλη και επιτυχημένη ιρανική αυτοκρατορία, την περσική αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών (τη δυναστεία των Περσών που συμμετείχε και στους Ελληνο-περσικούς πολέμους), η οποία απέκτησε τη μεγαλύτερη ισχύ της λίγο αργότερα επί του Πέρση βασιλιά Νταραγιαβάους (Δαρείος Α΄). Η περσική αυτοκρατορία την εποχή του Δαρείου (τέλη 6ου αιώνα-αρχές 5ου αιώνα) εκτεινόταν από τη δυτική Ινδία και το Ιράν μέχρι και σε κομμάτια της ανατολικής Μεσογείου και της βορειοανατολικής Αφρικής. Την περαιτέρω επέκτασή της προς τα δυτικά ανέκοψαν οι Έλληνες, οι οποίοι αργότερα, τον 4ο αι. π..Χ. με τον Μ. Αλέξανδρο διαλύουν την περσική αυτοκρατορία.

Με τον Κύρο τον Μέγα, η ηγεμονία στην περιοχή που σήμερα αποκαλούμε Ιράν περνάει από τους Μήδους στους Πέρσες. Στην επιγραφή του Δαρείου στο Μπεχιστούν, που χρονολογείται κάπου μεταξύ του 522-486 π.Χ., βρίσκουμε για πρώτη φορά τον όρο Ariya (𐎠𐎼𐎡𐎹), δηλαδή Αρία, πλάι σε άλλους εθνοτικούς χαρακτηρισμούς, για να δηλώσει περιοχές του Ιράν. Συνεπώς, ο όρος Αρία εμφανίζεται τόσο στην Ινδία όσο και στο Ιράν μετά την έλευση των Ινδο-Ευρωπαίων και δεν αποκλείεται να ήταν ένα γενικότερο συμπεριληπτικό όνομα αυτών των φυλών που ήρθαν από την Κεντρική Ασία. Απ’ αυτόν τον όρο, υπό τη μορφή «Αρίαναμ», προέρχεται και η ίδια η ονομασία «Ιράν» που δήλωνε απλώς τη χώρα των Αρίων. Άρα το «Ιράν» είναι ένας όρος αντίστοιχος με τον όρο «Αριαβάρτα» που εμφανίζεται στη βόρεια Ινδία. Μέχρι στιγμής είδαμε ότι το όνομα «Περσία» προηγείται χρονικά του ονόματος «Ιράν». Το πρώτο, σε πρώιμη μορφή του το συναντάμε στα τέλη της τρίτης χιλιετίας π.Χ. ενώ το δεύτερο εμφανίζεται μετά τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., με την έλευση των Ινδο-Ευρωπαίων, και αποτυπώνεται ρητώς σε κείμενα του πρώτου μισού της πρώτης χιλιετίας π.Χ.

δ) Η πρώτη χιλιετία μ.Χ.

Η δυναστεία των Αχαιμενιδών κρατάει μέχρι το 330 π.Χ., όπου τη διαλύει ο Αλέξανδρος, με πολλά από τα εδάφη της να περνούν στους Έλληνες. Το 323 πεθαίνει ο Αλέξανδρος και ξεκινάει η εποχή των επιγόνων. Η περιοχή της Ασίας ανατίθεται στους Σελευκίδες αλλά επειδή ήταν τεράστια σε έκταση, ήταν δύσκολο να ελέγξει κάποιος όλα τα εδάφη της. Γύρω στο 247 π.Χ. ένας στρατιωτικός ονόματι Αρσάκ ο Α΄, ο οποίος ανήκε σε μια φυλή του ανατολικού Ιράν, τους Πάρνι, βρίσκει ένα βολικό κενό. Ο Αρσάκ καταφέρνει να πάρει από τους Σελευκίδες τον έλεγχο μιας μεγάλης περιοχής του βορειοανατολικού Ιράν που ονομαζόταν Παρθία (ίσως πρόκειται για διαφορετική μορφή της λέξης Περσία) και προσθέτοντας κατόπιν περισσότερα εδάφη, εγκαθιδρύει εν τέλει τη δυναστεία των Αρσακιδών, η οποία έμεινε γνωστή και ως παρθική αυτοκρατορία. Αυτή η αυτοκρατορία προκάλεσε πολλά προβλήματα στους Έλληνες αλλά ακόμη περισσότερα στους Ρωμαίους αργότερα. Είναι η δεύτερη μεγάλη περσική αυτοκρατορία της ιστορίας που κράτησε από τον 3ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ. και ήταν ο κύριος αντίπαλος των Ρωμαίων στην ανατολή.

Η παρθική αυτοκρατορία διατηρήθηκε μέχρι το 224 μ.Χ., όταν ένας άλλος στρατιωτικός ιρανικής καταγωγής, καταγώμενος από διαφορετική φυλή, ο Αρντασίρ ο Α΄ -το όνομά του είναι ίδιο με το όνομα «Αρταξέρξης» αλλά σε άλλη περσική διάλεκτο-, επαναστατεί και καταφέρνει να ρίξει τη δυναστεία των Αρσακιδών. Ο Αρντασίρ εγκαινιάζει τη δική του δυναστεία, τη δυναστεία των Σασανιδών (από το όνομα της περσικής φυλής στην οποία ανήκε). Στη δυναστεία αυτή εντοπίζουμε για πρώτη φορά το όνομα «Ιράν» να αποδίδεται ως συλλογικό όνομα όλη της εν λόγω περσικής αυτοκρατορίας. Παρότι ο όρος «Αρία» συναντάται στην πρώτη χιλιετία π.Χ. για να δηλώσει περιοχές του Ιράν, δεν έχουμε κάποιο απτό στοιχείο ότι όλη η περιοχή του Ιράν ή της Περσικής Αυτοκρατορίας ονομαζόταν προηγουμένως Αρία. Η πρώτη φορά που εμφανίζεται η ονομασία Ιράν για να δηλώσει όλα τα εδάφη περσικής αυτοκρατορίας είναι τον 3ο αιώνα μ.Χ. στους Σασανίδες. Οι Σασανίδες αποκαλούσαν την αυτοκρατορία τους «Εράνσαχρ» που σημαίνει «το βασίλειο του Εράν», δηλαδή το «βασίλειο των Αρίων». Μερικές φορές συναντάται και ως σκέτο «Εράν», δηλαδή «Αρία».

Τόσο οι Αρσακίδες όσο και οι Σασανίδες δεν φαίνεται να χρησιμοποιούν ποτέ το όνομα Περσία για να δηλώσουν την αυτοκρατορία τους. Τις εντάσσουμε εμείς σήμερα στις περσικές αυτοκρατορίες αλλά οι ίδιοι δεν αποκαλούσαν -τουλάχιστον όχι σε κείμενα που μας άφησαν- τον εαυτό τους ως Πέρσες. Η αιτία γι' αυτό είναι απλή. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ήδη από την τρίτη χιλιετία π.Χ., υπήρχε μια περιοχή στο νοτιοανατολικό Ιράν ονόματι Παράχσε, η οποία εμφανίζεται και στις αρχές της πρώτης χιλιετίας π.Χ. ως Παρσούα. Από αυτή την περιοχή καταγόταν ο ιδρυτής της δυναστείας των Αχαιμενιδών, ο Κύρος, ο οποίος την αποκαλεί Πάρσα, και γι’ αυτό η δυναστεία του χαρακτηρίστηκε από τους Έλληνες συγγραφείς ως περσική. Μετά το τέλος των Αχαιμενιδών από τους Μακεδόνες, η περιοχή αυτή καταλήγει μια απλή επαρχία ανάμεσα στις υπόλοιπες και εμφανίζεται με το όνομα Φαρς. Όταν αναλαμβάνουν οι Αρσακίδες δεν υπάρχει λόγος να ονομάσουν τους εαυτούς τους Πέρσες, εφόσον εκκινούν από διαφορετικά εδάφη του Ιράν και όχι από την επαρχία Φαρς. Ο Αρντασίρ των Σασανιδών κατάγεται μεν από περιοχή υπαγόμενη στην επαρχία Φαρς αλλά προτίμησε να ονομάσει το βασίλειό του βασίλειο του Ιράν, στην προσπάθειά του να ενοποιήσει τις διάφορες φυλές που υπάγονταν στην αυτοκρατορία του. Δεν ήθελε να προσδώσει στην αυτοκρατορία του πιο τοπικιστικό περιεχόμενο.

Για ποιον λόγο εμείς (και οι αρχαίες και μεσαιωνικές ελληνικές πηγές) αποκαλούμε και τις τρεις αυτές αυτοκρατορίες περσικές; Επειδή οι Έλληνες ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή με αυτόν τον λαό μέσω των Περσικών Πολέμων με τους Αχαιμενίδες. Οι Αχαιμενίδες ονόμαζαν τους εαυτούς τους Πέρσες, οπότε αυτό το όνομα διατηρήθηκε στις ελληνικές πηγές για να δηλώσει και τους κατοπινούς λαούς που βασίλευαν στην ίδια περιοχή (του σημερινού Ιράν).

Η δυναστεία των Σασανιδών είναι η τελευταία μεγάλη περσική αυτοκρατορία του αρχαίου κόσμου και είναι η ανατολική δύναμη που προκάλεσε τα μεγαλύτερα προβλήματα στο Βυζάντιο. Αντέχει μέχρι το 651 μ.Χ. όπου το Εράν πέφτει στους μουσουλμάνους. Το 632 μ.Χ. πεθαίνει ο Μωάμεθ στη Μεδίνα και οι συγγενείς και διάδοχοί του ιδρύουν το πρώτο χαλιφάτο, το χαλιφάτο των Ρασιντούν (οι γνωστοί ως Ορθόδοξοι Χαλίφηδες). Το χαλιφάτο αυτό ακολουθεί επεκτατική πολιτική και μόλις μια δεκαετία αργότερα, ο χαλίφης Ουμάρ ιμπν αλ-Χαττάμπ καταφέρνει να καταλάβει το μεγαλύτερο κομμάτι του Ιράν. Ο τελευταίος βασιλιάς της δυναστείας των Σασανιδών, ο Γιάζντεγκερντ ο Γ΄, για να διαφύγει τον θάνατο προσπάθησε να καταφύγει σε περιοχή του σημερινού Τουρκμενιστάν αλλά για κακή του τύχη δολοφονήθηκε το 651 μ.Χ. από έναν μυλωνά που ήθελε να του κλέψει τα κοσμήματα (οι Πέρσες βασιλείς φορούσαν πολλά κοσμήματα). Μετά τη δολοφονία του, τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του φυγαδεύτηκαν στην Κίνα όπου τότε κυβερνούσε ο αυτοκράτορας Καοτσόνγκ της δυναστείας των Τανγκ. Προσπάθησαν κάμποσες φορές να πάρουν πίσω το Ιράν από τους μουσουλμάνους με τη βοήθεια της Κίνας αλλά απέτυχαν και εν τέλει οι τελευταίοι Σασανίδες έζησαν το υπόλοιπο της ζωής τους σε κινεζικό έδαφος. Ο εγγονός του Γιάζντεγκερντ μάλιστα, ο Ναρσέ, προς τιμήν της κινεζικής αυτοκρατορικής οικογένειας που τον προστάτευε, υιοθέτησε για τον εαυτό του το κινεζικό όνομα Λι (李), το οποίο γράφεται όπως η κινεζική λέξη για το δαμάσκηνο.

Αυτό ήταν και το τέλος της τελευταίας περσικής αυτοκρατορίας, η οποία μέχρι και τους Σασανίδες είχε ως κύρια θρησκεία τον Ζωροαστρισμό αλλά από το 651 μ.Χ. μέχρι και σήμερα παραμένει μουσουλμανική. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κάτοικοί της έγιναν Άραβες. Το γεγονός ότι το Ισλάμ ξεκινάει από αραβικούς πληθυσμούς, προφανώς δεν σημαίνει ότι κάθε χώρα που ασπάστηκε το Ισλάμ κατοικούνταν από Άραβες. Οι Ιρανοί παρέμειναν Πέρσες, δηλαδή Άριοι, αλλά με διαφορετικό θρήσκευμα και υιοθετώντας μουσουλμανικά ονόματα. Μέχρι και σήμερα η γλώσσα τους, παρότι γράφεται με το αραβικό αλφάβητο, είναι ινδο-ευρωπαϊκή γλώσσα και όχι σημιτική. Συνήθως αποκαλείται φαρσί (από το Φαρς) αλλά στην ουσία είναι η περσική γλώσσα, εξέλιξη της αρχαίας περσικής γλώσσας των Αχαιμενιδών. Αρκετές λέξεις είναι πανομοιότυπες. Π.χ. η λέξη για τον «μεγάλο, ισχυρό» στα αρχαία περσικά ήταν «βάζρκα» και στα στα σύγχρονα περσικά είναι «μπόζοργκ».

ε) Η δεύτερη χιλιετία μ.Χ.:

Το ενδιαφέρον όμως για την ιστορία του Ιράν δεν τελειώνει εκεί. Το Ισλάμ κατακτάει το Ιράν τον 7ο αιώνα μ.Χ. αλλά από τον 8ο αιώνα και εξής, το Ιράν, λόγω του τεράστιου πολιτισμού που είχε πίσω του, καταφέρνει να κατακτήσει το Ισλάμ πολιτιστικά. Και έτσι κατά τη διάρκεια των επόμενων ισλαμικών χαλιφάτων που αναλαμβάνουν τη διοίκηση της περιοχής (Ομεϋάδες και ιδίως Αββασίδες), το μεγαλύτερο μέρος της ισλαμικής διανόησης έχει ιρανική καταγωγή. Ξεπετάγονται μορφές διανοούμενων σαν τον Αβικέννα ή τον Αλ-Μπιρούνι, οι οποίοι ωθούν το ίδιο το Ισλάμ, στην ίσως πιο λαμπρή πολιτισμικά εποχή του. Η περσική γλώσσα αναβιώνει σε ζητήματα λογοτεχνίας και τότε προκύπτουν μερικά από τα πιο σημαντικά έργα της περσικής λογοτεχνίας, όπως το «Σαχναμέ» του ποιητή Φερντοσί. Ακόμη κι όταν οι Σελτζούκοι Τούρκοι παίρνουν τον έλεγχο της περιοχής τον 11ο αιώνα και αργότερα οι Μογγόλοι του Γκαζάν Χαν τον 13ο αιώνα, καταλήγουν να εκπερσίζονται. Στα τέλη του 14ου αιώνα, ο Μογγόλος κατακτητής Τιμούρ, γνωστός ως Ταμερλάνος, αναλαμβάνει τη διοίκηση της περιοχής ως «συνεχιστής» της προηγούμενης μογγολικής δυναστείας, εγκαθιστώντας τη δυναστεία των Τιμουριδών, αλλά κι αυτός υποκύπτει εν τέλει στην περσοποίηση και στην υιοθέτηση περσικών παραδόσεων.

Η αμέσως επόμενη περίοδος είναι η πιο κομβική στην ιστορία της δημιουργίας του σύγχρονου Ιράν. Η αυτοκρατορία των Μογγόλων ήταν πολύ εκτεταμένη και ισχυρή αλλά αντιμετώπιζε πολλά προβλήματα διαφθοράς και εσωτερικών επαναστάσεων, τα οποία εν τέλει την αποδυνάμωσαν. Την αποδυνάμωση αυτή είδε ως ευκαιρία ένας κουρδικής καταγωγής μουσουλμάνος, ο Ισμαήλ ο Α΄, ο οποίος με τη βοήθεια φίλων του στο Αζερμπαϊτζάν και σε εδάφη της Τουρκίας, καταφέρνει να πάρει την εξουσία στο Ιράν. Ο Ισμαήλ κατάφερε σταδιακά να ενοποιήσει όλο το Ιράν, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, ιδρύοντας το 1501 μια πρώτη μορφή αυτού που θα ονομάζαμε ιρανικό κράτος. Επειδή η lingua franca στις περιοχές εκείνες, μετά την επικράτηση των Μογγόλων, ήταν η τουρκική, έκανε το κράτος του δίγλωσσο, με την περσική και την τουρκική γλώσσα να είναι οι επίσημες γλώσσες του.

Ο Ισμαήλ, όμως, ανήκε σε μια σιιτική σέκτα του σουφισμού, δηλαδή του ισλαμικού μυστικισμού, η οποία ονομαζόταν σαφαουίγια και γι’ αυτό η δυναστεία του ονομάστηκε Σαφαβιδική. Όταν, λοιπόν, ανέλαβε την εξουσία, έκανε επίσημη θρησκεία του ισλαμικού του κράτους, το σιιτικό Ισλάμ! Αυτό ήταν κάτι πρωτόγνωρο για όλο τον υπόλοιπο ισλαμικό κόσμο, διότι όλες οι ισλαμικές χώρες μέχρι τότε ήταν σουνιτικές με τους σιίτες να βρίσκονται στο περιθώριο. Το Ιράν του Ισμαήλ έγινε το πρώτο κράτος με επίσημη θρησκεία το σιιτικό Ισλάμ και γι’ αυτό μέχρι σήμερα παραμένει σιιτικό. Η Σαφαβιδική δυναστεία ήταν μια περίοδος άνθησης της περσικής τέχνης και ταυτότητας και θα έλεγε κανείς ότι αυτή η δυναστεία ήταν που συγκρότησε το σύγχρονο Ιράν. Είναι η απαρχή της νεώτερης ιρανικής ιστορίας. Στην πρώτη περίοδό τους οι Σαφαβίδες κατείχαν εδάφη του Αφγανιστάν, του Πακιστάν, του Ουζμπεκιστάν, του Τουρκμενιστάν, της Ρωσίας, της ανατολικής Γεωργίας, της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν, του Ιράκ, του Μπαχρέιν και του Κουβέιτ. Δεδομένης της κουρδικής καταγωγής του Ισμαήλ, ηχεί κάπως αστεία το να βλέπεις άτομα σήμερα να παρουσιάζουν τους Κούρδους ως ‘σιωνιστές’ εχθρούς του Ιράν.

Σε όλη την περίοδο από τον 8ο μέχρι τον 18ο αιώνα, το όνομα «Ιράν» εμφανίζεται ως όνομα της συγκεκριμένης χώρας και μάλιστα ο Ισμαήλ ονόμασε το κράτος του Ιράν. Αντιθέτως, αποφεύγεται το όνομα «Περσία» ως όνομα ολόκληρης της χώρας, διότι γνώριζαν ότι το όνομα αυτό προερχόταν από μια περιοχή εντός του Ιράν. Τη σχέση τους με την Περσία τη χρησιμοποιούσαν όταν ήθελαν να αναφερθούν στον πολιτισμό του Ιράν. Τότε μιλούσαν για περσικό πολιτισμό, για περσική λογοτεχνία και για περσική τέχνη, διότι ήθελαν να τονίσουν ότι είναι συνεχιστές των αρχαίων περσικών αυτοκρατοριών.

Η Σαφαβιδική δυναστεία κράτησε μέχρι το 1736. Παρότι δεν είχε κάποιον ισχυρό εχθρό απέναντί της, το μεγάλο πλήγμα ήρθε εκ των έσω, επειδή οι σιίτες καταπίεζαν πολύ τους σουνιτικούς πληθυσμούς, ιδίως αυτούς του Αφγανιστάν, με αποτέλεσμα να γίνονται συχνές επαναστάσεις οδηγώντας στη διάσπαση του ιρανικού κράτους. Από το 1736 μέχρι το 1789 δεν υπάρχει σταθερή δύναμη στην περιοχή και περνάει από πολλά χέρια, κυρίως Οθωμανών, Αφγανών αλλά και Ρώσων για σύντομο διάστημα. Το 1789 μια τουρκική δυναστεία με ηγέτη τον Μοχαμάντ Χαν από την οικογένεια των Κατζάρ παίρνει ξανά τα ηνία και το 1796 ενοποιεί εκ νέου το Ιράν, ιδρύοντας ξανά το κράτος του. Ήταν όμως πολύ πιο αδύναμο από αυτό του Ισμαήλ και κυρίως ήταν βαθύτατα θεοκρατικό.

στ) Το σύγχρονο Ιράν

Η δυναστεία των Κατζάρ παραμένει στην εξουσία μέχρι και το 1925, όταν αναλαμβάνει πλέον η δυναστεία των Παχλαβί, με πρώτο βασιλιά (σάχη) τον Ρεζά Παχλαβί. Ο Ρεζά το πρώτο πράγμα που επιχειρεί να κάνει είναι να μετατρέψει το θεοκρατικό Ιράν σε κοσμικό κράτος αλλά ταυτοχρόνως και δικτατορικό με πολλές συλλήψεις και εκτελέσεις Ιρανών. Ο ίδιος είχε πολύ καλές σχέσεις με τη Γερμανία, πράγμα που φόβιζε τους Συμμάχους στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και γι’ αυτό τον Αύγουστο του 1941, Βρετανοί μαζί με Ρώσους εισβάλουν στο Ιράν και εξαναγκάζουν τον Ρεζά να παραιτηθεί και να εξοριστεί (επέλεξε να εξοριστεί στον Μαυρίκιο), αφήνοντας όμως στη θέση του τον γιο του Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί.

Ο γιος του ήταν αρκετά πιο ήπιος στο πρώτο διάστημα της ανάληψης των καθηκόντων του και αυτό βοήθησε στο να διατηρηθεί αρκετή εσωτερική ηρεμία στο Ιράν. Το Ιράν εκείνης της εποχής, και ήδη από την εποχή των Κατζάρ, είχε συνταγματική μοναρχία, οπότε ναι μεν υπήρχε σάχης (βασιλιάς) αλλά ο σάχης διόριζε πρωθυπουργό αυτόν που ψήφιζε το ιρανικό κοινοβούλιο. Το 1951, ο Μοχαμάντ Ρεζά διορίζει ως πρωθυπουργό του Ιράν τον Μοχαμάντ Μοσαντέκ, ο οποίος έμελλε να είναι το πιο δημοκρατικό πρόσωπο στην ιστορία του σύγχρονου Ιράν. Γενικότερα, η περίοδος από το 1948 ως το 1953 ήταν περίοδος αρκετών ελευθεριών για τους Ιρανούς πολίτες και η περίοδος από το 1948 ως το 1979 ήταν μεταξύ άλλων η περίοδος των καλύτερων σχέσεων ανάμεσα στο Ισραήλ και στο Ιράν, με το Ιράν να είναι από τα πρώτα κράτη που έσπευσαν να αναγνωρίσουν το κράτος του Ισραήλ.

Ο Μοσαντέκ επιχείρησε να περιορίσει τις αρμοδιότητες του σάχη αλλά δεν τα κατάφερε και γρήγορα δημιούργησε νέους εχθρούς, όταν με το που εξελέγη το 1951 κρατικοποίησε το ιρανικό πετρέλαιο. To 1901, επί της δυναστείας των Κατζάρ, ο σάχης Μοζαφφάρ Αντίν ελλείψει ιρανικής τεχνογνωσίας εξόρυξης πετρελαίου, πουλάει για 60 χρόνια τα δικαιώματα εξόρυξης και εκμετάλλευσης στον Βρετανό επιχειρηματία Ουίλιαμ Νοξ. Από τότε μέχρι και το 1951, το ιρανικό πετρέλαιο ανήκε σε βρετανικές πετρελαϊκές εταιρίες. Η κρατικοποίησή του από τον Μοσαντέκ πριν τη λήξη της εξηκονταετούς συμφωνίας προκάλεσε βρετανικές αντιδράσεις αλλά τύποις ήταν νόμιμη, διότι το κράτος είχε το κυριαρχικό δικαίωμα απαλλοτρίωσης ιδιωτικής περιουσίας για λόγους δημοσίου συμφέροντος.

Παρ’ όλ’ αυτά, η Βρετανία, φοβούμενη ότι αυτή η πρακτική θα δημιουργήσει προηγούμενο και για άλλες αποικίες της, προσπάθησε ανεπιτυχώς να ανατρέψει τον Μοσαντέκ και γι’ αυτό ανέτρεξε στη βοήθεια των ΗΠΑ. Βρισκόμαστε στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, οπότε το κύριο επιχείρημα των Βρετανών προς τις ΗΠΑ ήταν ότι το Ιράν του Μοσαντέκ έκλινε προς την πλευρά της Σοβιετικής Ένωσης (κάτι αμφίβολο) και ότι αν δεν τον ανέτρεπαν, η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να κερδίσει πολύ ισχυρό σύμμαχο. Ο σάχης που έτσι κι αλλιώς ήταν δυσαρεστημένος με τις προσπάθειες του Μοσαντέκ να περιορίσει τη δύναμή του, συμπράττει εν τέλει με τις ΗΠΑ και τη Βρετανία και το 1953, με την περίφημη επιχείρηση Αίαντας (Ajax), ανατρέπεται ο Μοσαντέκ. Ο Μοσαντέκ όμως ήταν πολύ αγαπητός στον ιρανικό λαό και η ανατροπή του προκάλεσε εσωτερικές συγκρούσεις και λαϊκές διαμαρτυρίες, με τον Μοχαμάντ Ρεζά να καταφεύγει σε βία για να τις καταστείλει και να μετατρέπεται σταδιακά σε πιο βάναυσο μονάρχη. Λόγω όλης αυτής της κατάστασης, το 1979 ξεσπάει η ιρανική επανάσταση με καθοδηγητή τον Χομεϊνί, έναν φανατικό ανώτατο κληρικό (αγιατολάχ), ο οποίος ανατρέπει μεν τον σάχη αλλά μετατρέπει το κοσμικό Ιράν ξανά σε εξίσου βάναυση θεοκρατία, όπως παραμένει μέχρι σήμερα.

Ποια είναι όμως η σχέση του σύγχρονου ιρανικού κράτους με το αρχαίο Ιράν; Στις 13 Οκτωβρίου 1971, ο Μοχαμάντ Ρεζά διοργάνωσε στις Πασαργάδες (τόπο ταφής του Κύρου του Μέγα) εορτασμό για την 2500ή επετείου από την ίδρυση της δυναστείας των Αχαιμενιδών, δηλαδή από την απαρχή της ιρανικής μοναρχίας με τον Κύρο (μέτρησαν έχοντας περίπου ως αφετηρία το 559 π.Χ. όπου ο Κύρος ανέλαβε την εξουσία). Στην εναρκτήρια ομιλία του, ο Μοχαμάντ επικαλέστηκε τον Κύρο ως ιδρυτή του σύγχρονου εθνικού κράτους του Ιράν! Συγκεκριμένα είπε:

«Ω Κύρε, Μέγα Βασιλέα, Βασιλέα των Βασιλέων, Αχαιμενίδη Βασιλέα, Βασιλέα της χώρας του Ιράν! Εγώ, ο Σαχανσάχ (βασιλεύς βασιλέων) του Ιράν, σου απευθύνω αυτούς τους χαιρετισμούς εκ μέρους μου και εκ μέρους του έθνους μου. Σε αυτή την ένδοξη στιγμή της ιστορίας του Ιράν, εγώ και όλοι οι Ιρανοί, απόγονοι της αυτοκρατορίας που εσύ ίδρυσες πριν από 2500 χρόνια, σκύβουμε το κεφάλι μπροστά στον τάφο σου. Τιμούμε την αθάνατη μνήμη σου, τη στιγμή κατά την οποία το νέο Ιράν ανανεώνει τους δεσμούς του με το υπερήφανο παρελθόν του».

Είναι εμφανές ότι ο σάχης προσπάθησε να παρουσιάσει το σύγχρονο Ιράν ως άμεση συνέχεια του αρχαίου, αγκαλιάζοντας το παρελθόν του. Μετά την επανάσταση όμως του Χομεϊνί και την επιστροφή της ισλαμικής θεοκρατίας, το αρχαίο περσικό παρελθόν, ως ‘ειδωλολατρικό’ και άρα ως μέρος της «τζαχιλίγια» (της εποχής της άγνοιας του πραγματικού Θεού), ήταν καταδικαστέο και αντιμετωπιζόταν με επιφύλαξη. Στο σημερινό Ιράν, η αρχαία περσική ιστορία διδάσκεται κανονικά στα σχολεία και οι αρχαιολογικοί της χώροι λειτουργούν, χωρίς όμως να παρουσιάζεται ως πρότυπο μοναρχίας και χωρίς να αγκαλιάζονται οι παραδόσεις της όπως επί της δυναστείας των Παχλαβί.

Όπως είναι εμφανές, ο ιρανικός λαός έχει τεράστια ιστορία πίσω του και έχει επιβιώσει από πολλά δεινά. Σε κάποια στιγμή είναι σίγουρο ότι θα βρει ξανά την ελευθερία και τη δημοκρατία που αξίζει.