Συνέντευξη με τον ιστορικό Γιουτζίν Ρόγκαν - Μέρος Α’: Η ανοικοδόμηση της Μέσης Ανατολής και η αποδυνάμωση του Άξονα της Αντίστασης: Ιράν, Ιράκ, Συρία, Λίβανος, Υεμένη
Καμιά φορά, το να αργείς να καταγράψεις μια συνέντευξη προσφέρει αναπάντεχα δώρα: πράγματα που ο συνομιλητής παρουσίαζε ως πιθανότητες ή προβλέψεις ξετυλίγονται στις οθόνες των ειδήσεων σε πραγματικό χρόνο. Έτσι συνέβη και με τούτη τη συνέντευξη του καθηγητή Σύγχρονης Ιστορίας της Μέσης Ανατολής στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Γιουτζίν Ρόγκαν: μιλήσαμε στα τέλη Νοεμβρίου, με το που είχε επιστρέψει από το πρώτο του ταξίδι στο Ιρακινό Κουρδιστάν· και όσα είπαμε —ειδικά για το Ιράν— μοιάζουν να γίνονται πραγματικότητα σήμερα, ενάμιση μήνα αργότερα.
Ο Ρόγκαν είναι σπουδαίος αναλυτής του Μεσανατολικού· όχι μόνο επειδή είναι ιστορικός και συνεπώς οι γνώσεις του μπορούν να ψηλαφίσουν τις ρίζες των πολύπλοκων συγκρούσεων και συμμαχιών της περιοχής, αλλά και επειδή μιλάει αραβικά (και, λίγο λιγότερο, τουρκικά) κι έχει επομένως άμεση πρόσβαση σε πρωτογενείς πηγές που οι περισσότεροι «δυτικοί» αναλυτές δεν διαθέτουν.
Πρωτογνώρισα το έργο του διαβάζοντας το εμβληματικό «Η πτώση των Οθωμανών: ο Μεγάλος Πόλεμος στη Μέση Ανατολή, 1914-1920» (εκδ. Αλεξάνδρεια) όταν πρωτοκυκλοφόρησε στα αγγλικά, το 2015 – ένα βιβλίο απαραίτητο για οποιονδήποτε θέλει να καταλάβει τη διαμόρφωση της σύγχρονης Μέσης Ανατολής ως αποτέλεσμα της διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (χαρακτηριστικά παραδείγματα η Συρία και ο Λίβανος: η πρώτη καθορισμένη αυθαιρέτως με τη γραμμή Σάικς-Πικό και ο δεύτερος ως το τελευταίο «οχυρό» του συστήματος των θρησκευτικών μιλετιών).
Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, «Τα γεγονότα της Δαμασκού» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Αλεξάνδρεια) αναψηλαφεί τη σφαγή των χριστιανών της Δαμασκού το 1860 από τον βίαιο, αλλόθρησκο όχλο: ο Ρόγκαν πιστεύει ότι η σφαγή σηματοδοτεί την απαρχή του τέλους της ανεκτικής, πολυπολιτισμικής οθωμανικής τάξης, αποτελώντας τον προάγγελο του σύγχρονου σεχταρισμού στη Μέση Ανατολή. Ίσως γι’ αυτό να με εξέπληξε το πόσο αισιόδοξος ήταν κατά τη διάρκεια της συνέντευξής μας για το μέλλον της περιοχής: πώς είναι δυνατόν —μετά τη Γάζα, μετά την άνοδο ενός πρώην τζιχαντιστή στη Συρία, με τη συνεχιζόμενη στήριξη της Χαμάς από την Τουρκία και το Κατάρ, τη διάλυση του PKK, την αποτυχία αναγνώρισης κουρδικού κράτους— να τρέφει κανείς ελπίδες για μια δίκαιη και ειρηνική μελλοντική διαμόρφωση της Μέσης Ανατολής;
Η απάντηση έχει να κάνει με τη δική μου πλημμελή γνώση των πολύπλοκων μηχανισμών της περιοχής και τη δική του βαθιά κατανόηση των τοπικών, υπερεθνικών και διεθνικών δυναμικών εν δράσει. Εξάλλου, όπως μαθαίνουμε από «Τα γεγονότα της Δαμασκού», μετά την οκταήμερη εκείνη βαρβαρότητα, οι οθωμανικές Αρχές όχι μόνο βρήκαν τρόπο να τερματίσουν τη βία και να αποκαταστήσουν τη θέση των χριστιανών σε μια εκ νέου ειρηνική, πολυεθνική πόλη, αλλά —κόντρα σε κάθε πιθανό προγνωστικό— να φέρουν μια ειρήνη που κράτησε 150 ολόκληρα χρόνια, μέχρι να ξεσπάει ο συριακός εμφύλιος το 2011.
Τι εκπλήξεις μπορεί λοιπόν να κρύβει η δική του, εκ των έσω κατανόηση των μεσανατολικών μηχανισμών; Διαβάστε και θα δείτε.
Πρόκειται λοιπόν για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θετική αλλαγή σε εξέλιξη, μια μετάβαση πέρα από τη σύγκρουση, προς μια «κανονική» κοινωνία με όλα τα συνηθισμένα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κανονικές δημοκρατίες, και όχι εκείνα της τζιχαντιστικής εξέγερσης, των χημικών όπλων και των όπλων μαζικής καταστροφής, ή των ατέρμονων πολέμων με τους γείτονες. Και αυτό αποτελεί μια πολύ μεγάλη και πολύ θετική αλλαγή για την περιοχή.
― Μπορείτε να φανταστείτε παρόμοιες εξελίξεις σε άλλα μέρη της Μέσης Ανατολής μέσα στα επόμενα 20 ή 30 χρόνια;
Χαίρομαι που σας ακούω να μιλάτε με χρονικό ορίζοντα που ξεπερνάει την παρούσα γενιά. Γιατί για τόσο πολλές χώρες της Μέσης Ανατολής που έχουν υποφέρει από εσωτερικούς πολέμους, εμφύλιες συγκρούσεις ή κρίσεις διακυβέρνησης, η καταστροφή είναι τέτοιας κλίμακας ώστε το εγχείρημα της ανοικοδόμησης είναι υπόθεση ολόκληρων δεκαετιών. Δεν υπάρχει γρήγορη λύση. Και ο κατάλογος είναι μακρύς: στη Βόρεια Αφρική, η Λιβύη παραμένει ένα διχασμένο και κατεστραμμένο κράτος, με δύο κυβερνήσεις που εξακολουθούν να βρίσκονται σε πόλεμο μεταξύ τους, διαιρεμένες ανάμεσα στη Βεγγάζη και την Τρίπολη· η Συρία παραμένει μια χώρα που δεν έχει καν ξεκινήσει την ανοικοδόμησή της και βρίσκεται σήμερα υπό τη διακυβέρνηση ενός μη εκλεγμένου ηγέτη, στον οποίο, όπως είπα, η διεθνής κοινότητα ποντάρει με ρίσκο, ελπίζοντας πως θα μπορέσει να στήσει μια σταθερή διακυβέρνηση. Όμως αυτό θα απαιτήσει πολύ χρόνο· η δε ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων πόλεων της Συρίας θα χρειαστεί δεκαετίες. Σε αυτά προσθέστε τον Λίβανο, με τους διαλυμένους δημοκρατικούς του θεσμούς, τις κατεστραμμένες πόλεις του και τις συνέπειες του πολέμου με το Ισραήλ νωρίτερα φέτος. Προσθέστε την Υεμένη, προσθέστε το Σουδάν, όπου μια γενοκτονία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και εκατομμύρια εκτοπισμένους.
Έχουμε να κάνουμε λοιπόν με μια περιοχή που αντιμετωπίζει ένα έργο ανοικοδόμησης σχεδόν κοσμοϊστορικής κλίμακας. Έχουμε να δούμε τέτοιο μέγεθος καταστροφής από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και γνωρίζουμε ότι χρειάστηκαν δεκαετίες για να ανακάμψει η Ευρώπη από εκείνη τη σύγκρουση. Επομένως, το πλαίσιο των 20 ετών είναι ένα καλό χρονικό όριο: καλλιεργεί μια ρεαλιστική υπομονή και, ελπίζω, δείχνει ότι δεν είμαι αφελώς αισιόδοξος στις προβλέψεις μου. Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ σημαντικό να μπορούμε να διακρίνουμε μια πορεία προς τα εμπρός, γιατί η εναλλακτική είναι να ξεγράψουμε τη Μέση Ανατολή, να πούμε ότι δεν θα καταφέρει ποτέ να σταθεί στα πόδια της, ότι οι άνθρωποί της θα είναι για πάντα δυστυχισμένοι, αναζητώντας τη σωτηρία ως πρόσφυγες που μεταναστεύουν στην Ελλάδα και στις γειτονικές χώρες, και ότι το μόνο που μας περιμένει είναι ατέρμονες συγκρούσεις. Και αυτό δεν το πιστεύω.
― Από τις εξελίξεις αυτές, όμως, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη συμμαχία του Άξονα της Αντίστασης: το Ιράν και τα πλοκάμια του στον Λίβανο (Χεζμπολάχ), στην Υεμένη (Χούθι), στην Παλαιστίνη (Χαμάς) και μέχρι πρότινος στη Συρία (στο πρόσωπο του εκδιωχθέντος πρώην προέδρου, δικτάτορα Μπασάρ αλ-Άσαντ). Τι σημαίνει για αυτούς και για τη δυνατότητα του Ιράν και των συμμάχων του στην περιοχή να συνεχίσουν να αποσταθεροποιούν την περιφερειακή πολιτική η επίθεση κατά του Ιράν φέτος;
Θα έλεγα ότι πρόκειται για μία ακόμη μείζονα εξέλιξη του 2025. Δεν υποστηρίζω τους πολέμους του Ισραήλ στην περιοχή και δεν θα ήθελα να ακουστεί σαν να επαινώ όσα έχει κάνει, όμως οι συνέπειες των ενεργειών του εναντίον της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, εναντίον του ίδιου του Ιράν, εναντίον της Υεμένης, έθεσαν σε κίνηση βαθιές αλλαγές.
Συνέβαλαν καθοριστικά στην κατάρρευση της στήριξης προς τον Μπασάρ αλ-Άσαντ στη Συρία — και με την πτώση του καθεστώτος Άσαντ το Ιράν έχασε έναν από τους παλαιότερους συμμάχους του στην περιοχή, μια συμμαχία που ανάγεται στη δεκαετία του 1980 και στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, όταν η Συρία είχε ταχθεί στο πλευρό του Ιράν. Αυτό αποτέλεσε τεράστια απώλεια για την ιρανική επιρροή στην περιοχή. Όπως και ο αποκεφαλισμός της Χεζμπολάχ στον Λίβανο: το σιιτικό ισλαμιστικό κίνημα λειτουργούσε ως ρυθμιστής της εξουσίας στον Λίβανο — διέθετε στρατό ισχυρότερο από τον Λιβανικό Εθνικό Στρατό και στο κοινοβούλιο αποτελούσε ένα πολύ μεγάλο μπλοκ βουλευτών, ικανό επί χρόνια να εμποδίζει τον σχηματισμό κυβέρνησης ή την εκλογή προέδρου. Όπως και οι επιθέσεις κατά των Χούθι στην Υεμένη: οι Χούθι εξεγέρθηκαν κατά της εκλεγμένης κυβέρνησης της χώρας, που κατέφυγε στο Άντεν, και προκαλούν επί χρόνια—με όπλα που τους παρείχε το Ιράν— τη διεθνή κοινότητα και το Ισραήλ, κλείνοντας θαλάσσιες οδούς ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα και εκτοξεύοντας κατά διαστήματα πυραύλους που έφταναν ως το Τελ Αβίβ, το αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν και το Εϊλάτ.
Παρότι λοιπόν η Υεμένη απέχει πολύ από μια ουσιαστική αλλαγή, πιστεύω ότι η θέση των Χούθι έχει υπονομευθεί πολύ σοβαρά και εικάζω ότι αυτό θα τους ωθήσει προς διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση στο Άντεν και, ελπίζω, θα ανοίξει τον δρόμο ώστε η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα να εμπλακούν σε ουσιαστικές συνομιλίες για την έναρξη επίλυσης της εμφύλιας σύγκρουσης στη χώρα.
Συνεπώς, κατά μία έννοια, όλες αυτές οι χώρες που ήταν σύμμαχοι του Ιράν έχουν υπονομευθεί ως προς την ικανότητά τους να πολεμούν, και αυτό έχει περιορίσει δραστικά τη δυνατότητα του Ιράν να επηρεάζει τις περιφερειακές εξελίξεις στον υπόλοιπο αραβικό κόσμο. Και προσέξτε: το Ιράν είναι ένας ορθολογικός δράστης· δεν θέλω να το παρουσιάσω ως τρομοκρατικό κράτος ή κράτος-παρία. Έχει αποδυναμωθεί από τις διεθνείς κυρώσεις κι από την πίεση των ΗΠΑ στην προσπάθειά του να ασκήσει μεγαλύτερη επιρροή στην περιοχή μέσω των πληρεξουσίων του στον Άξονα της Αντίστασης. Όμως αυτοί του οι σύμμαχοι πλέον έχουν χαθεί. Και η επένδυση επί τόσα χρόνια τεράστιων ποσών σε όπλα για τις συμμαχικές πολιτοφυλακές αποδείχθηκε εξαιρετικά ζημιογόνα. Η ίδια του η οικονομία έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα και δεν διαθέτει τα μέσα για να ανασυγκροτήσει αυτά τα οπλοστάσια. Με το ζόρι διαθέτει πλέον τα μέσα για να αμυνθεί.
Με αυτόν τον τρόπο, πιστεύω ότι τον τελευταίο χρόνο συντελέστηκε μια μαζική αλλαγή στις κυρίαρχες δυνάμεις της περιοχής. Ακόμη και το Ισραήλ είναι εξαντλημένο: αναγκάζεται πλέον να επιστρέψει, κατά μία έννοια, εντός των δικών του συνόρων, να αντιμετωπίσει τα εσωτερικά του προβλήματα και να σταματήσει τη συνέχιση ατέρμονων πολέμων. Αυτό, για μένα, είναι το χρονικό άνοιγμα που χρειάζεται ώστε να μπορεί κανείς να ελπίζει ότι η πολιτική θα αντικαταστήσει τη σύγκρουση ως ο κυρίαρχος τρόπος πολιτικής λειτουργίας στη Μέση Ανατολή.
Με τον πρώην πρόεδρο του Αφγανιστάν, Χαμίντ Καρζάι
― Πιστεύετε ότι και η κυβέρνηση στην Τεχεράνη (λόγω όλων αυτών των τρόπων με τους οποίους έχει αποδυναμωθεί) θα στραφεί τώρα στα εσωτερικά ζητήματα; Ή είναι υπαρξιακό ζήτημα να προσπαθήσει να ανασυγκροτήσει την επιρροή του Ιράν στη Μέση Ανατολή; Βλέπετε να ανθίζει τώρα η εσωτερική αντίσταση;
Για να σας απαντήσω πιο σαφώς, η υπαρξιακή κρίση του Ιράν υπαγορεύει την ανάγκη στροφής προς την εσωτερική του ανασυγκρότηση. Το Ιράν βρίσκεται εδώ και χρόνια υπό κυρώσεις και απομόνωση. Το εθνικό του νόμισμα είναι εξαιρετικά αδύναμο, το εμπορικό του έλλειμμα τεράστιο, και η χώρα αντιμετωπίζει πραγματικούς οικονομικούς περιορισμούς, που πλήττουν την ικανότητα της κυβέρνησης να προσφέρει στους πολίτες όσα κάθε κυβέρνηση οφείλει να προσφέρει: εκπαίδευση, υγεία, δημιουργία θέσεων εργασίας.
Δεύτερον, και πέρα από κάθε έλεγχο της κυβέρνησης, το Ιράν αντιμετωπίζει μια κλιματική κρίση τεραστίου μεγέθους. Διάβαζα σήμερα ότι η κυβέρνηση αναγνωρίζει πως δεν έχει άλλη επιλογή από το να μεταφέρει την εθνική πρωτεύουσα μακριά από την Τεχεράνη, ως απάντηση στην ξηρασία: δεν υπάρχει αρκετό νερό για να παραμείνει η ολοένα και διογκούμενη Τεχεράνη βιώσιμη πρωτεύουσα του Ιράν. Το διανοείστε αυτό; Μπορείτε να φανταστείτε μια κρίση στην Ελλάδα, όπου η ελληνική κυβέρνηση θα συζητούσε τη μεταφορά της πρωτεύουσας στη Θεσσαλονίκη επειδή δεν υπάρχει αρκετό νερό για να συνεχίσει να λειτουργεί η Αθήνα; Αυτό συμβαίνει στο Ιράν. Είναι εξαιρετικά σοβαρή εξέλιξη. Αυτές είναι οι πραγματικότητες που διαμορφώνουν την πολιτική στο Ιράν, διότι, όσο κι αν μας αρέσει να το βλέπουμε ως μια θεοκρατία ριζοσπαστών ισλαμιστών, παραμένει μια χώρα με κυβέρνηση που αντιμετωπίζει τις ίδιες προσδοκίες που αντιμετωπίζουν όλες οι κυβερνήσεις όλων των χωρών. Και που αποτυγχάνει να τις καλύψει. Επομένως, η ιδέα ότι, με τους περιορισμένους της πόρους, θα πάρει χρήματα για να ανασυγκροτήσει οπλοστάσια της Χεζμπολάχ στον Λίβανο ή των Χούθι στην Υεμένη δεν ανήκει στη σφαίρα του εφικτού. Εδώ κάνει ό,τι μπορεί για να επιβιώσει στο εσωτερικό, υπό τεράστια εξωτερική πίεση.
― Υπάρχει πιθανότητα εξωτερικοί σύμμαχοί του να σπεύσουν να το χρηματοδοτήσουν; Η Ρωσία ή η Κίνα; Δεν θα ήταν αυτό μια στρατηγική επενδυτική κίνηση για την Κίνα;
Συνεπώς το Ιράν αναγνωρίζει ότι θα πρέπει να βασιστεί στους δικούς του πόρους (που είναι σημαντικοί: πρόκειται για μια πετρελαιοπαραγωγό χώρα που διαθέτει εκτεταμένη γεωργία). Αυτό που σκοτώνει το Ιράν δεν είναι η έλλειψη ανθρώπινου κεφαλαίου ή φυσικών πόρων, είναι η απομόνωση και οι κυρώσεις. Και αυτό που έχει ανάγκη ως χώρα είναι άρση της πίεσης από τη διεθνή κοινότητα ώστε να μπορέσει να επανενταχθεί στο παγκόσμιο εμπόριο. Για να το πετύχει αυτό, νομίζω ότι θα προσπαθήσει να ικανοποιήσει την αμερικανική πίεση για το πυρηνικό του πρόγραμμα ή να εξασφαλίσει ευρωπαϊκή στήριξη μέσω παραχωρήσεων αλλού. Αλλά ο δρόμος που ανοίγεται για το Ιράν μού φαίνεται εξαιρετικά δύσκολος. Νομίζω ότι οι επιλογές είναι δύο: είτε θα γίνουμε μάρτυρες μιας καταστροφικής κατάρρευσης της κυβέρνησης, είτε θα δούμε μια μεγάλη παρασκηνιακή αλλαγή στο πυρηνικό του πρόγραμμα, που θα επιτρέψει την άρση των κυρώσεων. Κάτι, όμως, θα αλλάξει σύντομα στο Ιράν. Η σημερινή του θέση δεν είναι βιώσιμη.
*
42 ημέρες μετά από αυτή τη συζήτησή μας, οι τίτλοι του BBC γράφουν: «Διαδηλώσεις και αμερικανικές προειδοποιήσεις φέρνουν το Ιράν στο πιο αδύναμο σημείο του εδώ και χρόνια (…) Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν ειρηνικά την Κυριακή 28 Δεκεμβρίου, πυροδοτήθηκαν αρχικά από τη λαϊκή οργή για τον καλπάζοντα πληθωρισμό και την απότομη υποτίμηση του τοπικού νομίσματος έναντι του δολαρίου ΗΠΑ (…) Η ιρανική οικονομία βρίσκεται σε βαθιά κρίση, με ελάχιστες προοπτικές ανάπτυξης φέτος ή την επόμενη χρονιά. Ο επίσημος ετήσιος πληθωρισμός ανέρχεται περίπου στο 42%, ο πληθωρισμός των τροφίμων υπερβαίνει το 70%, ενώ αναφέρεται ότι οι τιμές ορισμένων βασικών αγαθών έχουν αυξηθεί κατά περισσότερο από 110%».
Το τι μέλλει γενέσθαι στο Ιράν θα το δούμε στις οθόνες μας τις επόμενες κιόλας ημέρες. Εν τω μεταξύ, το τι ρόλο μπορεί να παίξουν στο γεωπολιτικό σκάκι της Μέσης Ανατολής η Τουρκία και το Ισραήλ αποτελεί το βασικό κομμάτι του Β΄ μέρους αυτής της συνέντευξης, που έρχεται την επόμενη εβδομάδα: Τι φιλοδοξίες και τι περιθώρια έχει η Τουρκία στη Μέση Ανατολή; Πώς θα μπει ρεαλιστικά ένα τέλος στην ισραηλινο-παλαιστινιακή αιματοχυσία; Ποιος ο ρόλος της Ιορδανίας; Και, εντέλει, γιατί πιστεύει ο Ρόγκαν πως οι Κούρδοι δείχνουν σε όλους αυτούς το μέλλον;
Εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους του Ιράν, ενώ το καθεστώς απάντησε με μπλακάουτ και καταστολή. Από την Αθήνα, η Νάζια Ματάνι περιγράφει τη στιγμή που «η πλειοψηφία βγήκε επιτέλους στο φως»
11°
