Η μυστική οικονομική μηχανή που κρατά όρθιο το καθεστώς Χαμενεΐ στο Ιράν

Καθώς το Ιράν δοκιμάζεται από κοινωνική αναταραχή, οικονομική ασφυξία και αυξανόμενη διεθνή πίεση, ένα παλαιότερο αλλά κρίσιμο στοιχείο επανέρχεται στο προσκήνιο: ο τεράστιος οικονομικός μηχανισμός που βρίσκεται υπό τον άμεσο έλεγχο του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και λειτουργεί ως θεμέλιο της πολιτικής του αντοχής.

Στην καρδιά αυτού του μηχανισμού βρίσκεται το Setad Ejraiye Farmane Hazrate Emam, ένας οργανισμός που δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 για τη διαχείριση «εγκαταλελειμμένων περιουσιών» μετά την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν. Τρεις δεκαετίες αργότερα, το Setad έχει εξελιχθεί σε έναν πολυσχιδή οικονομικό κολοσσό, με παρουσία σχεδόν σε κάθε τομέα της ιρανικής οικονομίας: από ακίνητα, τράπεζες και τηλεπικοινωνίες έως ενέργεια, φαρμακευτική βιομηχανία και αγροτική παραγωγή.

Έρευνα του Reuters είχε εκτιμήσει ήδη από το 2013 ότι τα περιουσιακά στοιχεία του Setad ανέρχονταν σε περίπου 95 δισ. δολάρια. Το πραγματικό μέγεθος σήμερα παραμένει άγνωστο, καθώς τα οικονομικά του στοιχεία δεν υπόκεινται σε κοινοβουλευτικό ή δημόσιο έλεγχο. Το ιρανικό κοινοβούλιο, άλλωστε, έχει αυτοεξαιρεθεί από κάθε εποπτεία οργανισμών που υπάγονται απευθείας στον ανώτατο ηγέτη.

Η ισχύς του Setad δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και θεσμική. Διαθέτει δικαστικά κατοχυρωμένο ρόλο στη δήμευση περιουσιών, συχνά με το επιχείρημα ότι οι ιδιοκτήτες είναι «απόντες», «χωρίς κληρονόμους» ή πολιτικά ύποπτοι. Στην πράξη, χιλιάδες ακίνητα έχουν περάσει στον έλεγχό του, συχνά εις βάρος απλών πολιτών, επιχειρηματιών της διασποράς ή μελών θρησκευτικών μειονοτήτων, όπως οι Μπαχάι.

Τα έσοδα από τις δημεύσεις και τις επενδύσεις του οργανισμού δεν καταλήγουν απλώς σε φιλανθρωπικές δράσεις – όπως προβλέπει το ιδρυτικό του πλαίσιο – αλλά ενισχύουν άμεσα το γραφείο του ανώτατου ηγέτη και τον κρατικό μηχανισμό ασφαλείας. Με αυτόν τον τρόπο, ο Χαμενεΐ διατηρεί μια ανεξάρτητη πηγή χρηματοδότησης, αποκομμένη από τον κρατικό προϋπολογισμό και τις εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες.

Αυτό το «οικονομικό κράτος εν κράτει» εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί ο ανώτατος ηγέτης έχει επιβιώσει πολιτικά επί δεκαετίες, ακόμη και σε περιόδους έντονων κρίσεων. Σε αντίθεση με εκλεγμένους θεσμούς ή κυβερνήσεις, ο Χαμενεΐ δεν εξαρτάται από φορολογικά έσοδα ή λαϊκή νομιμοποίηση για να χρηματοδοτεί τον μηχανισμό εξουσίας του.

Σήμερα, με τις διαδηλώσεις να εξαπλώνονται και τα σενάρια αποσταθεροποίησης να πληθαίνουν, το Setad αποκτά νέα σημασία. Για τους επικριτές του καθεστώτος, αποτελεί σύμβολο συστηματικής λεηλασίας και άνισης κατανομής πλούτου. Για την ηγεσία, είναι το τελευταίο και πιο αξιόπιστο δίχτυ ασφαλείας σε ένα περιβάλλον όπου η οικονομία καταρρέει και η κοινωνική συναίνεση διαλύεται.

Ακόμη κι αν το Ιράν εισέλθει σε μια περίοδο βαθιάς πολιτικής μετάβασης, πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η τύχη αυτού του οικονομικού μηχανισμού θα είναι καθοριστική. Όχι μόνο για το αν ο Χαμενεΐ θα αντέξει, αλλά και για το αν οποιαδήποτε μελλοντική αλλαγή εξουσίας θα μπορέσει πράγματι να ανατρέψει τις βαθιές δομές του ιρανικού συστήματος.

Πηγή: Reuters