Explainer | Τι συμβαίνει τώρα στο Ιράν - Πώς ξεκίνησαν οι διαδηλώσεις

Το Ιράν βυθίστηκε σε πανεθνική διακοπή του διαδικτύου το βράδυ της Πέμπτης (8.1), καθώς μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε όλη τη χώρα, με τους Ιρανούς να φωνάζουν συνθήματα κατά του κυβερνώντος θεοκρατικού καθεστώτος, καθώς κλιμακώνεται η οργή. Οι αρχές διέκοψαν την πρόσβαση στο διαδίκτυο και τις τηλεφωνικές γραμμές αμέσως μετά την έναρξη των διαδηλώσεων της Πέμπτης στην πρωτεύουσα Τεχεράνη και σε άλλες μεγάλες πόλεις, αν και η διακοπή αυτή δεν εμπόδισε την ανάρτηση βίντεο από τις διαδηλώσεις, οι οποίες βρίσκονται πλέον στη δεύτερη εβδομάδα τους.

Από την Ιλάμ, μια περιοχή με κουρδική πλειοψηφία που συνορεύει με το Ιράκ, μέχρι την Τεχεράνη και τη Μασάντ, στα βορειοανατολικά του Ιράν, κοντά στα σύνορα με το Αφγανιστάν, άνθρωποι σε περισσότερες από 100 πόλεις έχουν βγει στους δρόμους από τότε που ξέσπασαν οι διαμαρτυρίες πριν από 12 ημέρες. Οι αρχές έχουν επιστρέψει στη δοκιμασμένη τους τακτική, δηλαδή στην καταστολή χωρίς να προσφέρουν βιώσιμες λύσεις στα παράπονα που πυροδοτούν την οργή του κοινού. Τουλάχιστον 45 διαδηλωτές, συμπεριλαμβανομένων οκτώ παιδιών, έχουν σκοτωθεί από την έναρξη των διαδηλώσεων, ανέφερε την Πέμπτη η ΜΚΟ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ιράν (IHRNGO) με έδρα τη Νορβηγία. Ανέφερε ότι εκατοντάδες άλλοι έχουν τραυματιστεί και πάνω από 2.000 άνθρωποι έχουν συλληφθεί.

Τουλάχιστον μερικοί από τους διαδηλωτές φάνηκαν να λαμβάνουν υπόψη την έκκληση του εξόριστου πρίγκιπα διαδόχου Ρεζά Παχλεβί να βγουν στους δρόμους την Πέμπτη. Ένα από τα συνθήματα που φώναζαν οι διαδηλωτές ήταν «Αυτή είναι η τελευταία μάχη, ο Παχλεβί θα επιστρέψει», σύμφωνα με βίντεο που εξέτασε το CNN. Καθώς ξετυλίγονταν οι τελευταίες διαμαρτυρίες, ο Παχλεβί δημοσίευσε ενθαρρυντικές αναρτήσεις στο X, προτρέποντας τους Ιρανούς να «βγουν στους δρόμους και, ως ενωμένο μέτωπο, να φωνάξουν τα αιτήματά τους». Πρόσθεσε, «Ξύπνα Ιράν!»

Οι αναταραχές ώθησαν τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ την Πέμπτη να επαναλάβει την απειλή του να επιτεθεί στο Ιράν, εάν οι δυνάμεις ασφαλείας σκοτώσουν διαδηλωτές. «Τους έχω ενημερώσει ότι αν αρχίσουν να σκοτώνουν ανθρώπους –κάτι που έχουν την τάση να κάνουν κατά τη διάρκεια των ταραχών– θα τους χτυπήσουμε πολύ σκληρά», δήλωσε ο Τραμπ στον ραδιοφωνικό παραγωγό Χιου Χιούιτ.

Αυτό που ξεκίνησε ως οργανωμένες διαμαρτυρίες στα παζάρια και τα πανεπιστήμια της Τεχεράνης μετατράπηκε σε χιλιάδες διαδηλωτές στους δρόμους, σε ένα κίνημα που έχει αυξήσει την πίεση στο κυβερνών καθεστώς. Οι διαμαρτυρίες έγιναν βίαιες μετά την ανάπτυξη κυβερνητικών δυνάμεων ασφαλείας. Εκατομμύρια Ιρανοί παλεύουν με τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό και την κατακόρυφη πτώση του νομίσματος, ενώ τα καθημερινά είδη και τα φάρμακα έχουν καταστεί απρόσιτα για πολλούς.

Πώς ξεκίνησαν οι διαμαρτυρίες στο Ιράν; 

Όταν οι καταστηματάρχες στα στενά δρομάκια του Μεγάλου Παζαριού της Τεχεράνης διαμαρτυρήθηκαν για τις αποτυχημένες οικονομικές πολιτικές της κυβέρνησης, τα συνθήματά τους συγκλόνισαν το καθεστώς. Επιδεινώνοντας την κατάσταση, η κεντρική τράπεζα αποφάσισε την περασμένη εβδομάδα να τερματίσει ένα πρόγραμμα που επέτρεπε σε ορισμένους εισαγωγείς να έχουν πρόσβαση σε φθηνότερα δολάρια ΗΠΑ σε σύγκριση με την υπόλοιπη αγορά – μια απόφαση που οδήγησε τους καταστηματάρχες να αυξήσουν τις τιμές.

Οι τιμές βασικών αγαθών, όπως το μαγειρικό λάδι και το κοτόπουλο, εκτοξεύτηκαν δραματικά εν μία νυκτί και ορισμένα προϊόντα εξαφανίστηκαν εντελώς. Η αστάθεια ώθησε τους υπαλλήλους του παζαριού να κλείσουν, ένα δραστικό μέτρο για μια ομάδα που παραδοσιακά υποστήριζε την Ισλαμική Δημοκρατία. Μετά από ημέρες διαμαρτυριών και καταστολής, η κυβέρνηση προσπάθησε να μετριάσει την πίεση προσφέροντας άμεσες χρηματικές επιχορηγήσεις ύψους σχεδόν 7 δολαρίων τον μήνα, αν και δήλωσε ταυτόχρονα ότι αυτό το μέτρο από μόνο του δεν μπορούσε να λύσει την κρίση.

«Δεν πρέπει να περιμένουμε από την κυβέρνηση να χειριστεί όλα αυτά μόνη της», δήλωσε ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν σε τηλεοπτική ομιλία τη Δευτέρα. Οι ειδικοί ανέφεραν ότι το κίνημα χωρίς ηγεσία και χωρίς συντονισμό, έγινε βίαιο καθώς οι οικονομικές διαμαρτυρίες συνυφάνθηκαν με πολιτικές.

Πόσο μεγάλες είναι οι διαμαρτυρίες τώρα;

Οι ιρανικές επαρχίες Ιλάμ και Λορεστάν έχουν αναδειχθεί σε καυτά σημεία. Υποκινούμενα από τον εθνοτικό διχασμό και τη φτώχεια, τα πλήθη έβαλαν φωτιές στους δρόμους και φώναζαν «Θάνατος στον Χαμενεΐ», αμφισβητώντας ευθέως τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος κατέχει την απόλυτη εξουσία στις θρησκευτικές και κρατικές υποθέσεις του έθνους. Βίντεο που γεωγραφικά εντοπίστηκε από το CNN σε μια δημόσια πλατεία στην επαρχία Μαζανταράν στο βόρειο άκρο του Ιράν δείχνει ένα μεγάλο πλήθος διαδηλωτών που ζητούν την απομάκρυνση του Χαμενεΐ. «Αυτή είναι η χρονιά του αίματος», φωνάζουν, «ο Σεγέντ Αλί (Χαμενεΐ) θα πέσει». Ένα άλλο βίντεο, επίσης γεωγραφικά εντοπισμένο, δείχνει μια πυρκαγιά που μαίνεται μέσα σε ένα κυβερνητικό συγκρότημα στη βορειοανατολική επαρχία Γκολεστάν.

Στη Μασάντ – τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράν και πατρίδα του Χαμενεΐ– διαδηλωτές φαίνονται να κατεβάζουν και να σκίζουν μια ιρανική σημαία, σε βίντεο που διένειμε το Reuters. Και σε πλάνα που δημοσίευσε το IranWire από την πόλη Ταμπρίζ, στα βορειοδυτικά, ακούγονταν πυροβολισμοί στο βάθος καθώς διαδηλωτές περπατούσαν σε έναν δρόμο. Δεν ήταν σαφές εάν οι πυροβολισμοί προέρχονταν από τις αρχές που χρησιμοποιούσαν πραγματικά πυρά και η πηγή των πυροβολισμών ήταν εκτός κάδρου.

Η ΜΚΟ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ιράν (HIRNGO) δήλωσε: «Οι κρατικές δυνάμεις έχουν χρησιμοποιήσει πραγματικά πυρά για να καταστείλουν τις διαμαρτυρίες και έχουν πραγματοποιήσει εκτεταμένες, μαζικές συλλήψεις σε ορισμένες πόλεις». Εν τω μεταξύ, η πόλη Ιλάμ, πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας, έγινε επίκεντρο αυτή την εβδομάδα, αφού τραυματίες διαδηλωτές μεταφέρθηκαν σε νοσοκομείο, μόνο και μόνο για να κάνουν έφοδο οι δυνάμεις ασφαλείας στις εγκαταστάσεις και να τους συλλάβουν, σε ένα περιστατικό που προκάλεσε ευρεία καταδίκη από ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ώθησε την κυβέρνηση να υποσχεθεί έρευνα.

Το ιρανικό κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Fars ανέφερε ότι 950 αστυνομικοί και 60 μέλη της παραστρατιωτικής δύναμης Basij τραυματίστηκαν στις διαμαρτυρίες. Ιρανικά ειδησεογραφικά πρακτορεία ανέφεραν την Πέμπτη ότι τουλάχιστον πέντε μέλη των υπηρεσιών ασφαλείας σκοτώθηκαν επίσης στις ταραχές, συμπεριλαμβανομένων δύο μελών του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν. Το CNN δεν μπόρεσε να επαληθεύσει ανεξάρτητα τον αριθμό των νεκρών και των συλληφθέντων, και οι ιρανικοί κρατικοί ειδησεογραφικοί οργανισμοί έχουν μερικές φορές αναφέρει μεμονωμένους θανάτους χωρίς να παρέχουν έναν πλήρη απολογισμό.

Σε τι διαφέρουν οι διαμαρτυρίες αυτή τη φορά;

Οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες είναι οι μεγαλύτερες από τις μεγάλης κλίμακας και θανατηφόρες διαμαρτυρίες που πυροδοτήθηκαν από τον θάνατο της 22χρονης Mahsa Amini ενώ βρισκόταν υπό κράτηση από τη θρησκευτική αστυνομία το 2022. Αυτή τη φορά, οι παζαρίτες, μια ισχυρή δύναμη αλλαγής στην ιστορία του Ιράν και μια δύναμη που θεωρείται πιστή στο καθεστώς, ξεκίνησαν τις διαμαρτυρίες.

Σε μια διαρκή συμμαχία μεταξύ των κατοίκων της αγοράς και του σιιτικού μουσουλμανικού κλήρου στο Ιράν, οι καταστηματάρχες έχουν διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο ως καθοριστικοί παράγοντες σε όλη την ιστορία του Ιράν. Ήταν η υποστήριξή τους προς αυτούς τους κληρικούς που τελικά βοήθησε στην επιτυχία της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, δίνοντας στους αντάρτες μια οικονομική ραχοκοκαλιά που οδήγησε στην πτώση του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί και, μαζί με αυτήν, στην κατάρρευση της 2.500 ετών μοναρχίας του Ιράν.

Οι τρέχουσες διαμαρτυρίες λαμβάνουν χώρα επίσης υπό αυξανόμενες ξένες απειλές. Λίγο περισσότερο από έξι μήνες πριν, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαπέλυσαν επιθέσεις στο Ιράν για πρώτη φορά, με τον Τραμπ να εγείρει την πιθανότητα νέων επιθέσεων την περασμένη εβδομάδα, λίγες μέρες μετά τη συνάντησή του με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Τι σημαίνει αυτό για το καθεστώς;

Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, ο Πεζεσκιάν αυτοπροσδιορίστηκε ως υπέρμαχος της εργατικής τάξης, υποσχόμενος οικονομική ανακούφιση μέσω της μειωμένης κυβερνητικής παρέμβασης στην αγορά συναλλάγματος, ενώ παράλληλα κατηγόρησε τις αμερικανικές κυρώσεις, τη διαφθορά και την υπερβολική εκτύπωση χρήματος. Δεν ήταν μόνο αυτό, αλλά η διαφθορά σε όλα τα τμήματα της κυβέρνησης, η κακοδιαχείριση των κονδυλίων, η σύγκλιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και η στάσιμη ηγεσία έχουν θέσει την κυβέρνηση στα πρόθυρα του γκρεμού.

Πάνω από ένα χρόνο αφότου εκλέχθηκε, η ίδια η εργατική τάξη που ορκίστηκε να προστατεύσει και η μεσαία τάξη που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ιρανικής κοινωνίας αγωνίζονται.

Εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι εξουθενωτικές κυρώσεις και ένας πιθανός νέος πόλεμος με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, έχουν αφήσει τον πληθυσμό ανήσυχο. Οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες αποτελούν τη μεγαλύτερη δημόσια πρόκληση για το καθεστώς από τον 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ τον Ιούνιο. Οι ειδικοί λένε ότι χωρίς μια βιώσιμη εναλλακτική λύση στο τρέχον κυβερνών σύστημα, οι διαμαρτυρίες είναι απίθανο να προκαλέσουν αλλαγή καθεστώτος, ωστόσο η εκτεταμένη αναταραχή υπογραμμίζει τις βαθιές κρίσεις που αντιμετωπίζει η κυβέρνηση του Ιράν.

«Κανένας από τους πολιτικούς ηγέτες του Ιράν δεν έχει ένα σχέδιο για να βγάλει το Ιράν από την κρίση», δήλωσε στο CNN ο Αράνγκ Κεσαβαρζιάν, αναπληρωτής καθηγητής Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

«Το μόνο εργαλείο που πραγματικά έχει απομείνει στην Ισλαμική Δημοκρατία είναι ο εξαναγκασμός και η βία. Οι άνθρωποι έχουν δοκιμάσει διαφορετικές μεθόδους για να εκφράσουν τις απόψεις τους», πρόσθεσε. «Ωστόσο, τα τελευταία 15 χρόνια, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στο καθεστώς και δεν πιστεύουν ότι είναι ικανό και πρόθυμο να το ακούσει πραγματικά και να αντιμετωπίσει τα παράπονα και τα συμφέροντά του», είπε.

Πηγή: CNN