Η πλάνη της ομαδικής σκέψης και η χρησιμότητα του «δικηγόρου του διαβόλου»

Μερικοί άνθρωποι είναι πνεύμα αντιλογίας. Άλλοι δεν λένε τη γνώμη τους, ούτε σε παρέες, ούτε σε μίτινγκ. Κουνάνε το κεφάλι δείχνοντας ότι δέχονται τις προτάσεις: ίσως δεν έχουν γνώμη ή πιστεύουν ότι οι άλλοι είναι εξυπνότεροι και έχουν δίκιο. Οπότε σιωπούν. Αν όλοι κάνουν το ίδιο, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το φαινόμενο της ομαδικής σκέψης κατά το οποίο μια ομάδα έξυπνων ανθρώπων παίρνει ηλίθιες αποφάσεις, επειδή ο καθένας προσαρμόζει τη γνώμη του στην υποτιθέμενη ομοφωνία. Έτσι λαμβάνονται αποφάσεις που, σε φυσιολογικές συνθήκες, κάθε μεμονωμένο μέλος της ομάδας θα είχε απορρίψει.

Όπως γράφει ο Ρολφ Ντομπέλλι στο βιβλίο του «Η τέχνη της καθαρής σκέψης», κι όπως το αναλύει ο Kieran Setiya στο περιοδικό Atlantic αναφερόμενος στο βιβλίο του Τζούλιαν Μπαρνς “Changing my Mind’’, το groupthink έχει επηρεάσει κατά καιρούς την πολιτική και τη διεθνή κατάσταση. Για παράδειγμα, τον Μάρτιο του 1960, οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες άρχισαν να κινητοποιούν εξόριστους Κουβανούς αντικομμουνιστές για να ηγηθούν μιας εκστρατείας εναντίον του καθεστώτος του Φιντέλ Κάστρο. Τον Ιανουάριο του 1961, δύο μέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο πρόεδρος Κένεντι ενημερώθηκε από τις μυστικές υπηρεσίες για το σχέδιο εισβολής στην Κούβα. Η τελική απόφαση ελήφθη τον Απρίλιο του 1961 στον Λευκό Οίκο: ο Κένεντι και όλοι οι σύμβουλοί του έδωσαν τη συγκατάθεσή τους στο μυστικό σχέδιο. Έτσι, στις 17 Απριλίου του 1961 μια ταξιαρχία 1.400 εξόριστων Κουβανών προσπάθησε να αποβιβαστεί στον περιβόητο Κόλπο των Χοίρων, στη νότια ακτή της Κούβας, με την υποστήριξη του αμερικανικού Ναυτικού, της Αεροπορίας και της CIA με στόχο την ανατροπή του καθεστώτος του Κάστρο. Αλλά τίποτα δεν πήγε όπως είχε προβλεφθεί: την πρώτη μέρα ούτε ένα πλοίο δεν κατάφερε να φτάσει στην ακτή με τον επισιτισμό του· τα δύο πρώτα τα βύθισε η κουβανική αεροπορία και τα άλλα δύο έκαναν μεταβολή και τράπηκαν σε φυγή. Την επομένη οι Κουβανοί που ήθελαν να ρίξουν τον Κάστρο περικυκλώθηκαν· την τρίτη ημέρα οι 1.200 που επέζησαν συνελήφθησαν αιχμάλωτοι. Η απόπειρα απόβασης στον Κόλπο των Χοίρων έμεινε στην ιστορία ως μια από τις πιο παταγώδεις αποτυχίες της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Το πιο εκπληκτικό δεν είναι τόσο ότι απέτυχε η εισβολή, αλλά το ότι αποφασίστηκε ένα τόσο παράλογο σχέδιο: σαφώς, όλες οι υποθέσεις που συνηγορούσαν υπέρ αυτής της εισβολής ήταν λανθασμένες, πλην όμως κανείς δεν είχε το θάρρος και την καθαρότητα σκέψης να το πει στον Κένεντι.

Ο καθηγητής ψυχολογίας Έρβινγκ Τζάνις που μελέτησε τέτοιες αποτυχίες διαπίστωσε πως έχουν όλες ένα κοινό σημείο: τα μέλη μιας ομάδας αναπτύσσουν συλλογικό πνεύμα που τα οδηγεί ασυνείδητα στις χειρότερες ψευδαισθήσεις. Πρώτη ψευδαίσθηση: η πεποίθηση ότι είναι απρόσβλητοι. «Αν ο αρχηγός μας (εν προκειμένω ο Κένεντι) και η ομάδα πιστεύουν ότι το σχέδιο θα πετύχει, η τύχη είναι με το μέρος μας». Δεύτερη ψευδαίσθηση: αυτή της ομοφωνίας. «Αν η γνώμη όλων των άλλων είναι αντίθετη στη δική μου, σημαίνει ότι εγώ έχω άδικο». Τέλος, δεν θέλουμε να είμαστε ο ανάποδος που χαλάει τη συλλογική αρμονία. Μας αρέσει να ανήκουμε σε μια ομάδα. Αν διατυπώσουμε επιφυλάξεις, ίσως η ομάδα μάς αποβάλει.

Η ομαδική σκέψη απαντά στη λειτουργία των κομμάτων. Παράδειγμα η «ομοφωνία» στο εσωτερικό ολοκληρωτικών καθεστώτων και αυταρχικών σχηματισμών: στην ιστορία του κομμουνισμού η ομοφωνία έχει παίξει καταστροφικό ρόλο, ευνοώντας φονικές μορφές πολιτικές. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει στην οικονομία: η κατάρρευση της Swissair το 2001 είναι ένα παράδειγμα. Παρασυρμένη από την ευφορία προηγούμενων επιτυχιών, μια ομάδα που δρούσε συνωμοτικά στο πλευρό του πρώην διευθύνοντα συμβούλου της ελβετικής αεροπορικής εταιρείας επέβαλε μια τόσο ισχυρή «ομοφωνία», ώστε οι απόψεις που διαφωνούσαν με μια τόσο ριψοκίνδυνη στρατηγική επέκτασης δεν μπόρεσαν καν να ακουστούν.

Συμπέρασμα: Κάθε φορά που βρισκόμαστε σε μια ομάδα όπου επικρατεί πλήρης ομοφωνία, καλό είναι να εκφράζουμε τη γνώμη μας ακόμα κι αν οι άλλοι δεν ακούσουν με ευχαρίστηση όσα έχουμε να πούμε. Ένα από τα στοιχήματα της δημοκρατίας είναι να διακινδυνεύει ο καθένας από μας να βρεθεί εκτός ομάδας: ο δικηγόρος του διαβόλου. Δεν είναι αρεστός, είναι όμως χρήσιμος.