Πώς καταπολέμησε τον χουλιγκανισμό η Βρετανία;

Πριν από λίγες εβδομάδες, δυο κρούσματα χουλιγκανισμού στη Βρετανία έδειξαν τα κενά της αστυνόμευσης ενός φαινομένου που οι αρχές άργησαν να πάρουν στα σοβαρά. Στη Σκοτία, καμιά 20ριά άτομα συναντήθηκαν σε δασώδη περιοχή με σκοπό την οργάνωση οπαδική βίας —αναφέρθηκαν ομάδες που δήλωναν οπαδοί της Celtic, των Rangers και της Livingston— ενώ, επιπλέον, στο άνοιγμα της σεζόν στο Anfield έγινε σύλληψη φιλάθλου για ρατσιστική ύβρη προς τον Γκανέζο διεθνή επιθετικό Antoine Semenyo της Bournemouth — ακολούθησε συμπλοκή μεταξύ οπαδών.

Ο πυρήνας της βρετανικής συνταγής κατά του χουλιγκανισμού από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ήταν συνδυασμός υποδομών, αυστηρής νομοθεσίας, στοχευμένης αστυνόμευσης και επιβολής πειθαρχίας στους αθλητικούς, κυρίως ποδοσφαιρικούς, συλλόγους. Οι χούλιγκανς δεν ήταν πληγή μόνο για τον κόσμο του ποδοσφαίρου, αλλά παράγοντας ευρείας νεανικής εγκληματικότητας καθώς συνδέονταν με μια σειρά υποκουλτούρες και ημιπαράνομες ομαδοποιήσεις. Οι βρετανικές αρχές φαίνεται ότι σημείωσαν αξιόλογη νίκη έναντι της νεανικής εγκληματικότητας: τα τελευταία χρόνια γίνονται περίπου 59.000 συλλήψεις ανηλίκων αλλά σήμερα στη φυλακή βρίσκονται μόνο 450 άτομα κάτω των 17 ετών. Αλλά αν και συγκριτικά με την περασμένη δεκαετία παρατηρείται εντυπωσιακή μείωση των νεαρών κρατουμένων, η υποτροπή παραμένει σχετικά υψηλή, γύρω στο 32,5%. Τα περισσότερα αδικήματα συνδέονται με χρήση μαχαιριών (επιθέσεις στον δρόμο, ληστείες, διαρρήξεις, φόνοι) με τον μέσο εγκλεισμό γύρω στους 8 μήνες. Οι ανήλικοι (10–17 ετών) αποτελούν περίπου 17% των δικαστικών υποθέσεων.

Η νεανική βία, μέρος της οποίας συνδέεται με τον χουλιγκανισμό, αντιμετωπίζεται πλέον με το λεγόμενο Hot-spot policing, δηλαδή με περιπολίες σε «καυτές ζώνες», καθώς και με τον αυστηρό έλεγχο των «επικίνδυνων σπαθιών» (π.χ. ninja swords) και των μαχαιριών. Προπάντων, η κυβέρνηση, εκτιμώντας ότι περίπου 14.500 παιδιά βρίσκονται «σε κίνδυνο ή εμπλέκονται σε εγκληματικές συμμορίες ενηλίκων», έχει στραφεί εναντίον των «εκμεταλλευτών των παιδιών», ενώ παραλλήλως έχει μειώσει την ηλικία ποινικής ευθύνης: στα 12 στη Σκοτία (με νόμο του 2019), στα 10 στη Βόρεια Ιρλανδία (όπου συζητείται η αύξησή του). Συνήθως η εγκληματική ζωή των παιδιών ξεκινά από τις γειτονιές και τα γήπεδα.

Μετά τις τραγωδίες στο Heysel (39 νεκροί στο γήπεδο το 1985) και ιδίως το Hillsborough (97 νεκροί το 1989), η Έκθεση Taylor (το 1990) έκρινε ως κύρια αιτία την αποτυχία αστυνομικού ελέγχου και συνέστησε all-seater κερκίδες στα μεγάλα γήπεδα· αφαιρέθηκαν τα κιγκλιδώματα, εκσυγχρονίστηκαν οι έξοδοι-είσοδοι και επεκτάθηκε το σύστημα των καμερών επιτήρησης. Ιδρύθηκε μια κρατική υπηρεσία που έκτοτε επιβλέπει την ασφάλεια, το 1985 απαγορεύτηκε η κατανάλωση αλκοόλ στα γήπεδα, στα λεωφορεία και στα τρένα με κατεύθυνση τα γήπεδα την ώρα του αγώνα, και με νόμο του 1991 έγιναν αδίκημα οι ρατσιστικές και άσεμνες κραυγές, η ρίψη αντικειμένων και η εισβολή στον αγωνιστικό χώρο. Το αποτέλεσμα των μέτρων ήταν μεγάλος αριθμός συλλήψεων (2.584 το 2023-24, +14% από το 2022, εν μέρει λόγω αυστηρότερης στοχοποίησης της χρήσης ναρκωτικών) και η εικόνα στα γήπεδα έγινε πιο ήπια. Με λίγα λόγια, η Βρετανία περιόρισε τον χουλιγκανισμό με μια δέσμη μέτρων: το φαινόμενο δεν μηδενίστηκε —ιδίως στα διεθνή ματς— αλλά εξωθήθηκε στην περιφέρεια και ελέγχεται πολύ αποτελεσματικότερα απ’ ό,τι στις δεκαετίες 1970–1980. Αν και οι χούλιγκανς παραμένουν οργανωμένοι σε ομάδες (firms) γύρω από ποδοσφαιρικά σωματεία και επιδιώκουν συμπλοκές με αντιπάλους, οι επαφές τους με ρατσιστικές συμμορίες είναι πλέον χαλαρές, πράγμα που κατακερματίζει τον χώρο της νεανικής βίας.

Στο παρελθόν, τη δράση τους ευνοούσε η άτυπη συνεργασία τους με σκίνχεντς που συμμετείχαν σε firms, ενώ πολλοί χούλιγκανς είχαν υιοθετήσει εμφάνιση σκίνχεντ: ξυρισμένα κεφάλια, αρβύλες κτλ. Όμως δεν ταυτίζονταν: πολλοί χούλιγκανς δεν ήταν σκίνχεντς και πολλοί σκίνχεντς δεν ασχολούνταν με το ποδόσφαιρο. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 αναδύθηκαν οι casuals (ή terrace casuals): χούλιγκανς με λογική «πολιτοφυλακής» αλλά όχι με εμφάνιση σκίνχεντ —αντιθέτως, φορούσαν αθλητικά ρούχα designer (Fila, Lacoste, αργότερα Stone Island) για να μπερδεύουν την αστυνομία. Η casual κουλτούρα έγινε το κυρίαρχο αισθητικό ρεύμα γύρω από τις firms στη δεκαετία 1980–1990. Μέρος της σκίνχεντ σκηνής τη σφετερίστηκαν ακροδεξιοί και νεοναζιστικοί πυρήνες από τα τέλη του 1970–1980, ενώ άλλοι σκίνχεντς αντιπαρατέθηκαν με αντιρατσιστικά, αναρχοαριστερά συνθήματα. Σε επίπεδο firms, υπήρξαν δεσμοί ορισμένων ομάδων με την άκρα δεξιά· κλασικό παράδειγμα οι Chelsea Headhunters που είχαν επαφές με το Εθνικό Μέτωπο και τη νεοναζιστική ομάδα Combat 18 χωρίς αυτό να ισχύει για όλους τους οπαδούς της Τσέλσι.

Η βρετανική αστυνομία χρειάστηκε να αντιμετωπίσει μια Λερναία Ύδρα. Παρά την αστυνόμευση, υπάρχουν ακόμα περιστασιακές συμμαχίες των χούλιγκανς με πολιτικές συμμορίες «λευκής υπεροχής»: πρόκειται συνήθως για νεαρούς άνδρες από φτωχές περιοχές οι οποίοι εκδηλώνουν έντονη τοπικότητα, ανταγωνισμό με μέλη άλλων ομάδων, με «κουλτούρα της παμπ», εσωτερική ιεραρχία και «σαββατιάτικη» δράση.