Είναι διογκωμένος ο δημόσιος τομέας στις ΗΠΑ;

To σχέδιο της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ μέσω του Τμήματος Κυβερνητικής Αποτελεσματικότητας (DOGE) προβλέπει μαζικές απολύσεις οι οποίες, αν και προκαλούν διαμαρτυρίες και αγωγές, προχωρούν με ταχύ ρυθμό. Δύο είναι οι στόχοι: να μειωθεί ο αριθμός των δημοσίων υπαλλήλων μέσω των απολύσεων και της κατάργησης υπηρεσιών, και να αλωθεί ο μηχανισμός από το πολιτικό περιβάλλον του Ντόναλντ Τραμπ και του Ίλον Μασκ. Το Ρεπουμπλικανικό κόμμα παίρνει την εκδίκησή του για την επικυριαρχία των Δημοκρατικών στο ομοσπονδιακό κράτος: πρόκειται για μια επίθεση κατά της λεγόμενης ελίτ της Ουάσιγκτον.

H προεδρία έχει δίκιο στο ότι υπάρχουν απαρχαιωμένες δημόσιες υπηρεσίες που σέρνονται: για παράδειγμα, αν λάβει κανείς υπόψη τη φύση της αμερικανικής οικονομίας, το Ταχυδρομείο είναι άχρηστο· η συντριπτική πλειοψηφία των Αμερικανών χρησιμοποιούν ιδιωτικές εταιρείες κούριερ. Επίσης, το σιδηροδρομικό δίκτυο Amtrak, το οποίο επιχορηγείται με ομοσπονδιακό χρήμα, είναι πολύ ακριβό, το χρησιμοποιούν πολύ λίγοι Αμερικανοί και βρίσκεται διαρκώς στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Επικρίσεις έχουν δεχτεί πολλοί ομοσπονδιακοί θεσμοί, είτε διότι παρουσιάζουν ελλείμματα, είτε διότι θεωρούνται υπερβολικά γραφειοκρατικοί: η Διοίκηση Ασφάλειας Μεταφορών, η Διοίκηση Οικονομικής Ανάπτυξης, το Ταμείο Χρηματοδότησης Τεχνών, τα δημόσια ΜΜΕ (PBS, NPR), το Γραφείο Πολυμορφίας, Ισότητας και Συμπερίληψης (DEI), η Γεωλογική Επιθεώρηση, το Γραφείο Ξένης Βοήθειας, η Στατιστική Υπηρεσία, η Υπηρεσία Ομοσπονδιακής Στέγασης, η Υπηρεσία Εργασιακής Ασφάλειας, το Πρόγραμμα Φοιτητικών Δανείων —σταματώ εδώ, η λίστα είναι μακρά. Οι ελευθεριακοί πιστεύουν ότι πρέπει να ιδιωτικοποιηθεί ό,τι μπορεί να ιδιωτικοποιηθεί και να περάσει στη δικαιοδοσία των πολιτειών ό,τι δεν μπορεί. Έτσι, στο πρόγραμμα της αμερικανικής προεδρίας περιλαμβάνεται η κατάργηση υπουργείων, όπως εκείνο της Παιδείας, προκειμένου οι σχετικές αποφάσεις να λαμβάνονται από τις πολιτείες.

Η προεδρία φρονεί ότι το ομοσπονδιακό κράτος και η αμερικανική κυβέρνηση υποφέρουν από γραφειοκρατική υπερτροφία. Ίσως. Ωστόσο, καθώς ο αριθμός των δημοσίων υπαλλήλων παραμένει περίπου ίδιος από το 1969, έχει μειωθεί αρκετά αν ληφθεί υπόψη η αύξηση του πληθυσμού. Γενικά, από τότε, παρότι έχουν πολλαπλασιαστεί οι υπηρεσίες, η αμερικανική οικονομία έχει κινηθεί προς τις ιδιωτικοποιήσεις: για παράδειγμα, το υπουργείο Παιδείας δεν υπήρχε το 1969· ιδρύθηκε το 1979 επί Τζίμι Κάρτερ όταν πράγματι επεκτάθηκε το «κράτος». Το 1969 οι δημόσιοι υπάλληλοι στις ΗΠΑ ήταν λίγο πάνω από δύο εκατομμύρια (εξαιρουμένων των εργαζομένων στην Ταχυδρομική Υπηρεσία) —σε συνολικό πληθυσμό 202,5 εκατομμυρίων— ενώ τον Ιανουάριο του 2025 ήταν 2,4 εκατομμύρια, σε συνολικό πληθυσμό 341,1 εκατομμυρίων. Σύμφωνα με το Pew Research Center, τον Νοέμβριο του 2024 οι ομοσπονδιακοί εργαζόμενοι αντιπροσώπευαν το 1,87% του πολιτικού εργατικού δυναμικού· αυτό το ποσοστό περιλαμβάνει περισσότερους από 600.000 ταχυδρομικούς. Οι αμοιβές και τα οφέλη των δημοσίων υπαλλήλων αντιπροσωπεύουν περίπου το 6% των ομοσπονδιακών δαπανών και περίπου το 15% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Για μια χώρα με ελευθεριακή νοοτροπία δεν είναι λίγο, αλλά σίγουρα είναι λιγότερο από συγκεντρωτικές χώρες όπως η Γαλλία ή ο Καναδάς.

Η αλήθεια είναι ότι εξαιτίας του ομοσπονδιακού συστήματος χρειάζεται επάνδρωση μηχανισμών από την Ουάσιγκτον μέχρι τα αστυνομικά τμήματα στα χωριά· κι ότι για να αντιμετωπιστεί ο όγκος της δουλειάς η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αναθέτει υπηρεσίες σε ιδιώτες. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ιδιωτικές φυλακές, οι οποίες λειτουργούν από εταιρείες που έχουν αναλάβει τη διαχείρισή τους μέσω συμβολαίων με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση ή τις πολιτειακές διοικήσεις. Καθώς οι διοικήσεις πληρώνουν τις ιδιωτικές εταιρίες ένα ποσό για κάθε κρατούμενο που φιλοξενούν, έχει αυξηθεί ο πληθυσμός των φυλακών και βεβαίως οι δημόσιες δαπάνες: η ιδιωτικοποίηση, εκτός του ότι είναι ηθικά απαράδεκτη, κοστίζει πάρα πολύ. Παρόμοια κατάσταση εργολαβιών επικρατεί σε οργανισμούς άμυνας και φαρμάκων —δηλαδή σε ευαίσθητους τομείς: αυτή τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα εφάρμοσε η προεδρία του Μπιλ Κλίντον, όχι οι Ρεπουμπλικανοί.

Σήμερα υπολογίζεται ότι έχουν γίνει 4.000 πολιτικοί διορισμοί. Πρόκειται για ριζική αλλαγή, διότι συνήθως οι πολιτικοί διορισμοί κάθε προεδρίας δεν υπερβαίνει μερικές δεκάδες. Είναι αυτονόητο και το ξέρουμε από τη δική μας εμπειρία στην Ελλάδα: οι πολιτικοί διορισμοί, εκτός του ότι σημαίνουν αυστηρότερο έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας επί των δημοσίων υπαλλήλων, στελεχώνουν το κράτος χωρίς αξιοκρατικά κριτήρια επιδεινώνοντας τη λειτουργία του. Το λεγόμενο «Πρόγραμμα F», που είχε εφαρμόσει ο Ντόναλντ Τραμπ στην πρώτη του τετραετία με στόχο τη λογοδοσία στη δημόσια διοίκηση και την ευελιξία, είναι, στην πραγματικότητα, μια επιχείρηση πολιτικού ελέγχου. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα με τις απολύσεις δικαστών και μελών του FBI που ασχολούνταν με την υπόθεση της εισβολής στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021.

Οι απολύσεις μπορούν επίσης να καταλήξουν σε φιάσκο από την άποψη της αποδοτικότητας. Όταν απολύονται δασοφύλακες, ίσως τίθενται σε κίνδυνο oι εθνικοί δρυμοί· όταν απολύονται ερευνητές της νόσου Αλτσχάιμερ ίσως σε λίγα χρόνια οι ΗΠΑ βρεθούν μπροστά σε μεγάλα αδιέξοδα νοσηρότητας· κι όταν απολύονται εφοριακοί ίσως το κράτος να μην καταφέρει να εισπράξει εγκαίρως τους φόρους εισοδήματος. Στις Ηνωμένες Πολιτείες εκτιμώνται οι γρήγορες, «αποφασιστικές» κινήσεις· ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από προπαγάνδα κατά της γραφειοκρατίας και της σπατάλης, απολαμβάνουν ευρείας συναίνεσης. Αλλά οι επιπτώσεις αυτών των ορμητικών αλλαγών στη δημόσια διοίκηση θα φανούν, αν όχι αμέσως, σε λίγα χρόνια: πιθανότατα, η επόμενη αμερικανική προεδρία να πληρώσει τον αντίκτυπό τους.