«Ακόμη Εδώ; Χώρο στο Χρόνο»: Πότε ακριβώς γινόμαστε «πολύ μικροί» ή «πολύ μεγάλοι» για τη ζωή μας;

«Πότε είμαστε αρκετά μεγάλοι για να μας πάρουν στα σοβαρά; Και πότε, χωρίς καλά καλά να το καταλάβουμε, γινόμαστε ξαφνικά «πολύ μεγάλοι» για να αλλάξουμε δουλειά, να ερωτευτούμε, να ξεκινήσουμε από την αρχή, να διεκδικήσουμε έναν ρόλο ή απλώς να θελήσουμε κάτι διαφορετικό;»

Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα χωράει σχεδόν μια ολόκληρη ζωή. Και κάπου εκεί βρίσκεται το «Ακόμη Εδώ; Χώρο στο Χρόνο» της Κλαίρης Χατζηγιάννη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΦΙΛΝΤΙΣΙ. Ένα βιβλίο που κοιτάζει το ageism -τον ηλικιακό ρατσισμ - όχι μόνο εκεί όπου συνήθως ξέρουμε πως θα τον βρούμε σίγουρα, δηλαδή στις μεγαλύτερες ηλικίες, αλλά πολύ νωρίτερα: σε λέξεις, βλέμματα, προσδοκίες, αλλά και στα κοινωνικά χρονοδιαγράμματα που μας ακολουθούν καθώς μεγαλώνουμε.

Η αφήγηση είναι βιωματική. Ξεκινά από τη δεύτερη δεκαετία (10ετών) της ζωής και προχωρά ανά δεκαετία, παρακολουθώντας πώς αλλάζει η ίδια προκατάληψη καθώς αλλάζει και η ηλικία. Στην εφηβεία μπορεί να ακούγεται σαν «είσαι πολύ μικρή για να ξέρεις». Στα πρώτα επαγγελματικά χρόνια σαν «θα έρθει η ώρα σου». Αργότερα, σαν μια αόρατη λίστα με όσα θα έπρεπε ήδη να έχουν συμβεί: καριέρα, σχέση, οικογένεια, σταθερότητα. Και κάποια στιγμή, η ίδια κοινωνία που βιαζόταν να μας κάνει να μεγαλώσουμε αρχίζει να μας υπενθυμίζει ότι ίσως μεγαλώσαμε “πολύ”.

Μια προκατάληψη που αλλάζει μάσκα

Το βιβλίο δεν επιχειρεί να δώσει τον θεωρητικό ορισμό του ageism. Επιλέγει να δείξει πώς αυτό εισχωρεί στην καθημερινότητα: άλλοτε ωμά και βίαια και άλλοτε πίσω από συμβουλές, κομπλιμέντα, προστατευτικές φράσεις ή “καλές προθέσεις”.  Πώς ένας άνθρωπος μπορεί να είναι για χρόνια “πολύ μικρός” για να θεωρηθεί ώριμος και, αργότερα, “πολύ μεγάλος” για να θεωρηθεί διαθέσιμος για αλλαγή ζωής ή για δημιουργία ενός νέου έργου.

Στην εργασία, η ηλικία γίνεται συχνά φίλτρο αξιολόγησης πριν ακόμη αξιολογηθούν οι ικανότητες. Η νεότερη εργαζόμενη μπορεί να χρειάζεται να αποδείξει ότι η φωνή της αξίζει να ακουστεί, ενώ η πιο έμπειρη να αντιμετωπίζεται σαν να βρίσκεται πιο κοντά στην έξοδο παρά στην επόμενη ευκαιρία. Στις προσωπικές επιλογές, η ηλικία μετατρέπεται σε ημερολόγιο: πότε “πρέπει” να σταθεροποιηθείς, να παντρευτείς, να κάνεις παιδιά, να αλλάξεις πορεία, να σταματήσεις να αλλάζεις πορεία.

Για τις γυναίκες, αυτή η μέτρηση γίνεται συχνά ακόμη πιο ασφυκτική. Η ηλικία συναντά το φύλο, την εμφάνιση, τη μητρότητα, την επαγγελματική φιλοδοξία και τη δημόσια ορατότητα. Η ίδια γυναίκα μπορεί να θεωρηθεί κάποτε “πολύ νέα” για κύρος και λίγα χρόνια αργότερα “πολύ μεγάλη” για μια νέα αρχή. Το κοινωνικό βλέμμα μπορεί να αλλάζει διατύπωση, αλλά η ανάγκη να την τοποθετήσει σε ένα ηλικιακό πλαίσιο παραμένει.

Και αν το ageism δεν έρχεται μόνο από τους άλλους;

Ίσως το πιο δύσκολο σημείο του βιβλίου βρίσκεται εκεί όπου η ματιά στρέφεται προς τα μέσα. Γιατί ο ηλικιακός ρατσισμός λειτουργεί συχνά κυκλικά. Δεν είμαστε μόνο οι αποδέκτες του. Μπορεί, χωρίς πρόθεση και χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε, να τον αναπαράγουμε κι εμείς: απέναντι σε έναν εικοσάχρονο που “δεν έχει ζήσει αρκετά”, σε μια γυναίκα που “δεν είναι πια για αυτά”, σε έναν άνθρωπο που τολμά να αλλάξει διαδρομή σε μια ηλικία που εμείς θεωρούμε ακατάλληλη.

Με αυτή την έννοια, το ageism δεν χωρίζει απλώς τους ανθρώπους σε νεότερους και μεγαλύτερους. Διασχίζει τις γενιές. Τις διαπερνά. Το έχουμε δεχτεί, το έχουμε ακούσει, το έχουμε μάθει και, κάποιες φορές, το έχουμε επιστρέψει. Μπορεί να βρεθούμε στη ζωή μας και στη θέση εκείνου που πληγώνεται από ένα ηλικιακό στερεότυπο, αλλά και στη θέση εκείνου που το χρησιμοποιεί.

Και υπάρχει ακόμη ένα βήμα: η στιγμή που η εξωτερική φωνή γίνεται εσωτερική. Όταν δεν χρειάζεται πια κάποιος να μας πει “είσαι μεγάλη γι’ αυτό” ή “είσαι μικρός ακόμη”, επειδή έχουμε αρχίσει να περιορίζουμε μόνοι μας τις επιθυμίες, τις επιλογές και την τόλμη μας. Εκεί το θέμα παύει να είναι μόνο κοινωνικό. Γίνεται βαθιά προσωπικό.

Το βιβλίο ως αφορμή για μια μεγαλύτερη συζήτηση

Το «Ακόμη Εδώ; Χώρο στο Χρόνο» γεννήθηκε από προσωπική εμπειρία, παρατήρηση και συστηματική έρευνα και ενασχόληση με το φαινόμενο. Στις σελίδες του, οι προσωπικές ιστορίες συναντούν την εργασία, τη θέση των γυναικών, τη δημόσια εικόνα, τη γλώσσα, τις σχέσεις ανάμεσα στις γενιές και τον τρόπο με τον οποίο τα εξωτερικά στερεότυπα μπορούν να γίνουν προσωπικά όρια.

Δεν είναι ένα βιβλίο που ζητά να εξιδανικεύσουμε τη νεότητα ή να πολεμήσουμε τον χρόνο. Ο χρόνος θα περάσει. Το πραγματικό ερώτημα είναι πόση εξουσία θα του παραχωρήσουμε πάνω στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους.

«Πίσω από κάθε ηλικία υπάρχει ένας άνθρωπος. Και κανένας άνθρωπος δεν χωράει μόνο σε έναν αριθμό»