Γιατί η φόρμα του Νικολάς Μαδούρο έγινε meme;

Αν κάτι τρεντάρει αυτές τις ημέρες στο TikTok είναι, από τη μία, τα μάτσο τεστοστερονάτα βίντεο της εισβολής των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και από την άλλη το πιο άκυρο πράγμα που μπορείτε να φανταστείτε: η φόρμα την οποία φορούσε ο Νικολάς Μαδούρο κατά τη σύλληψή του. Όχι απλά έγινε meme αλλά έχει ξεπουλήσει και στα καταστήματα.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ανέβασε μια φωτογραφία του άλλοτε παντοδύναμου λαϊκού συντρόφου Νικολάς Μαδούρο, που αν θυμάστε καλούσε τους εχθρούς του δημόσια «Ελάτε να με πιάσετε δειλοί», να είναι καθισμένος στο κάθισμα ενός πολεμικού αεροσκάφους, με ηχομονωτικά ακουστικά και φορώντας μια basic γκρι φόρμα Nike. Η κατάσταση δεν μπορούσε να είναι πιο σοβαρή από αυτό, όμως το διαδίκτυο ανάμεσα στις καταιγιστικές γεωπολιτικές εξελίξεις και τα badass βίντεο που ανέβαζε ο Τραμπ και ο Λευκός Οίκος, πιάστηκε για ακόμα μια φορά από τα ρούχα!

«Σε περίπτωση που σε συλλάβουν ξαφνικά, σπάσε το τζάμι», γράφει ένα meme δείχνοντας τη φόρμα κλεισμένη σε ένα γυάλινο κουτί, «Nike Tech Fleece. Για το γυμναστήριο.Για τις δουλειές της ημέρας. Για ομοσπονδιακή κράτηση». «Just coup it» είναι μόνο μερικά από τα ομολογουμένως πανέξυπνα meme που είδαμε στα social.

Το περίεργο για εμάς που η ημερομηνία γέννησής μας ξεκινάει με 19- είναι πως πλέον η ιστορία περνά μπροστά από τα timeline μας. Αυτό είναι κάτι πρωτόγνωρο. Και όχι μόνον αυτό! Πλέον μπορούμε να είμαστε live στη στιγμή, να δούμε πως έγιναν τα πράγματα, τι φορούσαν οι πρωταγωνιστές, τι ειπώθηκε πραγματικά. Ζούμε σε μια συνεχή «στιγμή της αλήθειας».

Η εικόνα του Νικολάς Μαδούρο, τη στιγμή της σύλληψής του, δεν έμεινε μόνο στην πολιτική της διάσταση όπως θα την ανέφερε παλαιότερα ένας ιστορικός. Δεν πάγωσε το κοινό με τη βαρύτητα του γεγονότος. Αντιθέτως, λειτούργησε σαν σπίθα για ένα φαινόμενο γνώριμο, σχεδόν ανακουφιστικό: το ένδυμα ως meme.

Ο Μαδούρο δεν εμφανίστηκε με στολή, ούτε με το αυστηρό κοστούμι της εξουσίας. Δεν υπήρχε σκηνοθεσία ισχύος, ούτε το βάρος μιας «τελικής πράξης». Υπήρχε μια απλή, καθημερινή γκρι φόρμα. Ένα ρούχο χωρίς δραματουργία, χωρίς συμβολισμό - μέχρι που απέκτησε! Και μέσα σε λίγες ώρες, αυτό το σύνολο έγινε το βασικό σημείο εστίασης ενός παγκόσμιου σχολιασμού που επισκίασε σχεδόν το ίδιο το γεγονός και το ελάφρυνε.

Η φόρμα ξεπούλησε, δεν έχει μείνει τίποτα. Όχι επειδή ο κόσμος ξαφνικά ταυτίστηκε με τον Μαδούρο, ούτε επειδή το ρούχο απέκτησε επαναστατικό πρόσημο. Ξεπούλησε γιατί έγινε σύμβολο συμμετοχής. Ένα ειρωνικό εισιτήριο στο συλλογικό αστείο. Μια αγορά που μας εξίσωνε με έναν ηγέτη, με μια κατάσταση, με ένα σημείο της ιστορίας.

Στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, η εικόνα προηγείται της ερμηνείας. Και το ρούχο είναι η πιο άμεση, μη απειλητική είσοδος στο κάδρο. Μπορείς να το σχολιάσεις χωρίς να πάρεις θέση. Να γελάσεις χωρίς να δεσμευτείς. Να το κάνεις share χωρίς να εξηγήσεις τίποτα και χωρίς να αρχίσουν οι γκρίνιες των πάντοτε σοβαρών που δεν αστειεύονται με την «πολιτική και τις ζωές μας». Είναι η τέλεια επιφάνεια προβολής για μια εποχή εξάντλησης, όπου το βάθος συχνά τρομάζει περισσότερο από την επιφάνεια.

Η θυμηδία που προκάλεσε η εικόνα δεν είχε να κάνει με την ακαταλληλότητα του ρούχου. Αντίθετα, είχε να κάνει με το πόσο ταιριαστό ήταν με την καθημερινότητα όλων μας. Μέσα στο μυαλό μου συμβαίνει το εξής παράλογο: από τη μία, η φόρμα δεν παρέπεμπε ακριβώς σε πτώση καθεστώτος καθώς δεν ήταν ένα θορυβώδες ένδυμα που δηλώνει status, και από την άλλη παρέπεμπε! Και τι εννοώ με αυτόν τον εσωτερικό μονόλογο: η απλότητα της εικόνας, η αίσθηση του «κατεπείγοντος» δείχνει ότι τον συνέλαβαν με τα ρούχα που τον βρήκαν, δεν τον άφησαν να φορέσει κάτι πιο «κατάλληλο» και μεταξύ μας και πολύ του ήταν για δικτάτορας…

Η εξουσία, για να λειτουργήσει, χρειάζεται απόσταση. Χρειάζεται κοστούμι, τελετουργία, βάθρο. Όταν εμφανίζεται ντυμένη σαν να πηγαίνει για καφέ στο περίπτερο ή σαν τον θείο στο ψήσιμο το Πάσχα, κάτι σπάει. Όχι απαραίτητα η ισχύς της αλλά το αφήγημά της. Και εκεί ακριβώς παρεμβαίνει το meme: ως εργαλείο εξομάλυνσης του σοκ που προκαλεί αυτό καθαυτό το ιστορικό γεγονός.

Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση μετατοπίστηκε τόσο γρήγορα από το «τι σημαίνει αυτό πολιτικά» στο «τι φοράει». Το δεύτερο είναι ασφαλές. Δεν απαιτεί γνώση, ούτε στάση, ούτε ηθική επεξεργασία. Είναι σχολιασμός χωρίς ρίσκο. Και σε έναν ψηφιακό κόσμο όπου όλα είναι υπερβολικά φορτισμένα, αυτό έχει τεράστια αξία.

Η μαζική κατανάλωση της φόρμας –κυριολεκτική και συμβολική– αποκαλύπτει κάτι ακόμη: ότι το εμπόριο και η επικαιρότητα δεν συγκρούονται πια. Συνυπάρχουν άνετα. Το καλάθι των αγορών μπορεί να λειτουργήσει και ως προέκταση της δημόσιας συζήτησης. Όχι ως κυνισμός, αλλά ως μηχανισμός απορρόφησης.

Ο Μαδούρο, άθελά του, μετατράπηκε σε φορέα ενός φαινομένου πολύ μεγαλύτερου από τον ίδιο. Η εικόνα του δεν λειτούργησε ούτε υπέρ ούτε κατά. Λειτούργησε ως content. Και αυτό ίσως είναι το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της εποχής: ότι ακόμα και οι πιο βαριές στιγμές περνούν από το φίλτρο της αναγνωρισιμότητας και της αισθητικής ευκολίας.

Δεν είναι ένα σπάνιο φαινόμενο να ασχολούμαστε με τα ρούχα που φοράει κάποιο σημαίνον πρόσωπο, αντίθετα. Έχουμε το shabby look του Σαντάμ Χουσεΐν στο κρησφύγετο το 2003, το καφέ κοστούμι του Ομπάμα που προκάλεσε υπαρξιακή κρίση στην αμερικανική Δεξιά, το hoodie του Ζούκερμπεργκ στο Κογκρέσο και το λιτό, στρατιωτικού τύπου ντύσιμο του Ζελένσκι. Όλα μαζί συνθέτουν ένα άτυπο αρχείο οπτικής αποδόμησης της εξουσίας. Από την άλλη έχουμε το στρατιωτικό jacket του Φιντέλ Κάστρο, το κόκκινο καπέλο MAGA και το παλτό του Μπέρνι Σάντερς ανήκουν σε μια άλλη κατηγορία: δεν αποδομούν απλώς την εξουσία, τη συσκευάζουν. Φορέθηκαν επανειλημμένα, έγιναν αναγνωρίσιμα, αναπαράχθηκαν ασταμάτητα, άρα έγιναν brand. Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε και το μπλε φόρεμα της Μόνικα Λεβίνσκι και το μαύρο ζιβάγκο της Ελίζαμπεθ Χολμς που απέκτησαν σχεδόν δικονομική υπόσταση: το πρώτο ως υλικό τεκμήριο ενός σκανδάλου εξουσίας, το δεύτερο ως αισθητική αντιγραφή που κατέληξε σύμβολο απάτης. Αντίστοιχα, το bomber jacket της Μελάνια Τραμπ με το “I really don’t care, do u?” ακύρωσε πλήρως το μήνυμα της παρουσίας της σε κέντρο μεταναστών. Οι στιλιστικές της επιλογές μίλησαν πιο δυνατά από οποιοδήποτε δελτίο Τύπου. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν πώς, στη media εποχή, το ρούχο δεν συνοδεύει την αφήγηση αλλά την παράγει.

Το κοινό τους στοιχείο δεν είναι το στιλ, ούτε η πρόθεση. Είναι η στιγμή. Η στιγμή που η εικόνα ξεφεύγει από τον έλεγχο και αρχίζει να ζει ανέμελα τη δική της ζωή. Να αναπαράγεται, να σατιρίζεται, να φοριέται, να αδειάζει ράφια. Και τελικά, να λέει περισσότερα για εμάς παρά για εκείνους που τη φόρεσαν.

Ίσως τελικά να ζούμε σε μια εποχή όπου η πολιτική δεν χάνει την ισχύ της όταν γελοιοποιείται, αλλά όταν γίνεται οικεία. Όπως αναρωτιέται και η Ντέμπι Μίλμαν στους TIMES «Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο στις εικόνες της σύλληψης του Μαδούρο δεν είναι ότι η εξουσία έμοιαζε αποδυναμωμένη, αλλά ότι έμοιαζε συνηθισμένη. Και σε μια κουλτούρα όπου το συνηθισμένο γίνεται ατελείωτα scrollable, μήπως το ίδιο το scrolling αποτελεί την τελική μεταμόρφωση της εξουσίας;»