Άγγελοι και σκακιστές: Ο Μπόρχες, ο Χάιζενμπεργκ, ο Καντ και η φύση της πραγματικότητας

Ένας ποιητής, ένας φυσικός και ένας φιλόσοφος εξερευνούν τα μεγαλύτερα αινίγματα του σύμπαντος —τη φύση της ελεύθερης βούλησης, την παράξενη υφή της πραγματικότητας, τα αληθινά όρια του νου— και αποκαλύπτουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, μια διαφωτιστική, πανανθρώπινη υπαρξιακή αλήθεια. Ο νεαρός Αργεντίνος ποιητής Χόρχε Λουίς Μπόρχες ήταν τρελά ερωτευμένος και ο ξαφνικός χωρισμός του τον έκανε να καταρρεύσει· όμως, αυτή η κατάρρευση τον βοήθησε να συνειδητοποιήσει την αδιάσειστη αλήθεια: ο έρωτας είναι συνυφασμένος με την απώλεια. Ο Γερμανός φυσικός Βέρνερ Χάιζενμπεργκ έδινε μάχη με το επιστημονικό κατεστημένο για την έννοια του παραλογισμού στον κβαντικό κόσμο όταν είχε την εμπειρίας μιας μορφής επιφοίτησης μέσω της οποίας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η πλήρης και απόλυτα ορθή περιγραφή της πραγματικότητας είναι εντελώς ανέφικτη. Ο Πρώσος φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ διερεύνησε τις αξιωματικές παραδοχές του λογικού νου και μετουσίωσε τα συμπεράσματά του σε ένα μεγαλειώδες φιλοσοφικό σύστημα, στην ιδέα ότι ο ανθρώπινος νους έχει θεμελιώδη όρια και ότι χάρη σε αυτά τα όρια μεγαλουργούμε και σφάλλουμε.

Το έργο του Μπόρχες, του Χάιζενμπεργκ και του Καντ, μέσα από τη λογοτεχνία, την επιστήμη και τη φιλοσοφία αντιστοίχως, συγκλίνει γύρω από αυτή την κοινή, υποβλητική και ανησυχητική αλήθεια: υπάρχει αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στην αντικειμενική πραγματικότητα και στην πραγματικότητα όπως τη βιώνουμε. Από αυτή την αλήθεια πηγάζει μια πληθώρα κομβικών ιδεών: έννοιες όπως ο εαυτός, η ελεύθερη βούληση και ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής, οι αρχές της ηθικής, της αισθητικής και της λογικής, η καταγωγή και η φύση του ίδιου του σύμπαντος.

Αυτό το βιβλίο του William Egginton με τον πρωτότυπο τίτλο «The Rigor of Angels: Borges, Heisenberg, Kant, and the Ultimate Nature of Reality» είναι για γερούς λύτες: ο Αμερικανός καθηγητής μελετώντας συνδυαστικά τη ζωή και το έργο αυτών των τριών μεγάλων πνευματικών ανθρώπων, αναδεικνύει πώς τα υπαρξιακά μας ερωτήματα, τα μεγάλα μυστήρια γύρω από τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν τον κόσμο, θα πλανώνται για πάντα πάνω από την ανθρωπότητα, όχι ως απειλή, αλλά ως υπενθύμιση της ταπεινότητας της ανθρώπινης φύσης. Όπως γράφει ο διάσημος φυσικός Mario Livio, «οι φυσικοί εξηγούν την πραγματικότητα, οι ποιητές αποκρυσταλλώνουν τη συναισθηματική μας απόκριση σε αυτήν και οι φιλόσοφοι συστηματοποιούν νοητικές συνδέσεις. Όλα αυτά τα εγχειρήματα μαστίζονται από την αβεβαιότητα. Ο Χάιζενμπεργκ, ο Μπόρχες και ο Καντ πάλεψαν με αυτή την αβεβαιότητα σε όλη τους τη ζωή. Ο Έγκιντον μας προσφέρει μια άκρως διαφωτιστική ξενάγηση στον συναρπαστικό λαβύρινθο των συσχετισμών των πνευματικών ατραπών τους.» Το σίγουρο είναι ότι εδώ ο Egginton εξηγεί τα παράδοξα της φυσικής, της μεταφυσικής και της λογοτεχνίας, δείχνοντας πώς διαμορφώνουν τα όρια του ορατού κόσμου και τα ενδεχόμενα του αόρατου, και μας υπενθυμίζει ότι οι ανθρωπιστικές σπουδές στα καλύτερά τους ενώνουν την τέχνη με την επιστήμη αναζητώντας φιλόπονα την αλήθεια.

Ο William Egginton είναι καθηγητής στην Έδρα Ανθρωπιστικών Σπουδών Decker και διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Σπουδών Αλεξάντερ Γκρας του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς. Έχει γράψει, μεταξύ άλλων, τα «How the World Became a Stage» (2003), «Perversity and Ethics» (2006), «A Wrinkle in History» (2006), «The Philosopher’s Desire» (2007), «The Theater of Truth» (2010), «In Defense of Religious Moderation» (2011), και, από κοινού με τον David Castillo, «Medialogies» (2017) και «What Would Cervantes Do?» (2022). Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του «Μιγέλ ντε Θερβάντες: Ο πρώτος συγγραφέας του σύγχρονου κόσμου» (μτφρ. Π. Γεωργίου). Ο William Egginton (γεννημένος στις 24 Μαρτίου 1969) αποφοίτησε από το Dartmouth College και έλαβε το διδακτορικό του (PhD) στη Συγκριτική Λογοτεχνία από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ το 1999. Μιλάει και εργάζεται σε πολλές γλώσσες: εκτός από τα αγγλικά, στα ισπανικά, γερμανικά, γαλλικά και ιταλικά.

Το «The Rigor of Angels: Borges, Heisenberg, Kant, and the Ultimate Nature of Reality» αναδείχθηκε ως ένα από τα καλύτερα βιβλία του 2023 από τους New York Times και το The New Yorker. Το 2023 ο Egginton δημοσίευσε το «The Splintering of the American Mind», μια πολιτισμική κριτική που έκανε πάταγο για το πώς ο υπερ-ατομικισμός και η πολιτική ταυτοτήτων έχουν επηρεάσει την ανώτατη εκπαίδευση και τον δημόσιο διάλογο στις ΗΠΑ.