Siri Hustvedt, «Ιστορίες φαντασμάτων»

Siri Hustvedt, «Ιστορίες φαντασμάτων» (μετάφραση Ιωάννα Ηλιάδη, 464 σελίδες, Εκδόσεις Μεταίχμιο).

Είχαμε πολύ καιρό να διαβάσουμε ένα βιβλίο που να μας τάραξε τόσο, και που να μας έβαλε μέσα στις λέξεις του και στα συναισθήματά του τόσο έντονα. Πάντα ταυτιζόμαστε, λίγο ή πολύ, με τον ήρωα στην καλή λογοτεχνία· όλοι μας. Αλλά τι γίνεται όταν ο ήρωας είναι ένας αγαπημένος σου συγγραφέας; και τι γίνεται αν έχει πεθάνει πρόσφατα; και τι γίνεται αν ταυτίζεσαι ταυτόχρονα και με εκείνη που τον κλαίει όσο κανείς; Όλα αυτά απαντώνται ούτως ή άλλως —ξανά: λίγο ή πολύ— στις αυτοβιογραφίες, στις μαρτυρίες, και βέβαια στη Λογοτεχνία του Πένθους. Όμως πολύ σπάνια σου δίνεται η ευκαιρία (που μακάρι να μη σου είχε δοθεί) να δεις από τόσο κοντά έναν άνθρωπο σαν τον Πολ Όστερ.

Πριν πούμε οτιδήποτε άλλο, ένα μικρό disclaimer: ο Όστερ είναι για εμάς κορυφαίος, αν όχι Ο κορυφαίος σύγχρονος συγγραφέας, και του τρέφουμε μεγάλο σεβασμό και αγάπη ήδη από το 1991, όταν πρωτοεκδόθηκε στα ελληνικά. Έκτοτε, τον ακολουθούμε με δέος, και με μια ταραχή, μην και πάθει τίποτα. Πιστεύουμε πως συνθέτει ένα μοναδικό λογοτεχνικό κράμα που συνδυάζει, αφενός μεν, τα αστυνομικά μοτίβα, την υπαρξιακή απομόνωση και το αστικό άγχος των Αμερικανών μεταμοντερνιστών (ΝτεΛίλο, Πίντσον, Ροθ), όσο, αφετέρου, τα παιχνίδια δομής, μεταμυθοπλασίας και λαβυρίνθων των μεγάλων παγκόσμιων παραμυθάδων (Μπόρχες, Καλβίνο, Μουρακάμι).

Ωστόσο, διαφοροποιείται από όλους τους, καθώς —από τη μία— αποφεύγει τον κοινωνικό μαξιμαλισμό, τον ωμό ψυχολογικό ρεαλισμό, τη μηδενιστική ματαιότητα, τον μαγικό σουρεαλισμό, και βέβαια τον ακαδημαϊκό/δοκιμιακό χαρακτήρα ενός εκάστου των προαναφερομένων και των υπολοίπων μεγάλων του καιρού μας, επιλέγοντας να γράψει τα ωραία, μεγάλα, χορταστικά, κανονικά μυθιστορήματά του —φιλοσοφικές αναζητήσεις γύρω από την ταυτότητα και το πεπρωμένο που έχουν αρχή, μέση και τέλος— υπό τον μελαγχολικό αστικό ρεαλισμό της Νέας Υόρκης, όπου τα πάντα κυβερνώνται από τις μαθηματικές συμπτώσεις της καθαρής τύχης. Ή, τέλος πάντων, κάπως έτσι.

Ταυτόχρονα, εννοείται πως διαβάζουμε και τη Χούστβεντ, όχι μόνο επειδή δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε διαφορετικά σαν αμετανόητοι φαν που είμαστε, αλλά γιατί στην πορεία ανακαλύψαμε πως ήταν (είναι) μια αυτόφωτη λογοτεχνική προσωπικότητα, μεγάλης και ιδιαίτερης αξίας. Και τώρα λοιπόν η Χούστβεντ, η Σίρι, γράφει για τον άντρα της που πέθανε, θρηνώντας τον, αναπολώντας τον, συνθέτοντας μια βιογραφία του θολή από τα νωπά δάκρυα σαν εκείνες τις εικόνες που είναι φτιαγμένες από πολλές άλλες πολύ μικρότερες και που μόνο αν κάνεις δυο βήματα πίσω θα τις διακρίνεις καθαρά, δίνοντάς μας σπαράγματα του έργου του, κατάλοιπα, επιστολές, προσωπικά κείμενα — έναν πλούτο που δεν είμαστε βέβαιοι πως μπορούμε καν να καταλάβουμε την αξία του κατά εκατό τοις εκατό.

Ο Πολ Όστερ πέθανε στις 30 Απριλίου του 2024, σε ηλικία 77 ετών, έπειτα από 15 δύσκολους μήνες μάχης με τον καρκίνο του πνεύμονα. Άφησε πίσω του ένα σπουδαίο λογοτεχνικό έργο, εκατομμύρια αναγνώστες σε όλο τον κόσμο — και τη γυναίκα με την οποία είχε μοιραστεί 43 χρόνια ζωής, την επίσης συγγραφέα Σίρι Χούστβεντ.

Οι δυο τους γνωρίστηκαν (πού αλλού) στη Νέα Υόρκη το 1981, όταν και οι δύο βρίσκονταν ακόμη στην αρχή της συγγραφικής τους διαδρομής, και η σχέση τους εξελίχθηκε σε έναν από τους γνωστότερους γάμους της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας. Απέκτησαν μία κόρη, τη Σόφι, έζησαν στο ωραίο, μεγάλο, ζεστό σπίτι τους στο Μπρούκλιν, έγραψαν, διάβασαν, γέλασαν, τσακώθηκαν, έκαναν σεξ, αντάλλαξαν χειρόγραφα, έγιναν ο ένας σχεδόν αντίγραφο του άλλου, κρατώντας ταυτόχρονα και μια ωραία ανεξαρτησία κι οι δυο τους. Πέρασαν πολλά, ξεπέρασαν άλλα τόσα, δοκιμάστηκαν —ειδικά με δύο συγκεκριμένους θανάτους— και προχώρησαν. Και, τέλος πάντων, ήταν και αυτοί που ήταν. Και τώρα, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Όστερ, η Χούστβεντ επιστρέφει στην κοινή τους ζωή, με το πιο προσωπικό της βιβλίο, τις «Ιστορίες φαντασμάτων».

Το «Ghost Stories» εκδόθηκε στις 5 Μαΐου φέτος, και η ελληνική του έκδοση κυκλοφόρησε ακριβώς 5 μήνες μετά, από το Μεταίχμιο. Έχουμε να κάνουμε με μία αυτοβιογραφική αφήγηση «για τον έρωτα, τον θάνατο, τη μνήμη και την παράξενη εμπειρία τού να εξακολουθείς να ζεις όταν έχει χαθεί ο άνθρωπος με τον οποίο είχες μάθει να μοιράζεσαι σχεδόν τα πάντα». Παράλληλα, οι «Ιστορίες φαντασμάτων» προσφέρουν ένα πορτρέτο του Πολ Όστερ που μοιάζει να το είχαμε πράγματι ανάγκη. Καθώς μάλιστα αναδύεται ο άνθρωπος της καθημερινότητας, με το χιούμορ, τις ανασφάλειες, τις συνήθειες και τις αντιφάσεις του, αποδεικνύεται —δεν πέσαμε έξω— πως ήταν όπως ακριβώς τον είχαμε φανταστεί. Σχεδόν, θα λέγαμε, μας μοιάζει.

Έχουμε να κάνουμε με ένα βιβλίο που σε ταράζει, και που το καταβροχθίζεις, και που σε τρώει κι αυτό. Και που, κατά τη διάρκεια της ανάγνωσής του, νιώθεις πως βρίσκει και έναν τρόπο να σε λυτρώσει κιόλας. Το λέει πολύ ωραία και στον Observer: «Η Χούστβεντ είναι μια συγγραφέας εκπληκτικού βάθους. Με τις “Ιστορίες φαντασμάτων” θα σας παρηγορήσει για τις απώλειες που έχετε ζήσει, και για εκείνες που γνωρίζετε ότι θα έρθουν». Πράγματι. Ισχύει.

Το βιβλίο συνίσταται από διαφορετικά είδη κειμένων. Ημερολογιακές καταγραφές από τους τελευταίους μήνες της ζωής του Όστερ, ένα επιστολικό του έργο εν προόδω —το τελευταίο του βιβλίο, ουσιαστικά—, μέιλ της Σίρι προς συγκεκριμένους φίλους κατά τη διάρκεια της ασθένειάς του με πληροφορίες ιατρικού περιεχομένου, προσωπικές σημειώσεις, ερωτικές επιστολές, αναμνήσεις, στοχασμούς γύρω από το πένθος, τη γλώσσα και την ανθρώπινη συνείδηση: ένα παλίμψηστο. Όμως τίποτε δεν μπορεί να συγκριθεί με τις πρώτες 70 σελίδες, όπου μία αλλόφρων Σίτι τριγυρνάει στα χαμένα στο σπίτι της —στο σπίτι τους— και προσπαθεί απεγνωσμένη να μαζέψει το μυαλό της. Γι’ αυτές και μόνο, το βιβλίο θα άξιζε και με το παραπάνω. Έχει όμως και άλλες 400.

Στο καλύτερο από τα βιβλία της, η Σίρι Χούστβεντ, αξιοποιώντας τις γνώσεις της στη φιλοσοφία, την ψυχανάλυση και τις νευροεπιστήμες, καταγράφει με έναν συγκινητικά συγκρατημένο —αν και όχι πάντα— δυναμισμό την απώλεια του άντρα της έπειτα από τέσσερις και βάλε δεκαετίες κοινής πνευματικής και προσωπικής πορείας, προσεγγίζοντας το πένθος όχι μόνο σαν συναισθηματικό πλήγμα και απώλεια μιας κοινής ταυτότητας, αλλά και σαν μια αλλόκοτη εμπειρία που μεταβάλλει τη συνείδηση, τη μνήμη και την αίσθηση του χρόνου. Η Χούστβεντ θρηνεί τον σύζυγό της, αλλά και την εκδοχή του εαυτού της που υπήρχε μέσα στη σχέση τους. Ταυτόχρονα, μιλά και για τις δυσκολίες που αντιμετώπισε η ίδια σαν συγγραφέας, καθώς συχνά παρουσιαζόταν δημόσια πρωτίστως σαν η σύζυγος του διάσημου άντρα συγγραφέα, παρά την αυτόνομη και σημαντική δική της διαδρομή. Κι εμείς, ας το παραδεχτούμε, έτσι την προσεγγίσαμε αρχικά… Το όλον, είναι ένας διάλογος με τον Όστερ που σε αφήνει πλουσιότερο όταν τον τελειώνεις. Σχεδόν, είχες την ευκαιρία να τον κάνεις ο ίδιος μαζί του.

Οι «Ιστορίες φαντασμάτων» δεν θα ήταν τόσο σημαντικό βιβλίο αν δεν είχαν μεταφερθεί στη γλώσσα μας όπως μεταφέρθηκαν. Η μετάφραση της Ιωάννας Ηλιάδη είναι άψογη. Συχνά, δε, ανατριχιαστική: σαν να ’ταν εκεί.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Μια συγκλονιστική αυτοβιογραφική αφήγηση για τη μνήμη, και ένας στοχασμός για τον έρωτα και το πένθος, με επίκεντρο την απώλεια του συζύγου τής Σίρι Χούστβεντ, Πολ Όστερ. Το βιβλίο είναι ένα κολάζ από τις αναμνήσεις της Σίρι από τα χρόνια της κοινής ζωής της με τον Πολ, ερωτικές επιστολές, σημειώματα, ημερολογιακές εγγραφές, προσωπικά αδημοσίευτα κείμενα του Πολ Όστερ προς τον εγγονό τους, τον Μάιλς. Η συγγραφέας μιλά με συγκινητικό τρόπο για όλα, από την πρώτη τους γνωριμία μέχρι τη στιγμή του θανάτου του. Μας περιγράφει τη δύσκολη περίοδο που ακολούθησε τη διάγνωσή του, τις θεραπείες, τις κορυφές της ελπίδας και τις κοιλάδες της ταλαιπωρίας, την αγάπη που εξακολουθούσαν να μοιράζονται σε όλη τη διαδρομή. Μιλά όμως και για την κατάσταση στην οποία βρέθηκε η ίδια μετά τον θάνατο του αγαπημένου της, για τα τελετουργικά του πένθους, την πορεία της μνήμης, και τα φαντάσματα που κατοικούν μέσα μας καθώς συνεχίζουμε τη ζωή μας.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Siri Hustvedt (Σίρι Χούστβεντ, γενν. 1955), με νορβηγικές ρίζες, ξεκίνησε ως ποιήτρια («Reading to You», 1982). Έχει εκδώσει τα μυθιστορήματα «Τυφλόμυγα» (Scripta, 1997), «Το μυστικό της Λίλυ Νταλ» (Scripta, 1998), «What I Loved» (2003), «The Sorrows of an American» (2008), «Το καλοκαίρι δίχως άντρες» (Πατάκης, 2012), «Memories of the Future» (2019). Έχει επίσης εκδώσει δοκίμια, μεταξύ των οποίων τα «A Plea for Eros» (2005) και «A Woman Looking at Men Looking at Women» (2016), καθώς και το αυτοβιογραφικό «Η γυναίκα που τρέμει ή η ιστορία των νεύρων μου» (Πατάκης, 2026). Με τον Paul Auster έχει μία κόρη, την τραγουδίστρια και ηθοποιό Sophie Auster. Ζει στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο ετοιμάζεται το «The Blazing World».

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+10 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως: διεθνή, τεχνολογία, Τεχνητή Νοημοσύνη, πολιτισμός, και ό,τι άλλο αξίζει να μπει στο ραντάρ μας. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.