Λένα Διβάνη: «Έτσι τελειώνει ο κόσμος γιατί δεν είναι βιώσιμος για τους πολλούς»

Ο ρόλος του καθηγητή, γενικότερα –και του καθηγητή Ιστορίας ιδιαιτέρως– είναι να παρουσιάζει μεγάλο όγκο πληροφοριών με απλό και κατανοητό τρόπο, βάζοντας τα πράγματα σε μια λογική σειρά, προκειμένου οι μαθητές/φοιτητές να καταφέρουν να «χαρτογραφήσουν» τα γεγονότα στο μυαλό τους και να κάνουν τους απαραίτητους συνειρμούς, ούτως ώστε να καταλάβουν όχι μόνο το ίδιο το ιστορικό γεγονός, αλλά και το κοινωνικό πλαίσιο που του επέτρεψε να συμβεί.

Η Λένα Διβάνη, αν και παραιτήθηκε το 2022 από τη Νομική Σχολή Αθηνών, όπου δίδασκε Ιστορία Εξωτερικής Πολιτικής, δεν ξέχασε ποτέ τη δεύτερη αυτή ιδιότητά της, κι έτσι τα πολύ επιτυχημένα βιβλία της –όπως το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά της «Έτσι τελειώνει ο κόσμος», που κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 2026 από τις εκδόσεις Πατάκη και είναι ήδη μπεστ σέλερ– διαθέτουν πάρα πολλά ιστορικά στοιχεία, τα οποία, όμως, παρουσιάζονται τόσο φυσικά και απρόσκοπτα, που ο αναγνώστης δεν είναι σίγουρος αν πρόκειται για μυθοπλασία ή για αληθινά γεγονότα.

Δεν είναι η πρώτη φορά που συναντώ τη Λένα Διβάνη – η πρώτη ήταν πέρυσι τον Μάιο, στην 21η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, όπου υπέγραφε το ιστορικό-παιδικό βιβλίο της «Ραντεβού με τη βασίλισσα» (2025), στο περίπτερο των εκδόσεων Πατάκη. Κάθε φορά, όμως, έχω την αίσθηση ότι βλέπω ένα οικείο μου πρόσωπο, με το οποίο χαίρομαι να συζητάω. Έχουμε δώσει ραντεβού στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης, που, μια τέτοια ζεστή μέρα, στις 3 το μεσημέρι, είναι σχεδόν άδεια, με εξαίρεση τον κόσμο σε μια μικρή εκδήλωση στην είσοδό της από την πλευρά του πεζόδρομου της Φωκίωνος Νέγρη. Η συζήτησή μας περιστρέφεται τόσο γύρω από το νέο της βιβλίο όσο και γύρω από την κατάσταση της Ελλάδας σήμερα.

Λένα Διβάνη: Το «Έτσι τελειώνει ο κόσμος» και η Ελλάδα της κρίσης

― Το νέο σας μυθιστόρημα φέρει τον δυσοίωνο τίτλο «Έτσι τελειώνει ο κόσμος» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, και εκτυλίσσεται στην πτωχευμένη οικονομικά και ηθικά Ελλάδα. Σε τι αναφέρεται ο τίτλος;

Ο τίτλος υποδεικνύει το τέλος της εποχής που ζούμε: Αυτός ο κόσμος θα τελειώσει γιατί δεν είναι βιώσιμος για τον πολύ κόσμο. Για ελάχιστους είναι ένας παράδεισος, ενώ για όλους τους υπόλοιπους κόλαση. Αυτό δεν μπορεί να κρατήσει πολύ, όσες ψευδαισθήσεις κι αν έχουν οι ελάχιστοι ότι τα πράγματα θα μείνουν έτσι για πάντα.

― Κανένα πρόσωπο ή σημείο της πλοκής του βιβλίου δεν αντιστοιχεί ένα προς ένα σε πραγματικά πρόσωπα ή καταστάσεις. Γιατί, λοιπόν, μας δίνεται η αίσθηση ότι διαβάζουμε μια «αληθινή ιστορία»;

Γιατί είναι μια αληθινή ιστορία. Είναι σχεδόν ντοκιμαντέρ. Πριν ξεκινήσω να γράφω το βιβλίο, έκανα μια τεράστια έρευνα, που κράτησε δύο ολόκληρα χρόνια. Αφού διάβασα όλα τα σχετικά δοκίμια και όλες τις στατιστικές για την άνοδο της Ακροδεξιάς, για το τέλος της Δημοκρατίας κ.λπ., έκανα μια επανάληψη της εποχής της κρίσης, που φυσικά την έχω ζήσει στο πετσί μου. Συνεπώς, ό,τι υπάρχει στο βιβλίο είναι αληθινό. Ακόμα και το τραγικό δυστύχημα που περιγράφεται έχει γίνει.

― Άρα, η ιδιότητά σας ως ιστορικού σάς βοήθησε στη μελέτη που προηγήθηκε της συγγραφής του συγκεκριμένου βιβλίου;

Ναι, φυσικά. Πρώτα απ’ όλα, ως ιστορικός έχεις μια αίσθηση της προοπτικής. Το πριν και αυτό που έρχεται αποτελούν ένα είδος συνέχειας. Πολιτικές Επιστήμες και Ιστορία σπούδασα, οπότε ό,τι γράφω έχει αυτή τη σφραγίδα. Παρατηρώ τον κόσμο και το περιβάλλον χωρίς να έχω τη «φρεναπάτη» ότι οι άνθρωποι δεν διαμορφωνόμαστε από τους συνανθρώπους και τον κοινωνικό μας περίγυρο. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο ψέμα απ’ αυτό. Αν δεν το συνειδητοποιήσουμε αυτό, δεν πάμε πουθενά.

― Ποιοι είναι ο Άλκης και ο Στράτος, οι δύο βασικοί ήρωες του βιβλίου;

Οι δύο κεντρικοί χαρακτήρες του βιβλίου προέρχονται από διαμετρικά αντίθετα κοινωνικά περιβάλλοντα. Ο Άλκης, μεγαλωμένος σαν πριγκιπόπουλο, είναι «γόνος» μιας ισχυρής οικογένειας πολιτικών και προορίζεται από τη μητέρα του να γίνει έως και πρωθυπουργός της Ελλάδας. Ο Στράτος, μεγαλωμένος σε μια φτωχή οικογένεια στη Ζαγορά του Πηλίου, με πατέρα έναν ιδεολόγο κομμουνιστή δάσκαλο που περιμένει πολλά από κείνον, προέρχεται από τον «πάτο» της κοινωνίας. Ο Άλκης είναι τρομερά έτοιμος να διεκδικήσει και να πάρει οτιδήποτε θελήσει – έχει, δηλαδή, ένα από τα πιο εκνευριστικά χαρακτηριστικά της άρχουσας τάξης. Ο Στράτος, από την άλλη, θέλει να βρει κι αυτός μια θέση στον ήλιο με οποιοδήποτε αντίτιμο. Δεν μπορεί άλλο να βρίσκεται στον πάτο. Αυτό δεν είναι, άλλωστε, το αίτημα του καιρού μας; Τι μας λένε συνέχεια; «Στο χέρι σου είναι αν είσαι». Αν είσαι άριστος, μπορείς να κερδίσεις τα πάντα. Αυτό είναι, βέβαια, ένα μεγάλο ψέμα. Για να «πετύχεις» θα πρέπει πρώτα να πουλήσεις την ψυχή σου.

― Τι ελπίζετε να ανακαλύψει ο αναγνώστης διαβάζοντας την ιστορία των δύο αγοριών;

Πρώτα απ’ όλα, τη μεγάλη απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στους χαρακτήρες. Αυτός ήταν και ο λόγος που διάλεξα έναν από την κορυφή και έναν από τον πάτο: Γιατί αυτή είναι η εποχή μας. Σε λίγο δεν θα υπάρχει ενδιάμεσος κόσμος. Ή θα είσαι πλούσιος ή δεν θα έχεις τίποτα.

― Αποστρεφόμαστε, τελικά, τους διεφθαρμένους πολιτικούς ή, αν μας δινόταν η ευκαιρία, θα πράτταμε κι εμείς τα ίδια με τον Άλκη και τον Στράτο ή και χειρότερα; Τι νομίζετε ότι θα σκεφτούν οι αναγνώστες σας;

Ποιος ξέρει πώς θα το εκλάβει ο καθένας; Όπως ξέρετε, στη λογοτεχνία, τη μισή δουλειά την κάνει ο συγγραφέας και την άλλη μισή ο αναγνώστης. Ο αναγνώστης, φυσικά, δεν είναι μόνο ένα πρόσωπο. Είναι ένα σύνολο χιλιάδων ανθρώπων, ο καθένας από τους οποίους έχει την ιστορία του, τα σχέδιά του, τον τρόπο που δουλεύει το μυαλό του κ.λπ. Οπότε, αλήθεια, είναι απορίας άξιο πώς θα το διαβάσουν. Εγώ πάντως, ειρωνικά, έχω γράψει στο οπισθόφυλλο ότι το μυθιστόρημα αυτό «λειτουργεί και ως οδηγός για ανερχόμενους ακροδεξιούς ηγέτες». Ευτυχώς, οι ακροδεξιοί δεν διαβάζουν πάρα πολύ.

Οικογενειοκρατία, εξουσία και ελληνική πολιτική

― Ξεκινώντας από την ιστορία της Τριανταφυλλιάς (ή Ρόζας) το 1981, όταν αυτή γέννησε τον Άλκη, το βιβλίο ασκεί αυστηρή κριτική στην οικογενειοκρατία, που στον χώρο της πολιτικής συχνά παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν ξεκινήσατε να το γράφετε, ήταν ένας από τους στόχους σας να μιλήσετε για την κυρίαρχη σημασία του θεσμού της οικογένειας στην Ελλάδα;

Βέβαια! Είναι ο θεσμός τον οποίο οι Έλληνες εμπιστεύονται πάνω απ’ όλους. Αυτό γίνεται γιατί στην Ελλάδα οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι πολύ αδύναμοι, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στη Δύση: Εκεί, ακόμα και τώρα που υποσκάπτεται η Δημοκρατία, οι θεσμοί παραμένουν δυνατοί. Για να λέμε την αλήθεια, εδώ ποτέ δεν ήταν. Και τώρα, είναι πιο αδύναμοι παρά ποτέ, οπότε αυτό που μένει είναι η οικογένεια. Ο Έλληνας στρέφεται στην οικογένειά του, προσπαθεί να τη βολέψει, στηρίζεται σ’ αυτήν στα δύσκολα, τη σπρώχνει, μένει μ’ αυτήν, και ούτω καθεξής. Η Ρόζα –η μητέρα του Άλκη– είναι η τυπική Ελληνίδα μάνα, που όμως έχει πολλά λεφτά. Πράγμα που σημαίνει: όπλο πυρηνικό! Γενικά, η Ελληνίδα μάνα είναι «πυρηνικό όπλο», αλλά ειδικά αν έχει τόσα λεφτά και διασυνδέσεις, δεν πιάνεται!

Όσο για την οικογενειοκρατία, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας μας ως χώρας. Αυτός είναι και ο λόγος που έβαλα την οικογένεια του Άλκη να είναι στην άρχουσα πολιτική τάξη από την ίδρυση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Είναι μέρος της κληρονομιάς και της κατάρας μας ο νεποτισμός.

― Ποιος είναι ο ρόλος των γυναικών στην πολιτική; Πώς αποτυπώνεται αυτό στο βιβλίο;

Έχω βάλει μια γυναίκα ως επικεφαλής του κόμματος των Οικολόγων. Ανήκει στη νέα γενιά, δεν μένει να κινεί τα νήματα από το παρασκήνιο. Κι εκείνη, ενώ βρίσκεται στο προσκήνιο, είναι αποδυναμωμένη. Αυτό συμβαίνει γιατί πηγαίνει «με τον σταυρό στο χέρι» και οι ιδέες που προωθεί δεν έχουν καμία πέραση στην Ελλάδα της κρίσης (αλλά ούτε και στη σημερινή Ελλάδα, καθώς τότε ήταν που «πέθανε» το οικολογικό κίνημα). Έτσι, έχει ένα πάρα πολύ δύσκολο έργο μπροστά της, το οποίο υπονομεύεται και από το σπίτι της, γιατί θεωρείται ότι δεν δίνει πια σημασία στην οικογένειά της –ένα μόνιμο πρόβλημα των γυναικών πολιτικών– αλλά και από την παράταξή της, όπου οι άντρες του κόμματός της, τη θεωρούν λίγη. Εκείνη αγωνίζεται για να σταθεί στο σωστό μονοπάτι, αλλά είναι πολύ δύσκολο, όταν όλοι προσπαθούν να σε κάνουν να χάσεις την ισορροπία σου. Αυτό που συμβαίνει με τις γυναίκες πολιτικούς στην Ελλάδα είναι πολύ ζόρικο και απογοητευτικό. Γι’ αυτό και η ηρωίδα μας μπαίνει στον πειρασμό να «ρίξει νερό στο κρασί» της, να ακολουθήσει τις επιταγές του συστήματος, να «λυγίσει».

― Θα μπορούσε μια γυναίκα να γίνει πρωθυπουργός της Ελλάδας στο άμεσο μέλλον;

Πολύ δύσκολα! Η Ελλάδα είναι μια χώρα σοβινιστική. Οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να ανεβούν ανεμπόδιστα στην κομματική ιεραρχία. Τους βάζουν πάρα πολλές τρικλοποδιές και μετά παραπονιούνται ότι δεν υπάρχουν γυναίκες υποψήφιες. Πώς γίνεται να μη βρίσκουν αρκετές γυναίκες; Μιλάμε τουλάχιστον για το 50% του πληθυσμού. Έχουμε, λοιπόν, δρόμο ακόμα μπροστά μας πριν δούμε μια τέτοια αλλαγή.

Υπενθυμίζω τι έπαθε η Δαμανάκη με ένα απλό διαζύγιο. Την εξευτέλισαν σχεδόν δημόσια. Φανταστείτε τι θα γινόταν αν έγνεφε στον εραστή της, καλώντας τον να έρθει, όπως θυμόμαστε να κάνει ο Ανδρέας Παπανδρέου στη Δήμητρα Λιάνη.

― Τι μπορεί να γίνει για να «σωθεί» τελικά ο κόσμος; Έχει τη δύναμη ο λαός να αντιδράσει απέναντι στις κυβερνήσεις, όταν αυτές τον ξεχνούν και κοιτάζουν μόνο το δικό τους συμφέρον;

Φυσικά, ο λαός πάντα έχει τη δύναμη: «People have the power!» Μην ξεχνάμε ότι, παρά τα προβλήματα, Δημοκρατία έχουμε. Ο λαός ψηφίζει. Το ζήτημα είναι ότι δεν μπορεί να καταλάβει ο κόσμος τι γίνεται πίσω απ’ την πλάτη του. Όταν ένα πέπλο ψεμάτων τού κρύβει την αλήθεια, πώς μπορεί ξαφνικά να ξυπνήσει και να αντιδράσει;

― Πώς, όμως, μπορούμε να διεκδικήσουμε μια σωστότερη εκπροσώπηση, όντας τόσο μικροί μπροστά σε συμφωνίες δισεκατομμυρίων και ανθρώπους με απεριόριστη δύναμη και διασυνδέσεις;

Όταν καταλάβουμε τι κάνουν, δεν είμαστε πια μικροί. Ο κόσμος ενωμένος έχει τεράστια δύναμη. Δείτε, για παράδειγμα, τι συμβαίνει τώρα στην Αλβανία – κάτι το οποίο δεν κάνουμε εμείς εδώ. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να υποχωρήσει, παρότι μιλάμε για ολιγάρχες, και δη Αμερικανούς, που διεκδικούν φιλέτα της αλβανικής γης. Το ζήτημα, λοιπόν, είναι η συνειδητοποίηση της αλήθειας. Γι’ αυτό, άλλωστε, έγραψα αυτό το βιβλίο: Είναι, αν θέλετε, η δική μου, μικρή συνεισφορά στην κατανόηση της πραγματικότητας.

― Υπήρξε κάτι που σας δυσκόλεψε κατά τη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου;

Το βιβλίο αυτό ήταν, πράγματι, πολύ δύσκολο στη συγγραφή του. Καθετί που έχω γράψει ως τώρα χαιρόμουν που το έγραφα, διασκέδαζα. Μ’ αυτό, αντίθετα, ζορίστηκα πολύ. Το μεγάλο στοίχημα ήταν ότι ένιωθα πως έπρεπε να κάνω ένα τόσο μαύρο περιεχόμενο ευχάριστο για τον αναγνώστη. Ήθελα να μην μπορεί να το αφήσει από τα χέρια του. Ευτυχώς, από την πρώτη «φουρνιά» αναγνωστών που διάβασαν το «Έτσι τελειώνει ο κόσμος», είδα μια ενθουσιώδη ανταπόκριση. Ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να γραφτούν ορισμένες σκηνές, αφενός γιατί ήταν πολύ σκοτεινές και αφετέρου γιατί ήταν «αληθινές». Για παράδειγμα, η σκηνή όπου ο μεθυσμένος Άλκης, με συνοδηγό τον Στράτο, στον δρόμο του γυρισμού από ένα πολυσύχναστο κλαμπ τραυματίζουν θανάσιμα μια έγκυο γυναίκα με το αυτοκίνητο και, καθώς η γυναίκα δεν έχει ακόμα ξεψυχήσει, ο Άλκης κάνει πίσω για να την πατήσει (ώστε να σιγουρευτεί ότι πέθανε και δεν θα μαρτυρήσει τι έγινε) είναι βασισμένη σε μια πραγματική υπόθεση, που έκανε τον γύρο των ειδήσεων πριν από χρόνια. Η τιμωρία που επιβλήθηκε τελικά στον δράστη, ένα πλουσιόπαιδο, ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Θυμάμαι την αγανάκτησή μου τότε, καθώς έβλεπα τις εξελίξεις. Τρεις μέρες δεν μπορούσα να κοιμηθώ.

Αυτό θα πει προνόμιο εκ γενετής: άνθρωποι που δεν καταλαβαίνουν τι συμβαίνει στον κόσμο. Δεν έχουν μπει ποτέ σε λεωφορείο, δεν έχουν περιμένει σε στάση, δεν έχουν δώσει δεκάδες συνεντεύξεις για να τους προσλάβουν σε μια δουλειά, όπου θα πληρώνονται τον βασικό μισθό, δεν έχουν ζήσει την αγωνία τού πώς θα πληρωθεί το νοίκι τους. Ζουν σ’ ένα παράλληλο σύμπαν, όπου δεν υπάρχει κανένα από τα καθημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο υπόλοιπος κόσμος. Πριν καν προλάβουν να διατυπώσουν την επιθυμία τους, αυτή έχει ήδη καλυφθεί! Επομένως, πώς αυτοί οι άνθρωποι θα μπορούσαν να καταλάβουν τι πάει να πει να προσπαθείς και να μην τα καταφέρνεις;

Προνόμια, ΜΜΕ και η πολιτική που υπάρχει παντού

― Η πολιτική σάς έχει απασχολήσει ιδιαιτέρως, σε όλη σας τη συγγραφική καριέρα. Τι βρίσκετε εκεί που αξίζει να μελετηθεί με μεγαλύτερη προσοχή, τόσο από εσάς ως συγγραφέα, όσο και από τους αναγνώστες;

Η πολιτική είναι παντού: Από το τι τρώμε μέχρι το πώς ντυνόμαστε, με ποιους κάνουμε παρέα, αν οδηγούμε αυτοκίνητο ή όχι (εγώ προσωπικά δεν έχω αυτοκίνητο). Ήρθα να μείνω στην Κυψέλη για να μην ξεχάσω πώς είναι να συνυπάρχουμε όλοι: λευκοί, μαύροι, κίτρινοι, φτωχοί και πλούσιοι. Προσπαθώ, σε όλη μου τη ζωή –ενώ σήμερα κάποιος θα μπορούσε να πει ότι κι εγώ είμαι σε κάποιον βαθμό προνομιούχα– να μην ξεχάσω τι σημαίνει να αγωνίζεσαι για να ξεφύγεις από τον πάτο.

― Τι καλούμαστε να κάνουμε, σε ατομικό επίπεδο, προκειμένου ν’ αλλάξει αυτό που ζούμε;

Ο καθένας στον τομέα του πρέπει να βάλει το λιθαράκι του. Πρέπει να κάνει τη δουλειά του και να ενημερώνει τους άλλους για το κομμάτι που του αναλογεί. Ο δημοσιογράφος πρέπει να γράφει τίμια και να κάνει ρεπορτάζ. Ο συγγραφέας να γράφει μυθιστορήματα και διηγήματα, ο γιατρός πρέπει να θεραπεύει τους ασθενείς. Πρέπει ο καθένας να κάνει καλά τη δουλειά του, αν θέλουμε να υπάρξει ένα καλύτερο μέλλον.

Το «Έτσι τελειώνει ο κόσμος» αναφέρεται στα ΜΜΕ και τον ρόλο τους στην πολιτική και τη διαμόρφωση συνειδήσεων του κόσμου, μέσα από τον χαρακτήρα του παιδικού φίλου της Ρόζας και ισχυρού εκδότη Κλέωνα. Τα ΜΜΕ έχουν προσπαθήσει –και έχουν καταφέρει– να μας πείσουν ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος, εκτός από εκείνον που συμφέρει το 1%. Αυτό, σαν κοινωνία, οφείλουμε να το αναποδογυρίσουμε. Όπως γράφει ο Μαρκ Φίσερ: «Η μεγαλύτερη επιτυχία του συστήματος είναι ότι δέσμευσε τη φαντασία μας και δεν μπορούμε να σκεφτούμε τίποτα διαφορετικό απ’ αυτό που ζούμε».

― Το «Έτσι τελειώνει ο κόσμος», όπως και άλλα βιβλία σας, διαθέτει μια σχεδόν κινηματογραφική ποιότητα. Θα μπορούσατε να το δείτε γυρισμένο σε σειρά ή ταινία; Θα φανταζόσασταν κάποιους συγκεκριμένους ηθοποιούς στους κεντρικούς ρόλους;

Η αλήθεια είναι πως υπάρχει μια κινηματογραφική εσάνς, γιατί αυτός είναι ο τρόπος που γράφω. Καθώς περιγράφω μια σκηνή, τη βλέπω να «ζωντανεύει» στο μυαλό μου. Στον ρόλο του Άλκη θα μπορούσα να δω τον Μπραντ Πιτ, τριάντα χρόνια πριν, όταν έπαιζε στο «Το ποτάμι κυλά ανάμεσά μας» (1992). Στον ρόλο του Στράτου, από την άλλη, θα μπορούσα να δω τον φίλο του –και ηθοποιάρα κατ’ εμέ– Έντουαρντ Νόρτον. Θα έπρεπε να ήταν, όμως, λιγάκι πιο κοντός για να μοιάζει φυσιογνωμικά με τον Στράτο.

→ Podcast ATHENS VOICE | Πώς γεννήθηκε η Ελλάδα με τη Λένα Διβάνη

→ Η Λένα Διβάνη σε βλέπει κάθε Πέμπτη στην ATHNES VOICE