Ο δρόμος προς τ’ αστέρια: Δυο κόρες, ένας μπαμπάς και μια χριστουγεννιάτικη άβυσσος μεταξύ τους

Μεταφρασμένο σε 30 γλώσσες, το βιβλίο μαγεύει αυτή τη στιγμή τους Νορβηγούς θεατές στους κινηματογράφους της χώρας. Η συγγραφέας Ίνβιλ Ρίσχεϊ (Ingvild Rishøi) έκλεψε λίγη ώρα από το γεμάτο πρόγραμμά της για ν’ απαντήσει στις ερωτήσεις της Athens Voice για το χριστουγεννιάτικο μα αναπάντεχο αυτό παραμύθι για μικρούς και μεγάλους.

Τι δύναμη μπορεί να έχει ένα «σκοτεινό» χριστουγεννιάτικο παραμύθι σε έναν κόσμο πλημμυρισμένο από τις feelgood προσδοκίες ενός αιώνα Disney; Τεράστια. Γιατί μιλάει γι’ αληθινούς ανθρώπους με προβλήματα χειροπιαστά, καθημερινά μα κι αξεπέραστα. Σαν αυτά που αντιμετωπίζει η οικογένεια της 10χρονης Ρόνια, του μπαμπά και της αδερφής της, της Μελίσα.

Είναι Δεκέμβριος και, παιδί καθώς είναι, η μικρή Ρόνια ονειρεύεται ένα μεγάλο, λαμπερό χριστουγεννιάτικο δέντρο στο σαλόνι του σπιτιού τους. Όμως η οικογένεια δεν έχει λεφτά να το αγοράσει. Ο μπαμπάς, αστείος, στοργικός, είναι επίσης αλκοολικός και χάνει ό,τι λεφτά έχει κερδίσει στο ποτό. Η Ρόνια προσπαθεί να τον σώσει: του βρίσκει δουλειά ως πωλητή χριστουγεννιάτικων δέντρων και, προς μεγάλη έκπληξη και των δύο αδερφών, ο μπαμπάς όχι μόνο προσλαμβάνεται, μα αρχίζει και ξαναγεμίζει το σπίτι με κάθε είδους καλούδια.

Όταν όμως ξαναπαίρνει τον στραβό δρόμο, η Μελίσα, η 16χρονη μεγάλη αδερφή, αποφασίζει να τον αντικαταστήσει στο πωλητήριο για να εξασφαλίσει για τη φτωχή τους οικογένεια το απαραίτητο εισόδημα. Αυτό αφήνει τη Ρόνια μόνη της στο σπίτι μετά το σχολείο, να έρχεται αντιμέτωπη με τον περίεργο ηλικιωμένο γείτονά τους, που απειλεί να καλέσει την Πρόνοια, αλλά και με τον μπαμπά, που επιστρέφει κάθε βράδυ από το Stargate, την τοπική παμπ, μεθυσμένος, μαζί με φίλους περίεργους και απειλητικούς.

Από τη σημασία των ενηλίκων στις ζωές μας ως παιδιών και το γεγονός ότι η αγάπη από μόνη της αδυνατεί να καλύψει τα κενά που αφήνει η λειψή ευθύνη, μέχρι το πόσο αναπάντεχη και καταλυτική μπορεί να είναι η καλοσύνη των ξένων, η Ίνβιλ Ρίσχεϊ μιλάει για τα Χριστούγεννα με βαθιά ανθρώπινο, τρυφερό ρεαλισμό. Η γλώσσα της —απλή, απτή, συγκινητική— οδηγεί τους αναγνώστες απ’ το χέρι μέχρι την άκρη του γκρεμού· και πίσω. Ο «Δρόμος προς τ’ αστέρια» είναι ένα απατηλά μικρό σε μέγεθος βιβλιαράκι, μα περικλείει έναν κόσμο ολάκερο: οδύνης, χαράς, τραγουδιού, χιονιού και εορτών, μέσα από μια παιδική ματιά που προσπαθεί να πλάσει τη δική της μαγεία εκεί που δεν υπάρχει, τη μαγεία που αξίζουν όλα τα παιδιά, μα δεν έχουν όλα τα παιδιά.

Μιλήσαμε με την Ίνβιλ για την ιστορία αυτή. Και να τι μας απάντησε: 

Το Stargate είναι μια «σκοτεινή» χριστουγεννιάτικη ιστορία. Τι νομίζεις πως μας προσφέρουν τέτοιου είδους αφηγήσεις σε έναν κόσμο που έχει συνηθίσει στη μαγεία της Disney; Και γιατί σου αρέσουν τέτοιες ιστορίες;
Χαίρομαι όταν διαβάζω βιβλία που έχουν μέσα τους και σκοτάδι και φως. Αναγνωρίζω σε αυτά τον εαυτό μου, γιατί έτσι νομίζω πως είναι η ζωή. Και σκέφτομαι ότι ο αναγνώστης μπορεί να νιώσει λιγότερο μόνος όταν διαβάζει πως κι άλλοι έχουν αντικρίσει το σκοτάδι. Όχι ότι δεν μου αρέσει και η χριστουγεννιάτικη βερσιόν α λα Disney, βέβαια! Βλέπω τη «Λαίδη και τον Αλήτη» κάθε χρόνο! Το καθετί έχει τη λειτουργία του, νομίζω.

Μπορείς να μας πεις περισσότερα για δύο πολύ δυνατές ιδέες στο βιβλίο σου, την καλοσύνη των ξένων και τη σημασία των ενηλίκων στην παιδική ζωή μας;
Είναι σημαντικό να υπάρχει ένα λειτουργικό κράτος πρόνοιας, που ευτυχώς πράγματι έχουμε στη Νορβηγία. Αλλά σκέφτομαι πως υπάρχουν και πράγματα που δεν μπορεί να τα κάνει το κράτος, επειδή πρέπει να γίνονται από αγάπη.

Η ιστορία για τον πατέρα και τις κόρες αναδεικνύει μια πάρα πολύ σκληρή αλήθεια: ότι η αγάπη δεν είναι ποτέ αρκετή. Κι ότι η ευθύνη κι η προσπάθεια παίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο στις ανθρώπινες σχέσεις. Μπορείς να μας πεις λίγο περισσότερα γι’ αυτό; Και γιατί θέλησες να μιλήσεις για μια δύσκολη κατάσταση, όπου μικρά παιδιά καλούνται να φροντίσουν τον γονιό τους;
Υπάρχει μια κάπως γενική αντίληψη στην κοινωνία πως η αγάπη ενός γονιού είναι πιο δυνατή απ’ όλα, αλλά στην πράξη δεν είναι έτσι. Ήθελα να δείξω ότι η εξάρτηση από το αλκοόλ μπορεί να είναι πιο ισχυρή από τη γονεϊκή αγάπη. Αν είσαι εξαρτημένος από μια ουσία ή, για παράδειγμα, πάσχεις από κάποια ψυχική ασθένεια, συχνά δεν καταφέρνεις να δώσεις προτεραιότητα στα παιδιά σου. Μακάρι να μην ήταν έτσι· κι είμαι απολύτως σίγουρη ότι κι ο πατέρας στο βιβλίο θα ευχόταν να μην ήταν έτσι. Γι’ αυτό ίσως συνηθίζουμε να αποσιωπούμε τέτοιες ιστορίες. Αλλά πιστεύω ότι είναι σημαντικό να μιλήσουμε δημόσια γι’ αυτά τα πράγματα, γιατί δεν οφείλονται στην έλλειψη αγάπης, όπως νομίζουν πολλά παιδιά, ούτε στην έλλειψη θέλησης, όπως ίσως νομίζουν οι ενήλικες. Πιστεύω ότι μπορεί να είναι ανακουφιστικό να ακούσει κανείς την αλήθεια, ειδικά τα παιδιά: Δεν φταις εσύ για το πρόβλημα. Δυστυχώς αυτή είναι δύναμη των εξαρτήσεων.

Έχεις γράψει 4 βιβλία σε 15 χρόνια. Τι κάνεις όταν δεν γράφεις; Και τι σου αρέσει να κάνεις πέρα από το γράψιμο;
Γράφω συνέχεια, αλλά τα περισσότερα απ’ όσα γράφω δεν καταλήγουν να γίνουν κάτι. Είναι σαν να είσαι αθλητής: πάρα πολλή προπόνηση και στο τέλος φαίνεται ο αγώνας. Τα βιβλία είναι ο αγώνας· και ό,τι άλλο γράφω είναι προπόνηση. Έτσι μου αρέσει. Επιπλέον, δεν μπορώ να συγκεντρωθώ στο γράψιμο για πολλές ώρες κάθε μέρα. Γράφω λίγες ώρες, μετά κάνω περίπατο στο δάσος, παίζω μπάσκετ ή πάω στο γυμναστήριο, κι ύστερα έχω κι άλλες δουλειές.Μεταξύ άλλων, έχω δουλέψει και ως πωλήτρια χριστουγεννιάτικων δέντρων.

Και ποια είναι η συγγραφική σου διαδικασία ή ρουτίνα;
Πρώτα γράφω σαν παιδί που παίζει, χωρίς κανένα σχέδιο, απλώς γράφω οτιδήποτε μού έρχεται στο μυαλό. Με αυτόν τον τρόπο φτιάχνω αυτό που αποκαλώ «πρώτη ύλη». Μετά από πολύ καιρό, σκέφτομαι ότι ίσως κάπου εκεί μέσα να κρύβεται κάποια ιστορία. Τότε εκτυπώνω την πρώτη ύλη και την απλώνω στο πάτωμα. Κι εκεί παύω να είμαι πια παιδί: γίνομαι ενήλικη, διαβάζω με ουδέτερο βλέμμα και ψάχνω για πράγματα που λειτουργούν λογοτεχνικά. Αρχίζω και σέρνομαι στο πάτωμα, γύρω γύρω από τις σελίδες, κόβω με ψαλίδι, πετάω πολλά φύλλα και κολλάω τα υπόλοιπα ξανά σε μια καινούργια σειρά. Αυτό είναι το πρώτο προσχέδιο μιας ιστορίας με δραματουργία, μιας ιστορίας που μπορεί να έχει νόημα και για τον αναγνώστη. Έπειτα απ’ αυτό, ακολουθεί πολύς καιρός επεξεργασίας, συχνά πολλά χρόνια. Μου αρέσει να τα λέω όλα όσο πιο λακωνικά γίνεται. Η καλύτερη συμβουλή μου για το γράψιμο είναι να ξεχωρίζεις τη δημιουργία από την επιμέλεια του κειμένου: δεν γίνονται και τα δύο ταυτόχρονα.

Τελευταία ερώτηση: το «Ο Δρόμος προς τ’ αστέρια – μια χριστουγεννιάτικη ιστορία («Stargate – en julefortelling») μόλις βγήκε στους κινηματογράφους στη Νορβηγία: ποια ήταν η μεγαλύτερη προσδοκία σου από την ταινία; Η μεγαλύτερη απογοήτευσή σου; Και η μεγαλύτερη χαρά που πήρες απ’ όλη αυτή τη διαδικασία;
Συμμετείχα στη συγγραφή του σεναρίου κι ήμουν πολύ κοντά στη διαδικασία καθόλη τη διάρκεια των γυρισμάτων, οπότε τίποτα δεν αποτέλεσε έκπληξη για μένα. Η μεγαλύτερη χαρά μου ήταν η συνεργασία με τη σκηνοθέτιδα, Ίντα Σάγκμο Τβέντε: δεν είχα ποτέ μου ξανασυνεργαστεί με κανέναν κι ήταν υπέροχο να έχω μια προϊσταμένη! Όμως η Ίντα έχει τεράστια εργασιακή αντοχή, μπορεί να δουλέψει 24 ώρες σερί, ενώ εγώ πρέπει να πάω για ύπνο έπειτα από δύο. Τότε μου δάνειζε ένα κρεβάτι κι εκείνη συνέχιζε τη δουλειά. Η μεγαλύτερη απογοήτευσή μου είναι μάλλον ότι στον κινηματογράφο όλα κοστίζουν χρήματα, οπότε το περιεχόμενο μιας ταινίας καθορίζεται από τους χρηματοδοτικούς περιορισμούς. Δεν το είχα σκεφτεί αυτό. Το χιόνι στην ταινία, ας πούμε, κοστίζει χρήματα· η μηχανή που παράγει τον άνεμο κοστίζει χρήματα· οι κομπάρσοι κοστίζουν χρήματα· ενώ όταν γράφω ένα βιβλίο, όλα συμβαίνουν στο κεφάλι μου. Γι’ αυτό προτιμώ τα βιβλία. Στο δικό μου μυαλό μπορεί να χιονίζει και να φυσάει όσο θέλει, και στο μυαλό του αναγνώστη μπορεί να χιονίζει και να φυσάει ακριβώς το ίδιο — και να είναι εντελώς, εντελώς δωρεάν.

• Ο «Δρόμος προς τ’ αστέρια», της Ingvild Rishøi, κυκλοφορεί από τις εκδ. Μεταίχμιο.
• Θα είναι το βιβλίο του μήνα στη Λέσχη Ανάγνωσης Νορβηγικής Λογοτεχνίας στο καφέ-βιβλιοπωλείο Ζάτοπεκ (Π. Τσαλδάρη 209, Καλλιθέα, 17676 / σταθμός ΗΣΑΠ: Καλλιθέα) στις 17/12 στις 7 μ.μ.