Βιβλιο

Anna Katharina Schaffner, «Εξάντληση. Ένα αντίδοτο στο burnout»

Burnout: Τι είναι, ποιους χτυπάει, και πώς μπορούμε να απαλλαγούμε από αυτό

Κυριάκος Αθανασιάδης
9’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Όψεις της πόλης, αναμνήσεις, πράγματα που συνέβησαν παλιά, και πράγματα που συμβαίνουν σήμερα γύρω μας. Ημερολογιακές καταχωρίσεις για κάθε χρήση

Ζήτω η τεμπελιά!

Δουλεύω πολύ, ουσιαστικά όλη τη μέρα. Το ωράριό μου είναι πολύ μεγάλο (05:00-22:00), αλλά —μη φοβάστε— μονάχα αν το δεις σαν ώρα «προσέλευσης» και «σχολάσματος». Κατά τα άλλα, μέσα σε αυτές τις 17 ώρες κάνω άλλα χίλια πράγματα, τα περισσότερα από τα οποία δεν έχουν καμία σχέση με κάποιου είδους δουλειά: μαγειρεύω, βγάζω βόλτα τα σκυλάκια μας, χαζολογάω στα σόσιαλ, διαβάζω βίπερ, βλέπω παλιές σειρές στον υπολογιστή κλπ. Αλλά το κάνω αυτό κάθε μέρα, χωρίς καμία διακοπή ποτέ, και επί πολλά, πολλά χρόνια. Κι αυτό ΕΙΝΑΙ κουραστικό. Καμιά φορά σκέφτομαι πως, αν μου έπεφτε το λαχείο, δεν θα μπορούσα να το διαχειριστώ: δεν ξέρω τι κάνει κανείς όταν δεν χρειάζεται να δουλέψει.

Καμιά φορά επίσης περνάει από το μυαλό μου η ιδέα ότι θα μπορούσα ίσως να πάθω κανένα burnout. Αλλά, από την άλλη, αναρωτιέμαι κι αυτό εδώ: Αν ήταν να το πάθω, γιατί δεν το έπαθα ήδη; Έχω περάσει όλα τα σημεία βρασμού εδώ και πολύ καιρό. Οπότε αισθάνομαι ασφαλής.

Και εκεί έγκειται η σημασία του άσκοπου και άχρηστου πράγματος: σε απελευθερώνει από αυτό το άγχος. Δεν είναι, ούτε ήταν ποτέ, απαραίτητο να μεταφράζεται κάθε λεπτό σε παραγωγικό αποτέλεσμα. Άλλο αν συχνά κρίνεται σαν αναγκαίο.

Όμως είναι και κάτι ακόμη: μπορεί να μην είμαι ακριβώς τεμπέλης, αλλά στην πραγματικότητα λατρεύω την αδράνεια, την απραξία, την ακινησία. Το ραχάτι. Και τα άσκοπα πράγματα. Τα άχρηστα. Και όχι μόνο (ή καλύτερα: όχι κυρίως) για μένα, αλλά γενικώς. Έχω τη βαθιά πεποίθηση (οπότε έτσι έχουν τα πράγματα, γιατί γενικά πέφτω μέσα σ’ αυτά) ότι το άγχος της χρησιμότητας είναι χειρότερο για το στομάχι από ό,τι το άγχος μπροστά στο πέναλτι. Και εκεί έγκειται η σημασία του άσκοπου και άχρηστου πράγματος: σε απελευθερώνει από αυτό το άγχος. Δεν είναι, ούτε ήταν ποτέ, απαραίτητο να μεταφράζεται κάθε λεπτό σε παραγωγικό αποτέλεσμα. Άλλο αν συχνά κρίνεται σαν αναγκαίο. Ως εκ τούτου, η ενασχόληση με κάτι ελαφρύ, άσκοπο και άχρηστο συνιστά πράξη πνευματικής αντίστασης. Ή, ακόμα καλύτερα, ΜΗ-πράξη.

Η συνειδητή παύση εργασιών, η τεμπελιά —αλλά όχι η παραίτηση—, είναι πολύ μεγάλο πράγμα. Μάλιστα, είναι η μαμή της παρατήρησης, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος. Όταν το μυαλό κατεβάζει ταχύτητα και μπαίνει σε, ορισμένως, ζεν κατάσταση, οι σκέψεις μας παύουν να συγκρούονται διαγκωνιζόμενες για το ποια θα μας φανεί χρησιμότερη (δεν είναι ολότελα άχρηστο να ξέρουμε πως στο μυαλό μας δεν ζουν μόνο αγαπημένοι μεταξύ τους σύμμαχοι), και αρχίζουν επιτέλους να αναπνέουν. Πολλοί σπουδαίοι άνθρωποι θα σας πουν ότι, συχνά, η πιο βαθιά αυτογνωσία ή η πιο δημιουργική ιδέα δεν προκύπτουν κατά τη διάρκεια της προσπάθειας, ενός brainstorming με τον εαυτό τους, αλλά τη στιγμή που το βλέμμα τους χάνεται στο κενό, όταν κοιτάζουν τον απέναντι τοίχο, ή το σπουργίτι που προσπαθεί να κλέψει τα ψίχουλα από το τραπέζι του καφενείου.

Ανάμεσα σε όλα τα άλλα, το burnout —αυτή η συναισθηματική εξάντληση, το «δεν πάει άλλο»— είναι ένα σήμα κινδύνου: ένα SOS

Το άχρηστο και άσκοπο παίζουν καλά έναν ρόλο αντιβάρου σ’ αυτή τη ζωή· ή, για να το πούμε πιο παραστατικά: παίζουν ρόλο εμβολίου. Και χάρη ακριβώς σε αυτά είναι που επιβιώνουμε με κάπως σώας τας φρένας. Μας προσφέρουν την πολυτέλεια του παρόντος χρόνου, του εδώ και τώρα —με άλλα λόγια: του χρόνου που βιώνει ο σκύλος—, χωρίς το βάρος του παρελθόντος και την πίεση του μέλλοντος.

Αν απογυμνώσουμε την τεμπελιά από την ενοχή τής χωρίς σταματημό παραγωγικότητας, ίσως δούμε από κάτω πως κρύβεται μια πράξη υψηλής πνευματικής ευγένειας: κατιτί αριστοκρατικό και όμορφο, μια εσωτερική ανθοφορία που απαιτεί ησυχία —it’s a peaceful life—, τα λευκά περιθώρια στο βιβλίο της ζωής που το καθιστούν αναγνώσιμο, ένα πράγμα που αρνείται την ολοσχερή μετατροπή της ύπαρξης σε γρανάζι, ένας σίφου που κατέχει την ύψιστη τέχνη της αυτοκυριαρχίας: να μπορείς να σταματάς τον κόσμο και να υπάρχεις, απλώς και μόνο επειδή το δικαιούσαι.

Περί burnout

Τώρα, το burnout είναι το αντίθετο της τεμπελιάς. Δεν είναι η εξάντληση που νιώθει κανείς όταν το παράκανε. Δεν είναι απλώς η κούραση μετά από μια δύσκολη μέρα ή μετά από μια δύσκολη εβδομάδα. Είναι η αίσθηση ότι το μέσα σου έχει αδειάσει. Είναι το τίμημα που πληρώνουν όσοι νοιάστηκαν πέραν κάποιων ορίων, όσοι προσπάθησαν πολύ και επί πολύ καιρό να είναι συνεπείς, αποδοτικοί και παρόντες για όλους, ξεχνώντας εντελώς τον εαυτό τους. Και δεν θεραπεύεται με ένα Σαββατοκύριακο ξεκούρασης — καμία σχέση. Θεραπεύεται, ή θεραπεύεται μερικώς, μετά από μία επαναδιαπραγμάτευση των ορίων μας. Ανάμεσα σε όλα τα άλλα, το burnout —αυτή η συναισθηματική εξάντληση, το «δεν πάει άλλο»— είναι ένα σήμα κινδύνου: ένα SOS. Γιατί πράγματι δεν πάει άλλο.

Σε ακραίες περιπτώσεις, κάποιοι μπορεί να οδηγηθούν σε πλήρη νευρικό κλονισμό. Και τα πράγματα δείχνουν να χειροτερεύουν, όσο οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν σε περιβάλλον μόνιμης ή και εντεινόμενης εργασιακής επισφάλειας

Ο όρος γεννήθηκε τη δεκαετία του ’70 στις ΗΠΑ, και στο διάστημα που μεσολάβησε έχει εξελιχθεί σε μια μεταφορά για τη ΣΥΝΤΡΙΒΗ που προκαλεί στον άνθρωπο το χρόνιο εργασιακό στρες. Πηγάζει από τη βίαιη αντίφαση ανάμεσα στις υψηλές μας προσδοκίες και τη σκληρή εργασιακή και κοινωνική πραγματικότητα: δεν «καιγόμαστε» επειδή κουραστήκαμε σωματικά, αλλά επειδή πληγωθήκαμε από μια δουλειά που δεν ανταπέδωσε την αφοσίωση και την αναζήτηση νοήματος που επενδύσαμε επάνω της. Αυτό είναι που μας καίει και μας τσακίζει.

Ένα εξουθενωμένο άτομο, ένα άτομο με burnout, βιώνει μία μόνιμη υπερκόπωση, έχει αϋπνίες, οι σκέψεις του είναι θολές, η διάθεσή του να τελειώσει μια δουλειά αμβλύνεται, και αυτό που κυριαρχεί πλέον μέσο του είναι η αναβλητικότητα. Σε ακραίες περιπτώσεις, κάποιοι μπορεί να οδηγηθούν σε πλήρη νευρικό κλονισμό. Και τα πράγματα δείχνουν να χειροτερεύουν, όσο οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν σε περιβάλλον μόνιμης ή και εντεινόμενης εργασιακής επισφάλειας. Η δε διάρρηξη των ορίων μεταξύ δουλειάς και ελεύθερου χρόνου εξαιτίας της τεχνολογίας (αυτή η μάστιγα…) είναι το κερασάκι στην πικρή και στυφή τούρτα του burnout. (Το παράλογο βέβαια είναι πως πολλοί φέρουν τη διάγνωση με καμάρι, σαν παράσημο: όσοι χαίρονται που θυσίασαν τα πάντα στον βωμό της ευσυνειδησίας).

Μιλάμε, δηλαδή, για ένα κοινωνικό φαινόμενο και όχι για μια ηθική αποτυχία του ατόμου. Και μιλάμε, τέλος, για μια πανδημία.

Η εικόνα είναι φτιαγμένη με το πρόγραμμα Sora.

Ένα βιβλίο-οδηγός για έξοδο από το burnout

Τα είχα σημειώσει όλα αυτά όταν έπεσε στα χέρια μου ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες και άρχισα να ξεφυλλίζω αμέσως. Πρόκειται για την εξαιρετικά ευχάριστη στο διάβασμα μελέτη της Anna Katharina Schaffner, «Εξάντληση. Ένα αντίδοτο στο burnout» (μετάφραση Φωτεινή Βλαχοπούλου, Εκδόσεις Gutenberg). Είναι ένας υβριδικός οδηγός που ισορροπεί ανάμεσα στην πολιτισμική ιστορία, τη φιλοσοφία και την αυτοβοήθεια. Δομημένο έξυπνα σαν λεξικό με 26 σύντομα κεφάλαια-λήμματα, το έργο χαρτογραφεί την κούραση στον μετα-πανδημικό κόσμο χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη. Μάλιστα, όπως σημειώνει και η ίδια η συγγραφέας, τα κεφάλαια μπορούν να διαβαστούν με οποιαδήποτε σειρά· προτροπή που ομολογουμένως ακολούθησα.

Η Schaffner με κέρδισε αμέσως γιατί υποστηρίζει —και τεκμηριώνει πέραν πάσης αμφιβολίας— ότι η εξάντληση δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία αλλά ούτε και σύγχρονο φαινόμενο: είναι μια διαχρονική ανθρώπινη εμπειρία που απλώς αλλάζει προσωπεία — από τη μελαγχολία και την ακηδία έως τη σημερινή νευρική κατάρρευση. Μέσα από παραδείγματα από τη λογοτεχνία και την επιστήμη, καταδεικνύει ότι το burnout είναι επίσης ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη λατρεία της παραγωγικότητας, την τελειομανία και την ψηφιακή υπερ-συνδεσιμότητα.

Το βιβλίο, αυτή η ψύχραιμη, βήμα-το-βήμα ανάλυση, απορρίπτει τα επιφανειακά hacks παραγωγικότητας, και προτείνει σαν αντίδοτα την αποδοχή, τον στωικισμό και την επαναξιολόγηση της σχέσης μας με τον χρόνο και με την ανάπαυση: η ανάπαυση δεν είναι, μας λέει, μια ενοχική πολυτέλεια αλλά μια ζωτική συνθήκη.

Δεν έχουμε ξαναδιαβάσει κάτι παρόμοιο, και δεν ξέρουμε αν υπάρχουν πολλά τέτοια διορατικά και παρηγορητικά κείμενα. Και μόνο η ανάγνωσή του, σου γλυκαίνει την καρδιά.

Δομημένο έξυπνα σαν λεξικό με 26 σύντομα κεφάλαια-λήμματα, το έργο χαρτογραφεί την κούραση στον μετα-πανδημικό κόσμο χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη.

  • Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Νιώθετε κουρασμένοι ή και εξαντλημένοι όλες ή τις περισσότερες ώρες της μέρας; Αισθάνεστε πως ζείτε για να δουλεύετε αντί να δουλεύετε για να ζήσετε; Πως οι λίστες των υποχρεώσεων και οι ευθύνες σας έχουν γίνει ένα αβάσταχτο φορτίο που απειλεί να σας συνθλίψει; Βιώνετε έντονα αισθήματα αποστασιοποίησης και έλλειψης κινήτρου; Πιάνετε μονίμως τον εαυτό σας να αμφισβητεί τα επιτεύγματα και τις δεξιότητές σας, παράγοντας έναν εσωτερικό θόρυβο που επιτείνει τους εξωγενείς στρεσογόνους παράγοντες; Αν η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα είναι θετική, τότε το ανά χείρας βιβλίο σάς αφορά. Συγκεντρώνει γνώσεις, παλιές και καινούργιες, για τα αίτια και τις θεραπείες της εξάντλησης, και ευελπιστώ πως θα σας εμπνεύσει να βρείτε νέους τρόπους να ξεπεράσετε αυτήν την κατάσταση και να ανακτήσετε τη χαμένη σας ζωντάνια. Διότι η εξάντληση απειλεί τον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής μας: όταν νιώθουμε πως δεν έχουμε ενέργεια, δύναμη και χρόνο, μπαίνουμε σε «λειτουργία επιβίωσης», θυμίζοντας ζόμπι. Αποξενωνόμαστε από τα συναισθήματα και τις επιθυμίες μας, χάνουμε την επαφή με τα πράγματα που είναι αληθινά σημαντικά για εμάς, καθώς και με ό,τι μας κάνει γνήσια ευτυχισμένους.

Καθώς η δουλειά καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής και της σκέψης μας, κι επειδή σχεδόν τα πάντα σήμερα μοιάζουν με δουλειά, το burnout έχει εξελιχτεί στο πιο πολυσυζητημένο σύνδρομο εξάντλησης των καιρών μας

Πριν απ’ όλα, θα πρέπει να γνωρίζετε πως δεν είστε μόνοι. Εκεί έξω υπάρχει μια ολόκληρη στρατιά ανθρώπων που δεν βλέπουν μπροστά τους από την κούραση. Η εξάντληση γενικότερα, και ειδικότερα ο σύγχρονος απόγονός της, η επαγγελματική εξουθένωση (το περιβόητο «burnout»), αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δεινά της εποχής μας. Καθώς η δουλειά καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής και της σκέψης μας, κι επειδή σχεδόν τα πάντα σήμερα μοιάζουν με δουλειά, το burnout έχει εξελιχτεί στο πιο πολυσυζητημένο σύνδρομο εξάντλησης των καιρών μας. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (American Psychological Association), σε έκθεση που δημοσίευσε πριν από λίγα χρόνια, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το burnout και το στρες αγγίζουν σήμερα πρωτοφανή επίπεδα σε όλα τα επαγγέλματα, εξαιτίας και της πανδημίας Covid19, που τα επιδείνωσε σημαντικά. Κι εγώ η ίδια κάποτε ένιωθα μονίμως εξαντλημένη. Το μυαλό μου είχε «καεί», η καθημερινότητα μου φαινόταν μονότονη και ανιαρή, η δουλειά έμοιαζε να μην τελειώνει ποτέ. Παρ’ όλο που, θεωρητικά τουλάχιστον, είχα μόνιμη θέση στο πανεπιστήμιο, η απειλή της απόλυσης κρεμόταν σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κεφάλι μου για μία πενταετία. Καθώς ο αριθμός των φοιτητών μας σταθερά συρρικνωνόταν χρόνο με τον χρόνο, τα επίπεδα του άγχους και του στρες μου συνεχώς αυξάνονταν. Κι ενώ περνούσα ώρες ολόκληρες αγωνιώντας για το τι άλλο θα μπορούσα να κάνω στη ζωή μου, κατάφερνα να σκεφτώ ελάχιστα πράγματα. Επιπλέον, ο φόβος πως θα χάναμε τη δουλειά μας δημιούργησε μια τοξική κουλτούρα στο εργασιακό περιβάλλον, η οποία, σε συνδυασμό με τα συναισθήματα αδυναμίας, την απουσία σκοπού και την απειλή της ανεργίας, αποτελούσε φυσικά την τέλεια συνταγή για το burnout. Την κατάσταση αυτή την έζησα από πρώτο χέρι.

Οι πέντε κυριότεροι λόγοι για το burnout είναι η άδικη μεταχείριση στον χώρο εργασίας, ο μη διαχειρίσιμος φόρτος εργασίας, οι ασαφείς ρόλοι, η ελλιπής επικοινωνία και υποστήριξη, οι παράλογες χρονικές πιέσεις.

Αυστηρά μιλώντας, το burnout αποτελεί μια διαταραχή της υγείας οφειλόμενη σε παράγοντες άμεσα συνυφασμένους με το επάγγελμα· ο όρος περιγράφει μια κατάσταση εξάντλησης λόγω χρόνιου εργασιακού στρες. Έρευνες έχουν δείξει ότι, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, τα αίτια της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν σχετίζονται με τους δικούς μας «ελαττωματικούς» μηχανισμούς αντιμετώπισης –όπως η βιομηχανία της ευτυχίας θέλει να μας κάνει να πιστεύουμε–, αλλά είναι βαθιά ριζωμένα στο εργασιακό μας περιβάλλον. Οι πέντε κυριότεροι λόγοι για το burnout είναι η άδικη μεταχείριση στον χώρο εργασίας, ο μη διαχειρίσιμος φόρτος εργασίας, οι ασαφείς ρόλοι, η ελλιπής επικοινωνία και υποστήριξη, οι παράλογες χρονικές πιέσεις. Μπορούμε επίσης να οδηγηθούμε στην εξουθένωση επειδή αισθανόμαστε ότι μας λείπει ο έλεγχος και η ικανότητα να ενεργούμε αυτόνομα, ή γιατί βιώνουμε μια σύγκρουση αξιών. Η επαγγελματική εξουθένωση συχνά σχετίζεται με την καταπάτηση της αξιοπρέπειάς μας στην εργασία, και με την αίσθηση ότι δεν μας εκτιμούν. Οι περισσότεροι από εμάς δεν πάσχουμε από εξουθένωση λόγω ανεπαρκούς ικανότητας να διαχειριστούμε το άγχος μας, αλλά επειδή οι δομές στις οποίες είμαστε ενταγμένοι μας αρρωσταίνουν

Ωστόσο, αυτό που μας συμβαίνει στη δουλειά είναι σπανίως η μοναδική αιτία της εξάντλησής μας. Τα βαθύτερα αίτια της χρόνιας όσο και της υποτροπιάζουσας εξάντλησης είναι συνήθως πιο περίπλοκα, περιλαμβάνοντας τόσο εξωτερικούς όσο και εσωτερικούς παράγοντες, οι οποίοι ενδέχεται να μην περιορίζονται στον κόσμο της εργασίας. Μερικές φορές, γινόμαστε οι ίδιοι «κακά» αφεντικά του εαυτού μας, με το να εσωτερικεύουμε επιβλαβείς στάσεις απέναντι στη δουλειά. Η σημερινή κουλτούρα της επαγγελματικής εξουθένωσης, σχετικά με τον χρόνο και την παραγωγικότητα, είναι ριζωμένη σε βαθύτερες και παλαιότερες αντιλήψεις, οι οποίες μας επηρεάζουν ακόμα και όταν δεν έχουμε κανέναν πάνω από το κεφάλι μας.

Μιλάω εκ πείρας: με είχε εξαντλήσει μια αδυσώπητη φωνή στο κεφάλι μου, που αμφισβητούσε μονίμως όλα τα προσωπικά μου επιτεύγματα, κάνοντάς με να νιώθω ράκος

Μπορεί επίσης να νιώθουμε εξαντλημένοι επειδή αναλωνόμαστε σε έναν εσωτερικό πόλεμο, σε μάχες ανάμεσα σε διαφορετικές πλευρές του εαυτού μας με αντικρουόμενους στόχους και αξίες. Μιλάω εκ πείρας: με είχε εξαντλήσει μια αδυσώπητη φωνή στο κεφάλι μου, που αμφισβητούσε μονίμως όλα τα προσωπικά μου επιτεύγματα, κάνοντάς με να νιώθω ράκος. Αυτή η φωνή που μας στοιχειώνει είναι στην πραγματικότητα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο. Έχει διάφορα ονόματα: εσωτερικός κριτής, σκληρό υπερεγώ, εσωτερικός δαίμονας, εσωτερικός σαμποτέρ, εσωτερικός δικαστής, αρνητική αυτοομιλία. Όπως και να την ονομάσουμε, τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν στρατηγικές με τις οποίες μπορούμε να μειώσουμε τις εξουθενωτικές επιπτώσεις της, καθώς και να βρούμε τρόπους να διοχετεύσουμε την ενέργειά μας προς τα έξω, προς τους ανθρώπους και τα εγχειρήματα που μας ενδιαφέρουν αληθινά.

  • Νά και το οπισθόφυλλο:

Γιατί νιώθουμε όλοι τόσο εξαντλημένοι; Μήπως παλεύουμε ν’ ανταποκριθούμε στα υψηλά πρότυπα που θέτει ο τελειομανής εαυτός μας ή απλώς πασχίζουμε να αντεπεξέλθουμε στις πολλαπλές απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής; H Anna Katharina Schaffner, ιστορικός του πολιτισμού και εξειδικευμένη coach για το burnout, καταπιάνεται με όλους εκείνους τους παράγοντες που μας στερούν την ελευθερία και μας αρρωσταίνουν. Αντλώντας από την επιστήμη, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία, η Schaffner ανιχνεύει τα αίτια και την ιστορία της εξάντλησης και παράλληλα αναδεικνύει νέους τρόπους για την καταπολέμηση του στρες και της αρνητικότητας. Ένα αντισυμβατικό και ευρηματικό βιβλίο, παρηγορητικό και ανακουφιστικό, γεμάτο πρακτικές συμβουλές που μας δείχνει πώς μπορούμε να ελέγξουμε την εξάντλησή μας και να ξαναβρούμε τη χαρά της ζωής.

  • Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Anna Katharina Schaffner είναι πολιτισμική ιστορικός στο University of Kent και coach για το burnout. Έχει γράψει επίσης το «The Art of Self-Improvement: Ten Timeless Truths». Αρθρογραφεί στον Guardian και στο Psychology Today.

Anna Katharina Schaffner

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.