Μεσαίωνας: Φωτεινοί ή σκοτεινοί αιώνες;

Στο βιβλίο «Οι φωτεινοί αιώνες» του Matthew Gabriele και του David M. Perry (εκδόσεις Πατάκη) αποκαλύπτεται με τον πιο θεαματικό τρόπο ο ιστορικός αναθεωρητισμός ο οποίος προσπαθεί να ανατρέψει όχι μόνο τις προσλήψεις της ιστορίας αλλά να διαστρεβλώσει τα ίδια τα γεγονότα. Οι δύο Αμερικανοί ξεκινούν χαρακτηρίζοντας τον Μεσαίωνα «φωτεινούς» και όχι «σκοτεινούς» αιώνες, κατασκευάζοντας μια άκρως εξωραϊσμένη εικόνα των χιλίων ετών που αν και δεν ήσαν εξ ολοκλήρου «σκοτεινοί», σίγουρα δεν ήσαν «φωτεινοί». Ωστόσο, το βιβλίο προσφέρει ένα δήθεν ανατρεπτικό παραμυθένιο αφήγημα πολυπολισμικότητας, συμπερίληψης και ανεκτικότητας: οι συγγραφείς εξυπηρετούν τη γνωστή woke ατζέντα η οποία φέρνει την ιστορία στα μέτρα της. Έτσι, ακόμα και ο Μεσαίωνας με την παροιμιώδη κακή φήμη εμφανίζεται λιγότερο ρατσιστικός από τη σημερινή Δύση…Είναι τέτοια η φιλοσοφική και θεολογική ανεπάρκεια του Gabriele και του Perry ώστε, αν ο αναγνώστης είναι ανίδεος, παραμένει ανίδεος έχοντας επιπλέον υποστεί ένα μακροσκελές μάθημα ηθικής.

«Οι φωτεινοί αιώνες» εντάσσονται σε μια ευρεία βιβλιογραφία που αποδομεί στέρεες ιστορικές έρευνες και αφηγήσεις με τρεις στόχους. Ο πρώτος είναι η κατάργηση του πρωταγωνιστικού ρόλου που θεωρείται ότι είχε ο ευρωπαϊκός χώρος (De-Europeanization) και η αντικατάστασή του από εκείνον της Βόρειας Αφρικής και της Ασίας. Αν και μιλάμε, έτσι κι αλλιώς, για τον «ευρωπαϊκό» Μεσαίωνα, η Ευρώπη στο βιβλίο του Gabriele και του Perry μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Ο δεύτερος στόχος είναι η τάση των συγγραφέων να μαλώνουν τον αναγνώστη για τις προκαταλήψεις του: για παράδειγμα, επαναλαμβάνουν συχνά ότι πάντοτε υπήρχαν «έγχρωμοι» στην Ευρώπη και ότι κατείχαν σημαντικές θέσεις στην οικονομία και την κοινωνία —επαληθεύοντας τα περίεργα casting τηλεοπτικών σειρών και κινηματογραφικών ταινιών του 21ου αιώνα. Ο τρίτος στόχος είναι η διαστρέβλωση των θρησκευτικών πολέμων, όπως, για παράδειγμα, των σταυροφοριών, που παρουσιάζονται, εν τέλει, ως εποικοδομητικές «συνομιλίες» μεταξύ των πολιτισμών. Ωστόσο, ταυτοχρόνως, οι συγγραφείς στήνουν λαϊκό δικαστήριο για τη λευκή και «χριστιανική» φυλή, η οποία, κατά τη γνώμη τους, ευθύνεται για όλα τα δεινά εκείνης της εποχής —όπως όλων των εποχών άλλωστε. Η μεθολογία, περιλαμβάνει επιλεκτικά γεγονότα (όποια δεν επιβεβαιώνουν το επιχείρημα αποκρύπτονται) και επίδειξη υψηλής ηθικής (οι συγγραφείς μιλάνε για τις αγαθές ιδέες τους). Αυτό συμβαίνει πάντοτε σε τέτοιες περιπτώσεις αναθεωρητισμού.

Μολονότι η εκτίμηση του Μεσαίωνα ως εποχής βασάνων και στασιμότητας έχει ξεπεραστεί εδώ και πολύ καιρό —εξάλλου, μια χιλιετία δεν μπορεί παρά να εμφανίζει ποικίλες διακυμάνσεις— το να προσπαθείς να εξαγνίσεις τον Μεσαίωνα από τον φονταμενταλιστικό χριστιανικό του χαρακτήρα για να τον κάνεις αρεστό στους σύγχρονους φιλελεύθερους αναγνώστες είναι μάλλον αντιεπιστημονικό. Αν και η Ιστορία δεν είναι ακριβής επιστήμη, δεν νομιμοποιούμαστε να γράφουμε για τον 10ο αιώνα ό,τι μας κατεβαίνει με γλώσσα και κριτήρια κοινωνικής δικαιοσύνης του 21ου. Προπάντων, η αποκήρυξη της Ευρώπης εκ μέρους των δύο αριστερών ιστορικών μοιάζει, άθελά τους, με εκείνη του Ντόναλντ Τραμπ και των ομοίων του —δηλαδή των χειρότερων εχθρών τους. Άλλωστε, ο Gabriele και ο Perry προχωρούν ένα βήμα ακόμα πιο πέρα από τον Ντόναλντ αντιμετωπίζοντας την έννοια της «Δύσης» (την οποία θεωρούν «μύθο») ως κάτι μολυσμένο, προσπαθώντας να αποδείξουν ότι ο Μεσαίωνας ήταν, όπως είπα, πρωτίστως «ασιατική και αφρικανική εμπειρία». Τα δημογραφικά και πολιτισμικά γεγονότα της εποχής καταδεικνύουν πολύ διαφορετικές πραγματικότητες —τις οποίες νομίζω ότι έχει καλύψει με το έργο του ο Jacques Le Goff και γενικότερα η Σχολή των Annales.

Θα μπορούσα να εκθέσω τις ιδέες πολλών σοβαρών μεσαιωνιστών (Marc Bloch, Goerges Duby), περιορίζομαι όμως στον Le Goff. Για τον Le Goff, ο Μεσαίωνας είναι η γενέτειρα της Ευρώπης: ο Γάλλος ιστορικός αφιέρωσε τη ζωή του στο να αποδείξει πώς οι μεσαιωνικοί θεσμοί (πανεπιστήμια, πόλεις, δίκαιο) έχτισαν την ευρωπαϊκή συνείδηση, μια πραγματική, ιστορική και γεωγραφική οντότητα. Αντιθέτως, οι Gabriele και Perry προσπαθούν να αποδομήσουν την έννοια της Ευρώπης, ισχυριζόμενοι ότι η «Ευρώπη» είναι ένας όρος που χρησιμοποιήθηκε αργότερα για να αποκλείσει άλλους πολιτισμούς. Εστιάζοντας στην «παγκόσμια διασύνδεση», κάνουν τον Μεσαίωνα να φαίνεται λιγότερο ευρωπαϊκός και περισσότερο «μεσογειακός» ή «παγκόσμιος». Και ενώ ο Le Goff ανέλυσε τον Χριστιανισμό ως το «λειτουργικό σύστημα» του Μεσαίωνα, εξέτασε πώς η πίστη επηρέασε τον χρόνο, την εργασία και το χρήμα, δεν έκρινε τους ανθρώπους του Μεσαίωνα επειδή ήταν θρήσκοι· προσπάθησε να καταλάβει πώς σκέφτονταν. Οι Gabriele και Perry αντιμετωπίζουν τον παραδοσιακό Χριστιανισμό με καχυποψία, ως μια δύναμη που χρησιμοποιήθηκε για τον αποκλεισμό των «άλλων» και προσπαθούν να αναδείξουν περιθωριακές ή αιρετικές φωνές για να δείξουν έναν Μεσαίωνα που ταιριάζει στις σύγχρονες αξίες της πολυφωνίας, υποβαθμίζοντας την κεντρική σημασία της Εκκλησίας.

Ο Le Goff ήταν ανθρωπιστής: δεν έγραφε για να επιτεθεί σε σύγχρονους πολιτικούς ηγέτες ή να κάνει "virtue signaling". Το έργο του—π.χ. «Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης»— παραμένει κλασικό γιατί βασίζεται στην ανάλυση των νοοτροπιών, γιατί μπαίνει στη θέση των μεσαιωνικών ανθρώπων. Η γλώσσα των Gabriele και Perry δεν είναι εκείνη του ιστορικού που αναζητά την αλήθεια του παρελθόντος, αλλά του ακτιβιστή που θέλει να αλλάξει όχι μόνο το παρόν αλλά και το παρελθόν. Τέλος, ο Le Goff πίστευε σε έναν «μακρύ Μεσαίωνα» που έφτανε μέχρι τη Βιομηχανική Επανάσταση, ενώ οι Gabriele και Perry χρησιμοποιούν συγκεκριμένα στιγμιότυπα (τακτική cherry-picking) που εξυπηρετούν το αφήγημα της «φωτεινότητας» και της «διασύνδεσης», αγνοώντας τις δομές που δεν ταιριάζουν στο woke μοντέλο.

Με λίγα λόγια, ο Le Goff είναι ένας αρχιτέκτονας που σου δείχνει πώς χτίστηκε ο καθεδρικός ναός της Ευρώπης, οι Gabriele και Perry είναι διαδηλωτές έξω από τον ναό που φωνάζουν ότι ο ναός χτίστηκε με «αποκλεισμούς» και ότι στην πραγματικότητα δεν είναι καν ναός, αλλά ένας «χώρος συνάντησης». Ο Le Goff ήθελε να καταλάβουμε τον Μεσαίωνα. Οι Gabriele & Perry θέλουν να χρησιμοποιήσουμε τον Μεσαίωνα για να «διορθώσουμε» τη σύγχρονη κοινωνία. Για κάποιον που εκτιμά τη σοβαρή ιστοριογραφία, ο Le Goff είναι πηγή γνώσης, ενώ οι Gabriele & Perry θεωρούνται συχνά πηγή ιδεολογικής κατήχησης.

Γράφει ο Εμμανουήλ Ροΐδης το μακρινό 1868: «Ο αιώνας μας ονομάστηκε, και δίκαια, αιώνας των ιστορικών επανορθώσεων (réhabilitations). Σμήνος παραδοξολόγων Ηροδότων προσπαθούν κάθε μέρα να λευκάνουν τους Αιθίοπες της Ιστορίας,παριστάνοντας σε μας τον Νέρωνα, την Ειρήνη και τον Αλέξανδρο Βοργία σαν συνετούς ηγεμόνες, τον Ιούδα σαν θύμα του ριζικού του και την ίδια τη Δαλιδά σαν πιστή και τρυφερή ερωμένη που αρκέστηκε να ψαλιδίσει τα μαλλιά του εραστή της, ενώ η πιστή και ενάρετη Ιουδίθ έκοψε ολόκληρο το κεφάλι του Ολοφέρνη. Οι οπαδοί του συστήματος τούτου επιχειρούσιν υπέρ των ανθρώπων ό,τι επιχείρησαν για χάρη των ζώων οι λογιότατοι του Άμστερνταμ τον 16ο αιώνα, που εξυμνούσαν της αρκούδας την πολυμάθεια, του γάιδαρου την εξυπνάδα και του λιονταριού την ημερότητα.»

Ο Gabriele και ο Perry, εξαιρετικά δραστήριοι στα social media —πράγμα που βρίσκω άσεμνο— στοχοποιούν οποιον ασκεί κριτική στο βιβλίο τους χαρακτηρίζοντάς τον οπαδό της λευκής υπεροχής). Αυτή η τακτική δίνει πολλές πληροφορίες για το ποιον τους ως ιστορικών. O Matthew Gabriele είναι καθηγητής Μεσαιωνικών Σπουδών και πρόεδρος του Τμήματος Θρησκευμάτων και Πολιτισμού στο πανεπιστήμιο Virginia Tech· γράφει κάπου κάπου στην Washington Post, κάνοντας παραλληλισμούς ανάμεσα στον Μεσαίωνα και τη σύγχρονη αμερικανική πολιτική σκηνή. Ο David Perry ήταν καθηγητής Ιστορίας στο Dominican University (Ρίβερ Φόρεστ, Ιλινόι), αλλά πλέον εργάζεται ως σύμβουλος ακαδημαϊκών θεμάτων στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα. Από αυτή την πανεπιστημιακή ελίτ ενισχύθηκε το MAGA και όλοι οι θύλακες της αμερικανικής ακροδεξιάς.

Το βιβλίο κυκλοφορεί σε άριστη μετάφραση του Μενέλαου Αστερίου.