Ξενοφών Μπρουντζάκης: Η λογοτεχνία απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη

Την εποχή των κοινωνικών δικτύων και της τεχνητής νοημοσύνης ο Ξενοφών Μπρουντζάκης γράφει ένα βιβλίο για την αξία της καλής λογοτεχνίας και τους τρόπους με τους οποίους η συστηματική της ανάγνωση ανυψώνει τον νου και εμπλουτίζει την ανθρώπινη εμπειρία.

Για τον Βασίλη Σαραντηνό, τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος «Η Βιβλιοθήκη των Ανήσυχων Κόσμων», τα βιβλία δεν αποτελούν απλώς πηγή γνώσης αλλά ένα μέσο για να ταξιδεύει ο αναγνώστης στο παρελθόν, ένα εργαλείο κατασκευής του εαυτού, έναν τρόπο για να ζει, έναν λόγο για να αναπνέει.

Οι τοίχοι του σπιτιού του ήρωά μας είναι καλυμμένοι από τόμους δημιουργώντας ένα φυσικό και πνευματικό πλαίσιο που την ίδια στιγμή που τον προστατεύει από την σκληρή καθημερινότητα και τις ανούσιες επαφές, διευρύνει τη σκέψη και τη φαντασία του. Τα βιβλία που τον περιβάλλουν και τον περιορίζουν, λειτουργούν ταυτόχρονα απελευθερωτικά και ιαματικά, καθορίζοντας τις επιλογές του αφού όπως καθετί με μεγάλη αξία απαιτούν τον χρόνο και την αφοσίωσή του, μην αφήνοντάς του περιθώριο να ασχοληθεί με αυτά που θεωρούνται πρωταρχικής σημασίας από τους περισσότερους θνητούς: την καριέρα και την οικογένεια.

Ο Σαραντηνός δεν νιώθει την ανάγκη ούτε να δημιουργήσει, ούτε να καλλιεργήσει τις σχέσεις του, η καθημερινή επαφή του με τους θησαυρούς της ανθρώπινης σκέψης τού είναι αρκετή για να νιώθει ευτυχής και ολοκληρωμένος. Άλλωστε στο επίκεντρο αυτού του ιδιαίτερου αφηγήματος δεν βρίσκεται η εξωτερική δράση αλλά οι εσωτερικές εντάσεις που οδηγούν σε βαθιά ενδοσκόπηση και προέρχονται από τη σχέση του ήρωα με τα βιβλία τα οποία δεν έχουν απλώς επηρεάσει την καθημερινότητα, την κοσμοθεωρία και τις σχέσεις του, μα τα έχουν ουσιαστικά διαμορφώσει.

Μπορεί το πάθος του πρωταγωνιστή για την ανάγνωση να τον έχει οδηγήσει στο να μετατρέψει την οικία του σε κιβωτό γνώσης και φύλαξης σπάνιων έργων για τις μελλοντικές γενιές, και να έχει δημιουργήσει στον ίδιο την πεποίθηση πως συνομιλεί με τα μεγαλύτερα πνεύματα της ανθρωπότητας, αλλά δεν του έχει εντελώς στερήσει τις στενές σχέσεις. Η επαφή με τον καλό του φίλο και συνοδοιπόρο Οδυσσέα Καμπανό αλλά και ο ανεξίτηλος έρωτας που νιώθει για μια ξεχωριστή γυναίκα, τη Σοφία Λυγερού, γειώνουν τον ήρωα αναδεικνύοντας και άλλες όψεις του ψυχισμού του.

Η Σοφία ανήκει σε αυτή την σπάνια κατηγορία ανθρώπων που έχουν τη δύναμη να ζουν ανεξάρτητοι, δίχως συναισθηματικά δεκανίκια, να εργάζονται σκληρά, να δημιουργούν και να επιλέγουν το δρόμο της ηθικής, χωρίς να χάνουν το κέντρο του εαυτού τους. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί το πορτρέτο μιας γυναίκας μέσης ηλικίας, δυναμικής και σαγηνευτικής χωρίς να υποκύπτει στο στερεότυπο ότι η ηρωίδα ενός μυθιστορήματος για να είναι ποθητή πρέπει να ανήκει σε μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα.

Όταν δύο ελεύθερα πνεύματα, όπως ο Σαραντηνός και η Λυγερού, συναντιούνται το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον καθώς ο εκρηκτικός συνδυασμός που αναπτύσσεται τους επιτρέπει να συνεχίζουν ανεξάρτητα τις ζωές και τα προσωπικά τους πάθη μα και να απολαμβάνουν τον έρωτά τους δίχως δεύτερες σκέψεις και ενοχές. Άλλωστε τα πάθη που έχουν διάρκεια στο χρόνο μετατρέπονται σταδιακά σε έξεις που ενίοτε αποτελούν την ουσία της ύπαρξής μας, όπως ακριβώς συμβαίνει στην περίπτωση των κεντρικών χαρακτήρων.

Μέσω του πρωταγωνιστή του, ο Μπρουντζάκης εκφράζει τόσο την απογοήτευση του για τη στείρα επιφανειακότατα των social media που εδώ και χρόνια κυριαρχεί στην καθημερινότητα όλων μας, όσο και την ανησυχία του για την τύχη που θα έχει η λογοτεχνία στο εγγύς μέλλον αφού χάρη στις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη έχουμε γεμίσει «συγγραφείς» που αναπαράγουν τσιτάτα δίχως βάθος, πρωτοτυπία και αυθεντικότητα.

Η λογοτεχνία είναι, άλλωστε, η μεγάλη πηγή από την οποία αρδεύει το υλικό της η τεχνητή νοημοσύνη. Η επιστήμη έγκειται στην κατασκευή θεωρητικών συστημάτων με τρόπο αφαιρετικό που δεν εστιάζει σε επιμέρους συμβάντα αλλά στους νόμους της φύσης, οπότε είναι δύσκολο για την τεχνητή νοημοσύνη να αποδώσει την ανθρώπινη εμπειρία, αντιγράφοντας ή ανασυνθέτοντας τις επιστημονικές έννοιες, ενώ μπορεί αμεσότερα να αντλήσει συναφές υλικό από τις ανθρωπιστικές σπουδές και τη λογοτεχνία.

Ο δρόμος που έχει επιλέξει ο πρωταγωνιστής δεν είναι εύκολος. Ταγμένος να διατηρεί ζωντανή μια κάψουλα γνώσης που διαφυλάττει κομμάτια του πολιτισμού μας, ξοδεύοντας τις μέρες του αναζητώντας σπάνια συγγράμματα στα παλαιοπωλεία της Αθήνας και στη συνέχεια ταξινομώντας και μελετώντας αυτά τα πολύτιμα κείμενα, αποθησαυρίζει ό,τι έχει αξία. Δουλεύοντας με άλλα λόγια όπως ένας υπολογιστή που διασώζει το υλικό με τον οποίο τον τροφοδοτούν, φροντίζοντας όμως την ίδια στιγμή να μην επιτρέψει με οποιονδήποτε τρόπο να αλλοιωθεί αυτό το υλικό, αγωνίζεται με όλες τις δυνάμεις του ενάντια σε μια υπερδύναμη που στο πέρασμά της είναι ικανή να σαρώσει, να μεταλλάξει ή και να εξαλείψει μέρος της ανθρώπινης μνήμης.

Υπονοεί άραγε ο συγγραφέας ότι αυτή είναι η μοίρα του αληθινού διανοούμενου στις μέρες μας, πως είναι δηλαδή μέρος του ρόλου του ο ασύμμετρος αγώνας για τη διάσωση της αυθεντικότητας στη λογοτεχνία; Το σίγουρο είναι ότι με το μυθιστόρημά του ο Μπρουντζάκης συμμετέχει ενεργά στη μεγάλη συζήτηση που έχει ανοίξει για τα οφέλη και τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης και προσφέρει σε όσους από εμάς αγαπάμε τη λογοτεχνία άφθονο υλικό για σκέψη.