Μια ανατριχιαστική ανάγνωση: qntm, «Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων»

Είχα καιρό να διαβάσω ένα βιβλίο τόσο συναρπαστικό —και ταυτόχρονα ταιριαστό με τα γούστα μου—, οπότε ας μου επιτραπεί να του αφιερώσω όλο το σημερινό μας σημείωμα. Είναι το μυθιστόρημα «Δεν υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων» του qntm (μετάφραση Δέσποινα Κανελλοπούλου, Εκδόσεις Δώμα).

Οι ιδέες δεν πεθαίνουν…

Το qntm είναι το ψευδώνυμο του Sam Hughes, ενός Βρετανού προγραμματιστή και συγγραφέα που έγινε γνωστός μέσα από το διαδίκτυο. Για την ακρίβεια, είναι ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Internet-born λογοτεχνίας: έχει χτίσει το κοινό του αποκλειστικά μέσω ελεύθερης πρόσβασης στα κείμενά του πριν την έντυπη έκδοσή τους, κυρίως —αλλά όχι μόνο— μέσω του προσωπικού του σάιτ, του qntm.org.

Το έργο του, η πλοκή του οποίου συνήθως περιστρέφεται γύρω από μια παράδοξη ριζοσπαστική ιδέα, χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από μεγάλη γλωσσική-τεχνική-επιστημονική ακρίβεια (χρησιμοποιεί ορολογία από τα μαθηματικά, την πληροφορική, ακόμη και από ανύπαρκτες επιστήμες, για να προσδώσει ρεαλισμό στις φανταστικές του θεωρίες) και μινιμαλισμό (σκοπίμως αποφεύγει να επεκτείνεται εκεί που άλλοι συγγραφείς θα ξόδευαν σελίδες και σελίδες για να το περιγράψουν πανηγυρικά), ενώ καταπιάνεται με την εξερεύνηση εννοιών όπως η μνήμη, η σύγχρονη (και αυριανή) τεχνολογία, και η οντολογία. Κατά μία έννοια, μιλά για τη ζωή, το σύμπαν, και τα πάντα.

Τώρα, ενώ έχει γράψει ακόμη ένα μυθιστόρημα («Ra, 2008-12) και τρεις συλλογές διηγημάτων («Ed», 2003-2008, «Fine Structure», 2010, «Valuable Humans in Transit and Other Stories», 2022), το «Δεν υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων» (2015-20) —μακράν το διασημότερο έργο του— ξεκίνησε σαν σειρά ιστοριών στο SCP Foundation, και μόνο αργότερα —όταν είχε ήδη αποκτήσει ένα μεγάλο πιστό κοινό— εκδόθηκε και σε κανονικό βιβλίο.

Είναι ένα από τα κορυφαία δείγματα εννοιολογικού τρόμου (conceptual horror) και new weird, με σαφείς επιρροές από τη σκοτεινή παράδοση του λαφκραφτιανού κοσμικού τρόμου, ήτοι τού ιδίου τού Λάβκραφτ και των επιγόνων του — άλλοι θα αναγνωρίσουν πολύ περισσότερους, αλλά εμείς βρήκαμε έντονο το αποτύπωμα κυρίως τού σημαντικότερου ανάμεσά τους, του μετρ τού υπαρξιακού τρόμου Τόμας Λιγκότι. Υπάρχει όμως και πολύς Φίλιπ Κ. Ντικ, όπως υπάρχει και —έκπληξη— Μπόρχες. Αλλά ακόμη και Jeff VanderMeer, καθώς και άλλοι επιφανείς εκπρόσωποι του new weird, και βέβαια Greg Egan, και ποιος ξέρει πόσοι άλλοι συγγραφείς σκληρής επιστημονικής φαντασίας (hard sci-fi), και μέγας William Gibson, και, και. Ο qntm ξέρει τόσο καλά τον χώρο, όσο εμείς τον κωδικό για να ανοίξει το κινητό μας.

Έχουμε λοιπόν να κάνουμε εδώ με μία (άπειρη) σειρά οντότητες που είναι αδιανόητες για την ανθρώπινη αντίληψη: για πλάσματα —νοήμονα ή μη, αλλά πάντως μοχθηρά και πεινασμένα για χάος— που σε πλημμυρίζουν με έναν «γνωσιακό» τρόμο — όχι δηλαδή απλώς σωματικό ή διανοητικό. Έχουμε να κάνουμε με μία σειρά από αντιλήψεις για λαβυρινθώδεις βιβλιοθήκες γνώσεων και απαλοιφής γνώσεων, για ξεχασμένες και για όχι ακόμη επινοημένες γλώσσες, και για ιδέες —ίσως κυρίως αυτό— που αναδιαμορφώνουν την ύπαρξη και κάθε πιθανή ή μη εκδοχή της.

Και έχουμε να κάνουμε και με την απόλυτη αμφισβήτηση της μνήμης και της αντικειμενικής πραγματικότητας: η παρανοϊκή αίσθηση ότι ο κόσμος λείπει ή έχει τροποποιηθεί ή δεν υπάρχει καν ή είναι γεμάτος τρύπες, παράθυρα και μεσοτοιχίες με Κάτι Αλλού είναι πανταχού παρούσα στην «Υποδιεύθυνση», όπως και η ανησυχαστική αίσθηση ότι κάθε πληροφορία και κάθε ταυτότητα, που διαρκώς μεταβάλλονται καθώς το Έρπον Χάος τις προσεγγίζει, είναι αλλόκοτα και απολύτως επικίνδυνες — την ίδια στιγμή που μία χωρική απειλή δεν μπορεί να γίνει κατανοητή από την επιστήμη ή από τον ανθρώπινο νου, γιατί ο χώρος όπου εφαρμόζονται βρίσκεται πέραν του δικού μας, ή και μέσα του.

Μπερδεμένα πράγματα που όμως, όταν αφεθείς να κολυμπήσεις στα νερά τους, γίνονται αλλόκοσμα οικεία.

…αλλά μπορούν να σε σκοτώσουν

Τι είναι όμως αυτό το SCP Foundation. Γνωστό στους μυημένους φαν και σαν Antimemetics Division Hub, είναι ένα συνεργατικό λογοτεχνικό project που στεγάζεται σε ένα wiki και λειτουργεί σαν μια —τεράστια, πλέον— βάση δεδομένων φανταστικού τρόμου και επιστημονικής φαντασίας. Όπως διαβάζουμε, η αρχή έγινε τον Ιούνιο του 2007 στο forum /x/ (paranormal) του 4chan. Ο χρήστης Moto42 δημοσίευσε το «SCP-173», μια περιγραφή ενός απόκοσμου αγάλματος που κινείται μόνο όταν δεν το κοιτάς. Η ανάρτηση είχε τεράστια απήχηση, ωθώντας άλλους χρήστες να γράψουν παρόμοιες «αναφορές περιορισμού». Το 2008 δημιουργήθηκε το πρώτο wiki (αρχικά στο EditThis και μετά στο Wikidot), και αυτό παραμένει η επίσημη στέγη του project μέχρι σήμερα.

Εκτός από την «Υποδιεύθυνση», υπάρχουν και άλλα βιβλία που έχουν προκύψει από το σύμπαν τού SCP Foundation: συλλογές διηγημάτων, νουβέλες, μυθιστορήματα, light novels ιαπωνικού στιλ (ΥΑ, συνήθως, βιβλία με αρκετή εικονογράφηση στη θέση του κειμένου διάσπαρτη στο βιβλίο), graphic novels, artbooks, μία μίνι τηλεοπτική σειρά εν προόδω, και τουλάχιστον τέσσερα live-action μικρού μήκους φιλμ στο YouTube: το ένα από αυτά κυκλοφόρησε μόλις φέτος, πριν δυο μήνες, και βασίζεται στο πρώτο κεφάλαιο της «Υποδιεύθυνσης»:

Επειδή το περιεχόμενο του SCP είναι Creative Commons (CC BY-SA 3.0), οποιοσδήποτε μπορεί τεχνικά να εκδώσει ένα βιβλίο βασισμένο σε αυτό, αρκεί να δώσει τα απαραίτητα credits. Γι’ αυτό και, μαθαίνουμε, υπάρχουν άπειρες αυτοεκδόσεις στο Amazon. Όμως η κοινότητα ξέρει να ξεχωρίζει αυτές που είναι στ’ αλήθεια ξεχωριστές και ποιοτικές, και να απορρίπτει τις υπόλοιπες.

Από την άλλη, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει στα σκαριά κάποια επίσημη κινηματογραφική ταινία από μεγάλο studio, ακριβώς —όπως λέγεται— λόγω των περίπλοκων πνευματικών δικαιωμάτων (το Creative Commons περιεχόμενο δυσκολεύει την αποκλειστική εκμετάλλευση από το Hollywood).

Αλλά στοιχηματίζουμε πως το «Δεν υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων» του qntm θα μεταφερθεί σύντομα στον κινηματογράφο, από κάποιον σκηνοθέτη τύπου Nolan, και θα είναι το νέο «Interstellar», ή ένα υβρίδιο ανάμεσα στο «Interstellar» και το «Cloverfield» των Drew Goddard και Matt Reeves και το «Monsters» του Gareth Edwards. Είμαστε βέβαιοι, και θα δικαιωθούμε.

* * *

Αφού τα γράψαμε όλα αυτά, πήγαμε και στο σάιτ τού Δώματος. Όπου βρήκαμε έτοιμη, μασημένη τροφή — και πολύ πιο θρεπτική από τη δική μας. Νά λοιπόν τι γράφουν εκεί:

Το διαδικτ█κό φόρ█μ 4chan ―αμφιλεγόμενο εξαιτίας τής σχεδόν απεριόριστης ελευθερίας έκφρασης που προσφέρει στους χρήστες του― έχει λειτουργήσει ως μήτρα πολυάριθμων τάσεων της σύγχρονης κουλτούρας του Ίντερνετ. Εκεί π.χ. πρωτοεμφανίστηκε το κίνημα των ακτιβιστών χάκερ Anonymous, αλλά και η θεωρία συνωμοσίας QAnon που επηρέασε το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών του 2016. 

Εκεί θα εμφανιστεί, τον Ιούνιο του 2007, μια ανάρτηση που θα αποτελέσει την απαρχή «του μεγαλύτερου συνεργατικού λογοτεχνικού εγχειρήματος στην Ιστορία» σύμφωνα με το American Journalism. 

Ένας ανώνυμος χρήστης θα επιλέξει την υποενότητα /x/ του 4chan για να δημοσιοποιήσει μια επεξεργασμένη φωτογραφία του γλυπτού «Untitled 2004» του Ιάπωνα εικαστικού Izumi Katō, συνοδευόμενη από ένα κείμενο. Το αποτέλεσμα είναι ένα υβριδικό διήγημα που παρουσιάζεται ως μια ανυπόγραφη επιχειρησιακή αναφορά για την ατυπική οντότητα SCP-173, η οποία υποτίθεται πως απεικονίζεται στην εν λόγω φωτογραφία και η οποία βρίσκεται καταχωρημένη στο αρχείο ενός άγνωστου έως τότε οργανισμού, του Ιδρύματος SCP. 

Πολύ σύντομα, θα ακολουθήσουν κι άλλα υβριδικά αφηγήματα από διαφορετικούς ―ανώνυμους ή ψευδώνυμους― χρήστες, οι οποίοι θα υιοθετήσουν όχι μόνο τη φόρμα και το γραφειοκρατικό ύφος του πρώτου κειμένου, αλλά και το μυθοπλαστικό του σύμπαν. Για την ακρίβεια, θα το διαμορφώσουν από κοινού, συνεργατικά. 

Στο σύμπαν του SCP η ύπαρξη παραφυσικών φαινομένων είναι επιστημονικώς αποδεδειγμένη. Τα συγκεκριμένα φαινόμενα περιγράφονται ως «ατυπικά», καθώς η συμπεριφορά τους δεν υπακούει στους γενικώς παραδεδεγμένους φυσικούς νόμους. Αν ο γενικός πληθυσμός γνώριζε για την ύπαρξή τους, θα μπορούσε να προκληθεί πανικός τέτοιας κλίμακας που θα οδηγούσε στην αλλοίωση της ίδιας της δομής του ανθρώπινου πολιτισμού. Υπάρχει ο κίνδυνος οι ανθρώπινες κοινωνίες να παλινδρομήσουν σε μια κατάσταση όπου το ανθρώπινο πνεύμα, υπό το κράτος του φόβου που θα ενσπείρει η επιβεβαίωση των πρωτόγονων δεισιδαιμονιών, θα χάσει την ελευθερία του.

Την ευθύνη για την ανάσχεση της απειλής που συνιστούν τα ατυπικά φαινόμενα έχει αναλάβει το Ίδρυμα SCP, ένας διεθνής μη κυβερνητικός οργανισμός με δύο επιχειρησιακά σκέλη· ένα ινστιτούτο επιστημονικής έρευνας και μια παραστρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών. Αποστολή του είναι ο εντοπισμός, η μελέτη και ο περιορισμός των ανωτέρω οντοτήτων και φαινομένων σε ειδικά διαμορφωμένες μονάδες φύλαξης.

Η ραγδαία αύξηση του πλήθους και του όγκου αυτών των αφηγημάτων θα δημιουργήσει την ανάγκη για τη μεταστέγασή τους, το 2008, από το 4chan σε έναν πιο «ευρύχωρο» τόπο, την SCP Wiki, έναν συνεργατικό ιστότοπο στο πρότυπο της Wikipedia. Σήμερα η SCP Wiki φιλοξενεί πάνω από 9.800 λήμματα-επιχειρησιακές αναφορές ατυπικών φαινομένων του Ιδρύματος SCP και πάνω από 6.300 παραδοσιακά ―ως προς τη μορφή τους― διηγήματα που η πλοκή τους διαδραματίζεται εντός του συγκεκριμένου μυθοπλαστικού σύμπαντος. Τα έργα του SCP Wiki ταξινομούνται σε διάφορα φιλολογικά είδη: από επιστημονική φαντασία έως creepypasta (σύγχρονοι θρύλοι με θεματολογία τρόμου που έχουν γεννηθεί και διαδοθεί αποκλειστικά εντός ιντερνετικών κοινοτήτων).

Ένα νέο είδος «δημοτικής» λογοτεχνίας έχει γεννηθεί, η λογοτεχνία SCP.

Στον ιστότοπο SCP Wiki είναι που θα πρωτοεμφανιστεί και το «Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων» του qntm (στα ελληνικά προφέρεται «κουάντουμ»). Στις 31 Ιανουαρίου του 2015 δημοσιεύεται το πρώτο του κεφάλαιο, και μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2016 θα έχει παρουσιαστεί στην ολότητά του με τη δημοσίευση και των υπολοίπων κεφαλαίων. Στις 4 Μαΐου 2017 και έως τις 13 Ιουνίου 2020 θα δημοσιευθούν επίσης τα κεφάλαια της συμπληρωματικής ιστορίας Πέντε Πέντε Πέντε Πέντε Πέντε που θα ολοκληρώσει το μυθιστόρημα στην πρώτη του μορφή. Από τότε και μέχρι τις 11 Νοεμβρίου 2025, οπότε και θα κυκλοφορήσει στην αναθεωρημένη του νέα έκδοση από τους εκδοτικούς οίκους Del Rey Books (Μεγάλη Βρετανία) και Ballantine Books (ΗΠΑ), το «Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων» του qntm θα έχει διαβαστεί ήδη 8.000.000 φορές και αναγνωριστεί από τους αναγνώστες του ως ένα μυθιστόρημα αντίστοιχα πρωτοποριακό με τον «Νευρομάντη» ή με τα έργα του Φίλιπ Κ. Ντικ.

* * *

X-Files on steroids

Δεν θα πούμε άλλα. Μόνο δυο λόγια ακόμα:

1.Διαβάσαμε αυτό το βιβλίο σε ένα ταξίδι Θεσσαλονίκη-Αθήνα και πάλι πίσω, χωρίς να καταλάβουμε πώς.
2.Κάποια στιγμή, διαβάζαμε υπό βροχήν στη Ζωοδόχου Πηγής: το βιβλίο έγινε μούσκεμα, και κάποιες σελίδες του έχουν φουσκώσει. Βασικά, το βιβλίο μοιάζει παλιό, κι ας είναι λίγων ημερών. Περίεργο;
3.Έχει το καλύτερο εναρκτήριο κεφάλαιο που διαβάσαμε εδώ και πολλά χρόνια — πρέπει να πάμε στα κλασικά βιβλία τσέπης των 70s για να βρούμε ανάλογό του.
4.Μέχρι τη μέση σχεδόν, κάθε κεφάλαιο έχει και άλλο πρωταγωνιστή, ή άλλο διακύβευμα — ή περίπου. Μέχρι τη μέση, και πάλι, κάθε κεφαλαίου, παρακαλάς να μην τελειώσει το συγκεκριμένο. Και μετά κάνεις πάλι τα ίδια με το επόμενο.
5.Διαβάζεις το τελευταίο τέταρτο του βιβλίου χωρίς να αναπνέεις. Πράγμα που ίσως αποδεικνύει πως ζούμε σε ένα Matrix. Δεν ξέρω.
6.Οι χαρακτήρες (εντάξει, με πρώτη τη Μαρί Κουίν φυσικά, την επικεφαλής τής Υποδιεύθυνσης Αντιμιμιδίων του Οργανισμού Αγνώστων) είναι υπέροχοι, τους αγαπάς όλους: τον Σάιμον Λη, τον Άντριου Χίλτον, τον Άνταμ Κουίν, τη Μόργκαν, και όλους τούς άλλους. Ταυτίζεσαι, δε, με τον καθένα τους. Εύκολα. Και, κάτι ακόμα παλαβό: τους θαυμάζεις. Αλλά βέβαια δεν τους ζηλεύεις.
7.Είναι από τα βιβλία εκείνα που κάθε επαγγελματίας συγγραφέας θα σκότωνε για να το είχε γράψει αυτός. Ελπίζουμε μεταφορικά. Αλλά δεν κόβουμε και το χέρι μας.
8.Είναι ευφυές, άκρως πρωτότυπο, συναρπαστικό, συγκινητικό και κυρίως τελείως ██████.
9.Έχει αγωνία, δράση, πυροβολισμούς, gore, εκρήξεις, εκρήξεις που δεν μοιάζουν με εκρήξεις, έχει τέρατα, τεράστια τέρατα, και τέρατα που ήρθαν να μας φάνε. Όλους.
10.Είναι τόσο τρελά φανταστικό, που παίζει και να ’ναι αλήθεια. Ίσως τα αντιμιμίδια, «οντότητες που διαγράφουν κάθε ίχνος της παρουσίας τους από τη μνήμη μας», να είναι πράγματι εδώ, από πάντα. Και δεν μπορούμε να τα πολεμήσουμε.

Ωραία έκδοση, απολαυστική μετάφραση. Προειδοποιούμε όσους το διαβάσετε χωρίς να είστε εκπαιδευμένοι σ’ αυτά τα θέματα ότι ενδέχεται να σας στοιχειώσει. Όσοι είστε εκπαιδευμένοι, εσείς οι φαν τού sci-fi, οι νερντς, τα περίεργα παιδιά… ε, εσάς θα σας στοιχειώσει οπωσδήποτε.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.