Ελίζαμπεθ Μαργκούλις: Δεν υπάρχουν σωστές απαντήσεις στην τέχνη — μόνο ερωτήσεις

Advertorial

Σε μια εποχή όπου τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε έναν καταιγισμό εικόνων και γρήγορης πληροφορίας, το να σταματήσουν, να παρατηρήσουν και να σκεφτούν γίνεται όλο και πιο σπάνιο. Κι όμως, εκεί ακριβώς ξεκινά η δημιουργικότητα. Η Ελίζαμπεθ Μαργκούλις, Διευθύντρια Οικογενειακών Προγραμμάτων στο MoMA της Νέας Υόρκης, δουλεύει εδώ και χρόνια πάνω σε αυτό το πεδίο: πώς τα παιδιά —και μαζί τους οι ενήλικες— μπορούν να συνδεθούν ουσιαστικά με την τέχνη. Μέσα από την εμπειρία της, μιλά για τη σημασία των ανοιχτών ερωτήσεων, του παιχνιδιού, της αβεβαιότητας και της ελευθερίας στη δημιουργική διαδικασία. Γιατί τελικά, όπως λέει, η τέχνη δεν αφορά τις σωστές απαντήσεις — αλλά τον χώρο που αφήνουμε για να τις αναζητήσουμε.

Ελίζαμπεθ Μαργκούλις: Η δημιουργικότητα ξεκινά όταν σταματάς να ψάχνεις τη σωστή απάντηση

— Μετά από περισσότερες από δύο δεκαετίες σχεδιασμού οικογενειακών προγραμμάτων στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA), πώς έχει αλλάξει ο τρόπος που τα παιδιά ανταποκρίνονται στη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη;

Δεν πιστεύω ότι τα παιδιά ανταποκρίνονται απαραίτητα διαφορετικά στη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη. Αυτό που έχει αλλάξει είναι ο ρυθμός με τον οποίο προσλαμβάνουν οπτικές πληροφορίες. Καθώς βομβαρδίζονται από τόσες πολλές εικόνες τόσο γρήγορα, σπάνια τους ζητείται να κατεβάσουν ταχύτητα, να παρατηρήσουν προσεκτικά και να αναλογιστούν πραγματικά τι βλέπουν—ή τι μπορεί να επικοινωνούν αυτές οι εικόνες.

— Τι πιστεύετε ότι «ξεκλειδώνει» πιο συχνά τη δημιουργικότητα των παιδιών όταν έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με τη μοντέρνα τέχνη;

Συχνά ξεκινώ βοηθώντας τα παιδιά να κατανοήσουν και να πιστέψουν ότι έχουν κάτι να προσφέρουν στη διαδικασία — οι εμπειρίες, οι παρατηρήσεις και οι ιδέες τους έχουν σημασία. Όταν καλούνται να παρατηρήσουν προσεκτικά και να μοιραστούν αυτό που βλέπουν, και στη συνέχεια να σκεφτούν τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τα ίδια, ανοίγει ένας χώρος για σύνδεση και ερμηνεία. Προσφέροντας διαφορετικούς τρόπους ανταπόκρισης—μέσω της συζήτησης, της ζωγραφικής, της κίνησης, της δημιουργίας τέχνης—διευρύνεται περαιτέρω αυτή η αίσθηση των δυνατοτήτων. Βέβαια, μερικές φορές η απλή αναζήτηση υλικών, η δημιουργία κάτι νέου, και στη συνέχεια η σύνδεση των επιλογών τους με ένα έργο τέχνης μπορεί να είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, ισχυρή.

— Πολλά παιδιά ανησυχούν μήπως δώσουν τη «λάθος» απάντηση όταν συζητούν για την τέχνη. Πώς μπορούν οι εκπαιδευτικοί να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου η αβεβαιότητα γίνεται μέρος της εμπειρίας;

Οι στοχευμένες ερωτήσεις είναι το κλειδί. Ξεκινώντας με ανοιχτές ερωτήσεις όπως «Τι βλέπεις;» και προχωρώντας στο «Τι μπορεί να συμβαίνει εδώ;» βοηθάμε να απομακρυνθεί η εστίαση από τις σωστές απαντήσεις. Η αβεβαιότητα γίνεται ένα φυσικό—και πολύτιμο—μέρος της διαδικασίας. Χρειάζεται εξάσκηση τόσο για τους εκπαιδευτικούς όσο και για τα παιδιά, αλλά με την πάροδο του χρόνου, χτίζει αυτοπεποίθηση απέναντι στο άγνωστο.

— Υπάρχει κάποια στιγμή από τα εργαστήρια με παιδιά που διαμόρφωσε και εξακολουθεί να διαμορφώνει ακόμα και σήμερα την προσέγγισή σας στην καλλιτεχνική εκπαίδευση;

Μια στιγμή που την ανακαλώ και επηρεάζει την προσέγγισή μου συνέβη όταν ο πεντάχρονος – τότε- γιος μου, παρακολούθησε ένα Οικογενειακό Εργαστήριο Τέχνης στο MoMA με τον σύζυγό μου—εγώ ήμουν εκεί ως παρατηρήτρια. Το θέμα ήταν η ανάμειξη χρωμάτων και, αφού πέρασαν χρόνο στις αίθουσες, οι οικογένειες πειραματίστηκαν δημιουργώντας τα δικά τους χρώματα στο στούντιο.

Αυτό που μου έμεινε ήταν το πόσο αφοσιωμένος ήταν ο σύζυγός μου. Εργάζεται στην financial technology και δεν θεωρεί τον εαυτό του δημιουργικό, και συνειδητοποίησε ότι είχε να αναμείξει χρώματα με αυτόν τον τρόπο από το δημοτικό σχολείο. Το να τον παρακολουθώ να ανακαλύπτει ξανά αυτή την αίσθηση του παιχνιδιού—και να βλέπω τη χαρά που έδωσε στον γιο μας—ήταν συγκλονιστικό. Επιβεβαίωσε τη σημασία των κοινών εμπειριών, και το πόσο μετράει για τους ενήλικες να αποτελούν πρότυπο περιέργειας, πειραματισμού και δημιουργικότητας.

— Στο Art Making with MoMA ενθαρρύνετε τα παιδιά να εργάζονται με καθημερινά και ανακυκλωμένα υλικά. Γιατί είναι τόσο σημαντική η απομυθοποίηση των καλλιτεχνικών υλικών;

Σε πρακτικό επίπεδο, τα υλικά τέχνης μπορεί να είναι ακριβά, και η δημιουργικότητα δεν πρέπει να περιορίζεται από την πρόσβαση σε αυτά. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έκανα ένα διαδικτυακό μάθημα με μερικούς από τους φίλους του γιου μου χρησιμοποιώντας ανακυκλωμένα υλικά, και έφτιαξαν απίστευτα ευρηματικές κατασκευές. Ήταν μια υπενθύμιση ότι η φαντασία—όχι τα υλικά—είναι η κινητήριος δύναμη.

— Τι συμβαίνει όταν τα παιδιά συνειδητοποιούν ότι δεν χρειάζονται εξειδικευμένα εργαλεία για να σκεφτούν και να δουλέψουν σαν καλλιτέχνες;

Ανοίγονται νέες δυνατότητες. Όταν τα παιδιά βλέπουν ότι οι καλλιτέχνες πειραματίζονται με απροσδόκητα υλικά, αλλάζει ο τρόπος σκέψης τους. Ο Εντ Ρούσα, για παράδειγμα, χρησιμοποίησε ουσίες όπως κρόκους αυγών ή λάχανο για να δημιουργήσει διαφορετικούς «λεκέδες». Το έργο του υμνεί τις δημιουργικές δυνατότητες παραγνωρισμένων, καθημερινών πραγμάτων—και αυτή η συνειδητοποίηση μπορεί να είναι απίστευτα απελευθερωτική.

— Το βιβλίο σας εξυμνεί τον πειραματισμό και το ελεύθερο παιχνίδι. Πώς πρέπει να αντιδρούν οι εκπαιδευτικοί όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν όπως τα είχαν σχεδιάσει στη δημιουργική διαδικασία;

Οι στιγμές που τα πράγματα δεν πηγαίνουν όπως έχουν σχεδιαστεί είναι συχνά αυτές όπου τα παιδιά εξελίσσονται. Τότε οι μαθητές ανταποκρίνονται στην ανάγκη να προσαρμοστούν, να αναθεωρήσουν και να συνεχίσουν. Όπως είπε ο Σαλβαδόρ Νταλί: «Μη φοβάστε την τελειότητα—δεν θα την φτάσετε ποτέ». Η υιοθέτηση αυτής της νοοτροπίας βοηθά στη μετατόπιση της εστίασης από το αποτέλεσμα στη διαδικασία.

— Επίσης, ενθαρρύνετε τους ενήλικες να μην καθοδηγούν υπερβολικά τη δημιουργικότητα των παιδιών. Γιατί το να κάνουμε ένα βήμα πίσω είναι μερικές φορές τόσο δύσκολο για τους ενήλικες;

Καθώς μεγαλώνουμε, τείνουμε να χάνουμε μέρος αυτής της ευελιξίας στη σκέψη. Οι ζωές μας δομούνται γύρω από την αποτελεσματικότητα και τη διεκπεραίωση υποχρεώσεων. Όπως έχει πει η σχεδιάστρια και ειδικός στο παιχνίδι Cas Holman, όλοι γεννιόμαστε παιχνιδιάρηδες, αλλά μαθαίνουμε να καταπνίγουμε αυτό το ένστικτο με την πάροδο του χρόνου. Το να κάνουμε ένα βήμα πίσω απαιτεί τη λήψη μίας απόφασης —σημαίνει να δημιουργούμε χώρο για εξερεύνηση, ακόμα και όταν νιώθουμε ότι είναι δύσκολο.

— Πολλοί εκπαιδευτικοί σε αυτόν τον διαγωνισμό θα καθοδηγήσουν ομάδες έως δέκα παιδιών που θα συνεργαστούν σε μια ταινία. Τι βοηθά στο να διασφαλιστεί ότι ακούγεται η φωνή κάθε παιδιού;

Ο διαγωνισμός ξεκινά με μία δεδομένη δομή. Κι επειδή δεν νιώθουν όλα τα παιδιά άνετα να μιλήσουν σε μια ομάδα, η προσφορά πολλαπλών τρόπων συνεισφοράς—μέσω ζωγραφικής, γραφής ή συζητήσεων σε μικρές ομάδες—μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά. Ο χωρισμός σε ζευγάρια και η παρουσίαση των ιδεών τους μπορεί επίσης να μειώσει την πίεση. Στόχος είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες όπου κάθε παιδί μπορεί να συμμετέχει με έναν τρόπο που του φαίνεται φυσικός.

— Η δημιουργική συνεργασία μπορεί μερικές φορές να φέρει διαφωνίες. Πώς μπορούν οι εκπαιδευτικοί να μετατρέψουν αυτές τις στιγμές σε ευκαιρίες για διάλογο και ενσυναίσθηση;

Ο διάλογος πρέπει να διδάσκεται ως πρότυπο—είναι μια δεξιότητα που αναπτύσσεται με την εξάσκηση. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να βοηθήσουν συνοψίζοντας και συνδέοντας ιδέες, ενθαρρύνοντας τη συζήτηση (ακόμα και τον διάλογο με επιχειρήματα) και ενισχύοντας την άποψη ότι δεν υπάρχει μια μοναδική «σωστή» ερμηνεία. Η δημιουργία χώρου για πολλαπλές οπτικές—και η ερώτηση εάν διαφορετικές ιδέες μπορούν να συνυπάρχουν—βοηθά στην οικοδόμηση τόσο της ενσυναίσθησης όσο και της κατανόησης.

— Σε μια σχολική κουλτούρα που συχνά εστιάζει στα αποτελέσματα και την αξιολόγηση, πώς μπορεί η περιέργεια να παραμείνει στο επίκεντρο της μάθησης;

Η περιέργεια πρέπει να παραμείνει κεντρική—είναι το θεμέλιο της μαθησιακής διαδικασίας. Είτε πρόκειται για τις επιστήμες, τα μαθηματικά ή τις ανθρωπιστικές επιστήμες, ξεκινά με το να κάνει κανείς ερωτήσεις και να προσπαθήσει να κατανοήσει τον κόσμο. Χωρίς περιέργεια, είναι δύσκολο να καλλιεργηθεί η δημιουργικότητα ή η καινοτομία.

— Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν περιτριγυρισμένα από οθόνες. Πώς μπορούν οι εκπαιδευτικοί να ισορροπήσουν τα ψηφιακά εργαλεία με τις απτές, πρακτικές καλλιτεχνικές εμπειρίες;

Πρέπει να είναι μια συνειδητή επιλογή. Αν οι εκπαιδευτικοί θέλουν οι μαθητές να ασχοληθούν με φυσικά υλικά, πρέπει να δημιουργήσουν χώρο για αυτό. Δεν πρόκειται να συμβεί από μόνο του.

— Ο φετινός διαγωνισμός προσκαλεί μαθητές στην Ελλάδα να μεταμορφώσουν ιδέες από το Art Making with MoMA σε μικρού μήκους ψηφιακές ταινίες. Τι σας ενθουσιάζει σε αυτή τη μετάβαση από τη φυσική δημιουργία στην ψηφιακή αφήγηση;

Υπάρχει κάτι μαγικό στο να παίρνεις μια ιδέα από μια μορφή και να τη μετατρέπεις σε κάτι εντελώς νέο. Είμαι επίσης ενθουσιασμένη που οι μαθητές θα μπορούν να μοιραστούν τη δουλειά τους με ένα ευρύτερο κοινό.

— Από την εμπειρία σας, τι ρόλο μπορεί να παίξει η δημιουργία τέχνης στο να χτίσουν τα παιδιά αυτοπεποίθηση και ανθεκτικότητα;

Μέσα από την ίδια τη διαδικασία—αντιμετωπίζοντας προκλήσεις, λαμβάνοντας ενδεχομένως ανατροφοδότηση και παραμένοντας ανοιχτά σε νέες κατευθύνσεις. Επίσης, όταν οι νέοι βλέπουν ότι οι εμπειρίες και οι ιδέες τους εκτιμώνται και γίνονται σεβαστές, αρχίζουν να εμπιστεύονται τη δική τους φωνή.

— Πώς βοηθά η δημιουργική εργασία τα παιδιά να κατανοήσουν και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους;

Η δημιουργική εργασία προσφέρει στα παιδιά έναν τρόπο να εξερευνήσουν και να εκφράσουν αυτό για το οποίο μπορεί να μην έχουν ακόμη τις λέξεις. Μέσω της δημιουργίας, και της ευκαιρίας για αναστοχασμό και μοίρασμα, μπορεί να χτίσουν μια βαθύτερη αίσθηση αυτογνωσίας και να αποκτήσουν περισσότερα εργαλεία για να εκφράσουν σύνθετες σκέψεις και συναισθήματα.

— Η εκπαιδευτική σας προσέγγιση εμπνέει τώρα έναν πανελλήνιο μαθητικό διαγωνισμό κινηματογράφου στην Ελλάδα. Τι σημαίνει για εσάς να βλέπετε τη δουλειά σας να ταξιδεύει με αυτόν τον τρόπο;

Είναι λίγο σουρεαλιστικό. Γράψαμε το βιβλίο για να μοιραστούμε ιδέες με οικογένειες—θεωρώντας ότι ίσως να είναι κάτι στο οποίο θα ανατρέξουν οι άνθρωποι ένα βροχερό απόγευμα. Ποτέ δεν φανταστήκαμε ότι θα ταξίδευε με αυτόν τον τρόπο ή ότι θα ενέπνεε μαθητές σε όλο τον κόσμο να δημιουργήσουν.

— Όταν ολοκληρωθούν οι ταινίες των μαθητών και το έργο τελειώσει, τι ελπίζετε να τους μείνει;

Η διαδικασία του να δημιουργείς κάτι και να το μοιράζεσαι με άλλους δεν είναι εύκολη. Απαιτεί ευαλωτότητα, επιμονή και συνεργασία. Ελπίζω να φτάσουν στο σημείο να εκτιμούν αυτή τη διαδικασία—ακόμα και τα δύσκολα κομμάτια της—και να αναγνωρίσουν ότι η συνεργασία για έναν κοινό στόχο έχει νόημα από μόνη της.

— Τέλος, αν μπορούσατε να δώσετε μια συμβουλή στα παιδιά που συμμετέχουν σε αυτόν τον διαγωνισμό, ποια θα ήταν αυτή;

Να ακούτε ο ένας τον άλλον και να αφήνετε χώρο ο ένας για τις ιδέες του άλλου. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, είναι σημαντικό να ακούγονται όλες οι φωνές —και να δημιουργούμε τον χώρο ώστε κάθε άτομο να μπορεί να συνεισφέρει.

→ Το βιβλίο Τέχνη με το ΜΟΜΑ των Ελίζαμπεθ Μαργκούλις και Κάρι Φρις, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μέλισσα | www.melissabooks.com

Credits: Alycia Kravitz Photography, Inc. Courtesy and copyright 2026 The Museum of Modern Art.