Βαγγέλης Παπαθανασίου: Οι «άγνωστες» πτυχές και οι πρωταγωνιστές της ζωής του

Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, ή Vangelis όπως ήταν γνωστός διεθνώς, υπήρξε ένας από τους ελάχιστους Έλληνες μουσικούς που δικαιολογούν τη βαρύτητα αυτού που στην καθομιλουμένη ονομάζουμε «διεθνή καριέρα». Από πολύ νωρίς, με την ιστορική μελωδία του «Jeronimo Yanka» των Forminx, ο συνθέτης άρχισε να δείχνει το εύρος των δυνατοτήτων του, για να περάσει μετά στους Aphrodite's Child και αργότερα στην ορχηστρική περίοδό του που τον έκανε γνωστό παγκοσμίως, μέσα από εξαιρετικούς δίσκους και πασίγνωστα soundtracks.

Ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1960 και την ψυχεδελική περίοδο της μουσικής, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου έζησε από πολύ κοντά τη διαμόρφωση της σύγχρονης ποπ και ροκ πραγματικότητας, όντας για την Ελλάδα ένας από τους βασικότερους εκπροσώπους της. Το βιβλίο του Μαρκ Τζ.Τ Γκρίφιν «Vangelis - O άγνωστος άνθρωπος», 32 χρόνια μετά την αρχική του έκδοση και ύστερα από δύο μεταγενέστερες ενημερώσεις, φωτίζει σε βάθος τη ζωή και το έργο του Βαγγέλη Παπαθανασίου, καταδεικνύοντας το σπάνιο ταλέντο και την αντισυμβατική φύση του.

Η πορεία του Βαγγέλη Παπαθανασίου από την εποχή των Aphrodite's Child μέχρι το «1492» του Ρίντλεϊ Σκοτ

Progressive rock, το ελληνικό

Το 1968 βρίσκει τους Βαγγέλη Παπαθανασίου και Ντέμη Ρούσσο στο Παρίσι. Μαζί με τους Αργύρη Κουλούρη (κιθάρα) και Λουκά Σιδερά (τύμπανα) έχουν ήδη ηχογραφήσει ένα demo δύο τραγουδιών, το οποίο ουσιαστικά σηματοδότησε την ίδρυση των Aphrodite's Child. Τα δύο πρώτα άλμπουμ του γκρουπ End of the World (1968) και It's Five O' Clock (1969) αποτελούν πολύ καλά δείγματα ψυχεδελικού ροκ της εποχής, ωστόσο είναι φανερό πως υπάρχει το ταλέντο και η δυνατότητα για ένα άλμπουμ σταθμό, το οποίο θα ερχόταν τρία χρόνια αργότερα.

Το διπλό LP «666» του 1972 είναι ένας δίσκος ορόσημο για την ελληνική μουσική, με συνθέσεις του Παπαθανασίου, στίχους του Κώστα Φέρρη, αλλά και την ιστορική συμμετοχή της Ειρήνης Παππά. Ένα άλμπουμ που όχι απλά δεν είχε κάτι να ζηλέψει από το πλήθος των εξαιρετικών εκείνη την εποχή κυκλοφοριών του progressive rock, αλλά πλασάρεται σήμερα ως ένα από τα καλύτερα δείγματα αυτού. Όταν το «666» ανέβηκε στα ράφια των δισκοπωλείων, οι Aphrodite's Child είχαν ήδη διαλυθεί. Δεν είναι τυχαίο πως στη συνέχεια ο Vangelis ήταν ο βασικός υποψήφιος να αντικαταστήσει στο συγκρότημα των Yes, τον κορυφαίο ίσως (μαζί με τον Keith Emerson) keyboardist του είδους, Rick Wakeman. Δεν θα κολλήσουν ιδιαίτερα όμως στις πρόβες και όπως θα πει ο κιθαρίστας Steve Howe αργότερα:

«Δεν μπορούσε να καταλάβει τίποτα από όσα λέγαμε, δεν ήταν συνηθισμένος να δουλεύει με συγκρότημα. Ήταν μια οντότητα, ένας ήχος και αυτή η οντότητα ήταν ο Vangelis. Είχε κάθε λογής κρυφά ταλέντα».

Η solo καριέρα του Vangelis

Ο Παπαθανασίου μετακομίζει στο Λονδίνο και ξεκινάει ένα μακρύ ταξίδι προς την παγκόσμια αναγνώριση, σε μια καριέρα που θα όριζε σε μεγάλο βαθμό και για την εποχή εκείνη, αυτό που ονομάζουμε «ηλεκτρονική μουσική». Πριν όμως προλαβαίνει και συμμετέχει στο άλμπουμ «Phos» των Socrates των Γιάννη Σπάθα και Αντώνη Τουρκογιώργη, βάζοντας έτσι την υπογραφή του σε άλλη μια εξαιρετικά σημαντική κυκλοφορία του ελληνικού ροκ.

Η προσωπική του πορεία αρχίζει εντυπωσιακά με τα Earth, Heaven and Hell και Albedo 0.39, όπου μεταξύ άλλων αναδεικνύει τον ρόλο των synthesizers στη δημοφιλή μουσική της εποχής. Το 1979 συνεργάζεται εκ νέου με την Ειρήνη Παππά στο άλμπουμ Odes, όπου ξεχωρίζει και η διασκευή στα 40 παλικάρια από τη Λιβαδειά.

Από τη δεκαετία του 1980 κι έπειτα, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου αφήνει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην παγκόσμια μουσική, μέσα από τα soundtracks τα οποία συνόδευσαν κάποιες από τις σημαντικότερες ταινίες της εποχής, όντας φυσικά και από μόνα τους εξαιρετικά και αυτόνομα μουσικά δείγματα. Από το πλήθος των αντίστοιχων δημιουργιών ξεχωρίζουν το πασίγνωστο θέμα των «Δρόμων της Φωτιάς» (που κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής στην απονομή του 1982), το φουτουριστικό ηχητικό τοπίο του Blade Runner, καθώς φυσικά και το θέμα του 1492, της ταινίας δηλαδή του Ρίντλεϊ Σκοτ για τον Χριστόφορο Κολόμβο.

Πέρα από την αδιαμφισβήτητη συνθετική του ικανότητα και το πολύπλοκο των έργων του, ο Παπαθανασίου «μπήκε» στα σπίτια όλο του κόσμου, με τη μουσική του να αποτελεί κατά καιρούς το βασικό θέμα τηλεοπτικών σταθμών και όχι μόνο. Το Chariots of Fire «έντυσε» τα ρεπορτάζ του BBC για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1984 και 1988, ενώ μεταξύ άλλων ο συνθέτης συνεργάστηκε με τον παγκοσμίου φήμης ωκεανογράφο Ζακ Υβ Κουστώ, για τη μουσική επένδυση των ντοκιμαντέρ του. Τέλος, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου ήταν ο συνθέτης του εισαγωγικού θέματος των δελτίων ειδήσεων της Ελληνικής Τηλεόρασης, σε μια από τις πλέον χαρακτηριστικές μελωδίες της ελληνικής ποπ κουλτούρας. 

Παρά το γεγονός ότι υπήρξε ενεργός δισκογραφικά, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου απέφευγε τόσο τις περιοδείες, όσο και γενικότερα τη δημοσιότητα. Σήμερα, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, το έργο του θεωρείται μνημειώδες από το σύνολο του μουσικού κόσμου, ενώ μεταξύ άλλων θεωρείται αυτός που έφερε την ηλεκτρονική μουσική στο mainstream, διατηρώντας ωστόσο την πειραματική φύση της.

Vangelis, ο άγνωστος άνθρωπος

Το βιβλίο του Μαρκ Γκρίφιν που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη παρακολουθεί τη διαδρομή του Βαγγέλή Παπαθανασίου από τα πρώτα του χρόνια στα μέση και τέλη των 60s, μέχρι τη μετέπειτα καθιέρωσή του ως αυτόνομου δημιουργού και τη διεθνή αναγνώριση που σφραγίστηκε με τη μουσική του για τον κινηματογράφο. Παράλληλα, αναδεικνύει λιγότερο γνωστές πτυχές της προσωπικότητάς του: τη συνειδητή επιλογή για απόσταση από τη δημοσιότητα, τη δυσπιστία του απέναντι στη μουσική βιομηχανία, την απόλυτη αφοσίωσή του στη σύνθεση και τη σταθερή προσήλωσή του στην καλλιτεχνική διαδρομή του.

Το βιβλίο αναδεικνύει μεταξύ άλλων τις συνεργασίες που δεν ευοδώθηκαν, μέχρι και αυτές που στάθηκαν ως βασική επιρροή για τον ήχο και το στυλ των ηχογραφήσεών του. Η επιτυχία του Chariots of Fire τον καθορίζει, αλλά ο Vangelis ως μια καλλιτεχνική φύση που συνεχώς εξερευνεί νέα μουσικά τοπία, είναι σαφής:

«Έγραψα στίχους, κάτι που δεν είχα ξανακάνει ποτέ. Αν ακούσετε προσεκτικά, μπορείτε να αισθανθείτε τον κυνικό τρόπο με τον οποίο βλέπω τον κόσμο. Εννοώ ότι το "See you later" είναι μία από αυτές τις ανόητες εκφράσεις χωρίς νόημα που αναμασώνται παντού σε αυτόν τον σκληρό και τρομοκρατημένο κόσμο. Το βρίσκω αστείο. Τέλος πάντων, ο δίσκος δεν ήταν αυτό που περίμενε ο κόσμος. Έχω το ίδιο πρόβλημα με το Chariots of Fire. Είναι τόσο μεγάλη επιτυχία που όλοι περιμένουν ο επόμενος δίσκος μου να ακούγεται ακριβώς το ίδιο. Αλλά τους περιμένει έκπληξη. Μόλις δημιουργείται μια εικόνα για μένα, κάνω ό,τι μπορώ για να την γκρεμίσω».

Η δικαστική διαμάχη Παπαθανασίου - Λογαρίδη 

Περιγράφεται επίσης αναλυτικά και η δικαστική διαμάχη με τον Σταύρο Λογαρίδη, με τον Παπαθανασίου να κατηγορείται ουσιαστικά πως χρησιμοποιήσε τη μελωδία του «City of Violets» του Λογαρίδη για τη σύνθεση του Chariots of Fire. O Vangelis μάλιστα κλήθηκε κάποια στιγμή να εξηγήσει την τεχνική με την οποία συνθέτει μουσική. Το 1987, ο δικαστής εξέδωσε την ετυμηγορία, περιγράφοντας το Chariots of Fire ως ένα κομμάτι που αποπνέει προσπάθεια, απαλάσσοντας ανεπιφύλακτα τον Παπαθανασίου από την κατηγορία της συνειδητής ή υποσυνείδητης αντιγραφής του City of Violets. Ο συνθέτης ένιωθε ανακούφιση και ενθουσιασμό, καθώς είχε περάσει δύο χρόνια υπερασπιζόμενος το όνομα, την ακεραιότητα και την καλλιτεχνική του φήμη. Σύμφωνα με το βιβλίο, ο Σταύρος Λογαρίδης δεν έδειξε καμία μεταμέλεια μετά την απόφαση.

Μέσα από μαρτυρίες, βιογραφικά στοιχεία και επεισόδια που φωτίζουν καθοριστικές στιγμές της ζωής και της σταδιοδρομίας του, σκιαγραφείται ένα σύνθετο πορτρέτο ενός δημιουργού που απέφυγε συστηματικά τη συμβατική έκθεση, αλλά άφησε έργο με παγκόσμια απήχηση. Η βιογραφία αναδεικνύει όχι μόνο τον διεθνώς αναγνωρισμένο συνθέτη, αλλά και τον άνθρωπο πίσω από το όνομα, με τις αντιφάσεις, την εσωστρέφεια, την πειθαρχία και την ιδιότυπη ελευθερία που χαρακτήρισαν τη ζωή και το έργο του. Πρόκειται για μια έκδοση που ενδιαφέρει τόσο τους αναγνώστες που παρακολουθούν τη διαδρομή του Βαγγέλη Παπαθανασίου, όσο και αυτούς που θέλουν να γνωρίσουν πιο ουσιαστικά μια ξεχωριστή προσωπικότητα της ελληνικής και διεθνούς μουσικής σκηνής.

Ποιος είναι ο συγγραφέας Μαρκ Τζ. Τ. Γκρίφιν 

Ο γεννημένος το 1958 στο Wolverhampton Μαρκ Τζ. Τ. Γκρίφιν αυτοχαρακτηρίζεται ως πολυμαθής, μοιράζοντας τον χρόνο του ανάμεσα στη συγγραφή, τον κινηματογράφο, τη μουσική, τη δραματουργία και το θέατρο. Μεταξύ άλλων έγραψε, έκανε την παραγωγή και σκηνοθέτησε τη μεγάλου μήκους ταινία «Lawrence: After Arabia», η οποία κυκλοφόρησε το 2021 και κέρδισε 32 βραβεία σε 20 φεστιβάλ κινηματογράφου. Αντίστοιχα πολυβραβευμένο υπήρξε και το ντοκιμαντέρ «Who Killed Lawrence of Arabia?», όπου ο Γκρίφιν καταπιάστηκε για μια ακόμα φορά με τον Λόρενς της Αραβίας, τον οποία μελετά από την ηλικία των 10 ετών. Τέλος, το 2012 κυκλοφόρησε μάλιστα το άλμπουμ ηλεκτρονικής μουσικής με τίτλο «E-Klek-Tik», επηρεασμένος φυσικά μεταξύ άλλων και από τον Παπαθανασίου.