Ανν Κάρσον: Προς την αυτογνωσία

Με τρόπο ευφάνταστο η ποιήτρια Anne Carson ξεπερνά τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι συμβάσεις της ποιητικής φόρμας μέσα από τη χρήση άλλων ειδών του λόγου όπως το δοκίμιο, το μυθιστόρημα, το θραύσμα ως δάνειο από την αρχαία λυρική ποίηση θέτοντάς τα στην υπηρεσία της ιστορίας του Γηρυόνη, του ήρωα της Αυτοβιογραφίας του κόκκινου.

Ο Γηρυόνης της Ανν Κάρσον

Ο υβριδικός χαρακτήρας της ποίησής της εκπλήσσει τον αναγνώστη· εκκινώντας από την πηγή έμπνευσής της, το ποίημα Γηρυονής του Στησιχόρου («Κόκκινο τέρας: Τι διαφορετικό έκανε ο Στησίχορος;»), κατόπιν ανασυσταίνοντας η ίδια αποσπάσματα αυτού («Κόκκινο τέρας: Θραύσματα του Στησιχόρου») και τέλος χρησιμοποιώντας αναπόδεικτες υποθέσεις με σκοπό να αποσαφηνίσει το ζήτημα της τύφλωσης του Στησιχόρου από την Ελένη («Αν η Ελένη είχε κάποιο λόγο να τον τυφλώσει ο λόγος ή είχε σχέση με ένα σχόλιο που έκανε ο Στησίχορος ή δεν είχε») σκηνοθετεί ένα σώμα κειμένων που είτε προλογίζουν είτε βρίσκονται σε αντίστιξη με τα επόμενα σαράντα εφτά κεφάλαια που απαρτίζουν το κύριο μέρος Αυτοβιογραφίας του κόκκινου με τον υπότιτλο «Ένα ειδύλλιο». Η Carson δεν διστάζει να ανασυνθέσει, να διευρύνει, να παραμορφώσει, να ανατρέψει τον καταστατικό μύθο του Γηρυόνη όπως αυτός διασώθηκε από τον λυρικό ποιητή.

Ο Γηρυόνης είναι «ένα παράξενο φτερωτό κόκκινο τέρας που ζούσε σε ένα νησί που ονομαζόταν Ερύθεια (σημαίνει απλώς «κόκκινος τόπος») και φρόντιζε ήσυχα ένα κοπάδι από μαγικά κόκκινα βόδια, μέχρι που μια μέρα εμφανίστηκε στο νησί ο Ηρακλής και τον σκότωσε για να τα κλέψει». Αυτή την εκδοχή του μύθου επιλέγει να διηγηθεί ο Στησίχορος. Ο Γηρυόνης είναι «ένα τέρας που τα πάντα πάνω του ήταν κόκκινα» και δουλεύει την αυτοβιογραφία του «από την ηλικία/ των πέντε έως την ηλικία των σαράντα/τεσσάρων ετών». Ο αδερφός του, η μητέρα του, ο Ηρακλής, η γιαγιά του Ηρακλή κι άλλα πρόσωπα εμπλέκονται στην περιπέτεια της ζωής του ήρωα. Αυτή την εκδοχή του μύθου επιλέγει να διηγηθεί η Carson.

Ο δικός της Γηρυόνης μεγαλώνει μέσα σε μια οικογένεια, τραυματίζεται σωματικά και ψυχικά από τον βίαιο αδερφό του, συναντιέται στην εφηβεία του με τον λίγο μεγαλύτερο του Ηρακλή με τον οποίο γίνεται για λίγο καιρό «ένα παράξενο ζευγάρι», ταξιδεύει στην Αργεντινή με τη φωτογραφική του μηχανή, σπουδάζει «Γερμανική Φιλοσοφία στο πανεπιστήμιο/ τα τελευταία τρία χρόνια», παρακολουθεί διάλεξη για τον σκεπτικισμό («Ο Γηρυόνης μπορεί να έχασε /ένα αρνητικό επίρρημα -, και κατέληξε/με τον Αριστοτέλη που είχε /παρομοιάσει τους σκεπτικιστές φιλόσοφους με λαχανικά/και τέρατα»), στοχάζεται για τη σύνθεση του χρόνου («Από τι είναι φτιαγμένος/ο χρόνος;»), απολαμβάνει συζητήσεις με φιλοσόφους για την ύπαρξη του Θεού, τις «στιγμές του θανάτου», τη «φύση της πλήξης», ανασύρει μνήμες του παρελθόντος του («Η ψυχρή πίεση του τσιμεντένιου τοίχου/στην πλάτη του έφερε στον νου του αναμνήσεις») για να συνειδητοποιήσει ότι «Κάτω από τις ραφές κυλάει ο πόνος».

Ως αναγνώστες της Carson παρακολουθούμε αφενός τις περιπέτειες ενός τέρατος το οποίο φέρει από τον μύθο το όνομα και την δύσμορφη εμφάνισή του αφετέρου τις μεταμορφώσεις αυτού από τον «αρχαϊκό εαυτό» στον «επιταχυνόμενο». Οι ρωγμές και οι σχισμές της εσωτερικής του ζωής βρίσκονται πάντα εκεί· οι ενοχές και «τα αποθέματα» του πόνου του έχουν χρωματίσει το εξωτερικό περίβλημά του: «Το να αρνείσαι την ύπαρξη του κόκκινου/σημαίνει να αρνείσαι την ύπαρξη του μυστηρίου./ Η ψυχή που το κάνει αυτό μια μέρα θα τρελαθεί». Η συμφιλίωση, η επούλωση από το τραύμα και την απόρριψη θα τον οδηγήσουν στην αυτογνωσία που αποτελεί τον πυρήνα της ιστορίας του. Βαθιά συγκινητική αλλά και αστεία, η Carson απελευθερώνει τον Γηρυόνη από τα στερεότυπα του μύθου σύμφωνα με τον οποίο σκοτώνεται από τον ημίθεο Ηρακλή διαστέλλοντας το εγώ του ήρωα της όπως θα συνέβαινε με έναν μεγεθυντικό φακό.

Για την μετάφραση τώρα.

Εκτός από τα λεξικά και τον έρωτα ο μεταφραστής της ποίησης χρειάζεται να εξασκεί ο ίδιος με δεινότητα την τέχνη της ποιητικής. Στην περίπτωση του Χάρη Βλαβιανού η ταύτιση ποιητή-μεταφραστή αποτελεί εχέγγυο μιας επιτυχημένης, δραστικής προσέγγισης. Και σε αυτή την εργασία ο Βλαβιανός όπως άλλωστε και σε μεταφράσεις του σε έργα κορυφαίων ποιητών όπως Έλιοτ, Πάουντ, Στήβενς, Κάμμινγκς, Χέρμπερτ, Ζαγκαγιέφσκι, Άσμπερυ, Λονγκλευ και από γυναίκες Ντίκινσον, Κάρσον και των έξι συλλογών της Γκλικ καταδεικνύει από τη μία τη βαθιά γνώση του τόσο με τη γλώσσα του πρωτότυπου όσο και με κείνη του μεταφραζόμενου κειμένου και από την άλλη επιδεικνύει την απαιτούμενη προσοχή στην κατανόηση του ύφους των ποιημάτων, αναγκαία προϋπόθεση για την διασφάλιση της αναλογικότητας.

Ποια είναι η Ανν Κάρσον

Η Ανν Κάρσον γεννήθηκε στο Τορόντο του Καναδά στις 21 Ιουνίου 1950. Από τις σημαντικότερες ποιήτριες διεθνώς, διδάσκει κλασική φιλολογία και συγκριτική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Έχει ασχοληθεί, εκτός από την ποίηση, με το έμμετρο μυθιστόρημα, το λιμπρέτο, τη φιλολογική κριτική και τη δοκιμιογραφία. Ταυτόχρονα είναι διαπρεπής μεταφράστρια της αρχαιοελληνικής γραμματείας (Σαπφώ, Αισχύλος, Σοφοκλής κ.ά.).

Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορεί η ποιητική της συλλογή Λίγα λόγια (δίγλωσση έκδοση, εισαγωγή-μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, 2013), το έργο της Η ομορφιά του συζύγου, μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο (μετάφραση: Ευτυχία Παναγιώτου, Δημήτρης Αθηνάκης, 2023), καθώς και η Αυτοβιογραφία του κόκκινου, μυθιστόρημα σε στίχους (μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, 2026).

Info: Anne Carson, Αυτοβιογραφία του κόκκινου, μτφρ. από  τα αγγλικά- σημειώσεις: Χάρης Βλαβιανός, εκδόσεις Πατάκη, 2026, σελ. 224.