Αντρέι Μπίτοφ - Οίκος Πούσκιν: ένα ταξίδι αυτογνωσίας και ειρωνείας

Τιμή και δόξα στη ρωσική λογοτεχνία! Κι όταν πια έχεις εξαντλήσει τον Ντοστογιέφσκι και τον Τολστόι, όταν έχεις διαβάσει ξανά και ξανά Τουργκένιεφ και Λέρμοντοφ, όταν αναπολείς τον ράθυμο Ομπλόφοφ (τούτος εδώ είναι ήρωας ομότιτλου μυθιστορήματος) μα και τον σπουδαίο Γκόγκολ –για να μη μιλήσω για τον Τσέχοφ– και πέφτει αίφνης στα χέρια σου το 700 σελίδων βιβλίο του Μπίτοφ (1937-2008), ε, τότε, καταλαβαίνεις ότι σου χαμογέλασε η τύχη.

Για να εννοήσετε τη μαστοριά του συγγραφέα και την εξαίρετη μετάφραση κρίνω σκόπιμο να παραθέσω ένα απόσπασμα του «Οίκου Πούσκιν» (εκδόσεις Gutenberg), όπου ο Αντρέι Μπίτοφ προβληματίζεται περί του χαρακτήρος του ήρωά του:

«Γενικά, το επάγγελμα που επιλέγει ένας μυθιστοριογράφος για τον διανοούμενο ήρωά του είναι μια από τις παγίδες του επαγγέλματος. Θέλεις ο χαρακτήρας σου να περιπλανιέται, να παρατηρεί, να σκέφτεται, να βιώνει συγκινήσεις, όμως στις μέρες μας ποια δουλειά μας αφήνει χρόνο για όλα αυτά; Του νυχτοφύλακα; Ωστόσο, μόλις ο συγγραφέας βάλει να περνούν από το μυαλό του βαθύτεροι, σχετικά, στοχασμοί, ο άνθρωπος αυτός σιγά σιγά θα μοιάζει με παραγνωρισμένη ιδιοφυΐα. Μια ατυχής επιλογή θα θέσει αμέσως σε κίνδυνο τη λεγόμενη “πιστή απεικόνιση της ζωής”. Κι έτσι αρχίζει ο πυρετός της αναζήτησης: Ένας νεαρός αρχιτέκτονας…; όχι, το επάγγελμα αυτό έχει μια ιδιαίτερη αίγλη… Ένας νεαρός γιατρός… τούτο έχει μεγάλες ευθύνες, μόνο όποιος το ασκεί… Ένας νεαρός και πολλά υποσχόμενος μηχανικός ειδικευμένος στις γέφυρες… εντάξει, είναι λίγο μακρινάρι, αλλά τέλος πάντων… Και πάλι όμως, αν είναι να έχει προοπτικές στη ζωή του, πού θα βρει καιρό να βυθίζεται σε περισσυλογή; Θα στέκεται στην όχθη αγναντεύοντας τα νερά του ποταμού; Ή μήπως πάνω στη γέφυρα που έχτισε;…

Εκεί χαμηλά όμως φυσάει ένας αέρας υγρός και παγερός, σιγά σιγά σχηματίζεται η μορφή κάποιου αυτόχειρα… Και στο κάτω κάτω, τι γυρεύει εδώ ένας μηχανικός γεφυρών; Όλ’ αυτά μας φέρνουν ανατριχίλα, πρέπει να του βρούμε άλλη απασχόληση… Ξαφνικά αρχίζουμε να εξετάζουμε διάφορες εναλλακτικές: ο χαρακτήρας μας βγαίνει στη σύνταξη, τις πρώτες μέρες νιώθει μια κούραση, σκέφτεται ορισμένα πράγματα για πρώτη φορά μετά από χρόνια… είναι όμως λίγο σιτεμένος ήρωας…»

Α, όχι, εδώ σταματώ. Μόλις συνειδητοποίησα ότι ο Μπίτοφ μιλάει για  μένα – μήπως εγώ δεν βγήκα προσφάτως στη σύνταξη, μήπως εγώ δεν είμαι λίγο σιτεμένος;

Ο συγγραφέας μάς μεταφέρει στα χρόνια μετά τον θάνατο του Στάλιν κι αφήνει τον ήρωά του (που τελικά αποφασίζει να τον κάνει φιλόλογο) να περιφέρεται σε κείνην την εποχή, να ερωτεύεται μια μεγαλύτερή του γυναίκα που τον περιφρονεί, και να γράφει μια διατριβή για τρεις μεγάλους Ρώσους ποιητές – που ανάμεσά τους βρίσκεται φυσικά (το λέει άλλωστε κι ο τίτλος) ο ίδιος ο Πούσκιν. Ο Πούσκιν που, ως γνωστόν, σκοτώθηκε σε μονομαχία.

Όμως δεν θα αποκαλύψω άλλα. Το μυθιστόρημα καταναλώνεται όχι σαν βότκα –ποτό που πίνουν αφειδώς οι ήρωες–, αλλά σαν κονιάκ εφτά αστέρων, με κατανυκτική φειδώ.