Ασκήσεις δημιουργικής γραφής για νέους συγγραφείς

Όπως οι σκακιστές προπονούνται διαρκώς και μελετούν εντατικά κλασικές παρτίδες, ανοίγματα, άμυνες και φινάλε για να αποκτήσουν βαθιά κατανόηση των δομών του παιχνιδιού και για να αφομοιώσουν καλά δοκιμασμένες στον χρόνο στρατηγικές, χτίζοντας έτσι μια πλούσια πνευματική βιβλιοθήκη λύσεων για κάθε πιθανή θέση των κομματιών στη σκακιέρα —καθώς βέβαια η διαίσθηση, η αντίληψη και η αναλυτική ικανότητα από μόνες τους δεν αρκούν σε υψηλό επίπεδο ανταγωνισμού—, έτσι ακριβώς και οι συγγραφείς πρέπει να ασκούνται διαρκώς στην τέχνη τους αν θέλουν να κάνουν βήμα παραπάνω, ή και πολύ περισσότερα: να προπονούνται. Η δε προπόνηση στο γράψιμο γίνεται —χονδρικά— με δύο τρόπους, που θυμίζουν πολύ αυτούς τού σκακιού: ο ένας είναι το διάβασμα· ο άλλος, το γράψιμο.

Πράγματα προφανή, θα πει κανείς. Σωστά; Λάθος. Οι 9 στους 10 συγγραφείς (ανάμεσά τους, δε, και κάμποσοι επαγγελματίες — αλλά αυτοί δεν θα μας απασχολήσουν στο σημερινό σημείωμα) δεν διαβάζουν· ή, διαβάζουν μόνο τα βιβλία των φίλων τους, του καιρού τους, και του «ανταγωνισμού», δηλαδή υλικό συχνά όχι υψηλού επιπέδου. Και πολλοί, αλίμονο, δεν γράφουν κιόλας· ή, αν θέλετε, γράφουν μόνο «το βιβλίο τους».

Όμως αυτά δεν αρκούν. Ποτέ δεν αρκούσαν. Για να εκπαιδευτεί ένας συγγραφέας, χρειάζεται προπόνηση. Ασκήσεις. Τεχνικές. Δεν υπάρχει σχετική σχολή —από ένα σεμινάριο, μέχρι πανεπιστημιακές σπουδές υψηλού επιπέδου: οι περισσότεροι συγγραφείς που μεταφράζονται σήμερα σε οποιαδήποτε γλώσσα είναι απόφοιτοι σχολών δημιουργικής γραφής μεγάλων πανεπιστημίων— που να μην έχει στην ύλη της, ακριβώς, μία μεγάλη γκάμα από τέτοιες ασκήσεις.

Οι ιδέες ενδέχεται να προκύψουν από μικρές στιγμές περιέργειας, από συναισθήματα που δεν έχουν ακόμη διατυπωθεί, ή απλώς από την παρατήρηση μιας μικρής, ασήμαντης λεπτομέρειας που όμως μπορεί να γίνει ο ξεκάθαρος πυρήνας μιας ιστορίας.

Παρακάτω θα δώσουμε μια δεκαριά τέτοιες απλές ασκήσεις, για νέους και επίδοξους συγγραφείς. Αλλά πρώτα —και γιατί όχι— ας δούμε λίγο πώς αναπτύσσει συνήθως ένας συγγραφέας τις ιδέες και το υλικό του. Νομίζουμε ότι έχει κι αυτό τη σημασία του.

Καταρχάς, η «έμπνευση», που λέμε (τι λέξη κι αυτή, λες και ζούμε σε προνεωτερικό κόσμο, ή ακόμα καλύτερα στο Game of Thrones ή στον Άρχοντα του Δαχτυλιδιού), δεν είναι κάτι που εμφανίζεται μαγικά. Δεν είναι εκ Θεού. Δεν υπάρχει κάποια διαθέσιμη μούσα με μαγικό ραβδί. Μολονότι οι περισσότερες ιδέες προκύπτουν καταναλώνοντας τέχνη (μεγάλες ποσότητες τέχνης, και δη καθημερινά), κανείς οφείλει να παρατηρεί διαρκώς τον κόσμο, τις ειδήσεις, τους περαστικούς, να κοιτά με διάπλατα ανοιχτά μάτια τις σχέσεις και τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Οι ιδέες ενδέχεται να προκύψουν από μικρές στιγμές περιέργειας, από συναισθήματα που δεν έχουν ακόμη διατυπωθεί, ή απλώς από την παρατήρηση μιας μικρής, ασήμαντης λεπτομέρειας που όμως μπορεί να γίνει ο ξεκάθαρος πυρήνας μιας ιστορίας.

Η αρχική γραφή συχνά γίνεται με εξερευνητικό, ακόμη και παιγνιώδη τρόπο, ώστε να διατηρηθεί η ροή και να αποφευχθεί ο κρύος, παγωμένος φόβος της «λευκής σελίδας».

Ορισμένοι συγγραφείς δεν ακολουθούν κάποιου τύπου γραμμική διαδικασία, δεν έχουν μια πλήρη πλοκή στο μυαλό τους πριν ξεκινήσουν. (Ή έχουν ένα αδρό σχεδιάγραμμα, έναν λεπτό σκελετό). Συγκεντρώνουν, αντιθέτως, αποσπάσματα, εικόνες, φράσεις, χαρακτήρες και σκηνές —σαν να περιηγούνται, πες, σε ένα παζάρι—, κρατώντας πράγματα για πιθανή χρήση αργότερα. Το κείμενο που δεν αξιοποιείται σήμερα, μη φοβάστε, μπορεί να αποθηκευτεί και να χρησιμοποιηθεί κάποια άλλη στιγμή.

Κάτι πολύ σημαντικό είναι να ξεκινάς να γράφεις χωρίς να σκέφτεσαι υπερβολικά πώς θα μοιάζει το κείμενό σου στην τελική του μορφή. Η αρχική γραφή συχνά γίνεται με εξερευνητικό, ακόμη και παιγνιώδη τρόπο, ώστε να διατηρηθεί η ροή και να αποφευχθεί ο κρύος, παγωμένος φόβος της «λευκής σελίδας». Μην ανησυχείτε τώρα για πιθανά λάθη, και μη σας μέλλει η καλλιέπεια. Αυτά θα έρθουν μετά. Εν αρχή ην η ιστορία. Αυτό μάς νοιάζει μόνο στην αρχή.

Μια ιδέα μπορεί να προκύψει από μια απλή αλλαγή οπτικής. Το αίσθημα της αμφιβολίας μετατρέπεται συχνά σε κινητήρια δύναμη. Ακόμη και ο φόβος μας — ή οι φόβοι μας· ή βέβαια και οι φοβίες μας. Ή ο φόβος τού άλλου. Του όποιου άλλου. Ο φόβος της ανθρωπότητας, φέρ’ ειπείν.

Οι εμπειρίες της ζωής, όπως η μνήμη, η ανάκληση ιδιωτικών ή «δημόσιων» γεγονότων, η παρατήρηση κτιρίων, μνημείων, αρχιτεκτονημάτων, και βέβαια τοπίων, του χώρου —κάθε χώρου—, τροφοδοτούν τη μυθοπλασία. Μπορεί κανείς να αναμείξει πραγματικές εμπειρίες με φανταστικά στοιχεία, να μετατοπίσει τόπους και περιστατικά από την πραγματική ζωή σε μυθιστορηματικό πλαίσιο, και να χρησιμοποιήσει αναπάντεχα αυτό που σήμερα μοιάζει περιττό και άσχετο με την αφήγησή του.

Η ίδια η παρατήρηση ενός απλού αντικειμένου μπορεί να αποδειχτεί καθοριστικής σημασίας. Μια ιδέα μπορεί να προκύψει από μια απλή αλλαγή οπτικής. Το αίσθημα της αμφιβολίας μετατρέπεται συχνά σε κινητήρια δύναμη. Ακόμη και ο φόβος μας — ή οι φόβοι μας· ή βέβαια και οι φοβίες μας. Ή ο φόβος τού άλλου. Του όποιου άλλου. Ο φόβος της ανθρωπότητας, φέρ’ ειπείν. Γενικά μιλώντας, πρέπει κανείς να συγκεντρώνει το υλικό του με ανοιχτό μυαλό, να χρησιμοποιεί την προσωπική του εμπειρία, την κοινή εμπειρία και παρατήρηση, και να αντιμετωπίζει τη γραφή πρωτίστως σαν διαδικασία δημιουργίας και όχι σαν ετοιμοπαράδοτο προϊόν. Εάν το βιβλίο μας δεν μπορεί να εκπλήξει εμάς, δεν θα εκπλήξει κανέναν. Και άραγε γιατί γράφουμε; Για να κάνουμε τον αναγνώστη να χασμουριέται;

Αλλά ας είναι. Πάμε στις ασκήσεις που λέγαμε. Παρακάτω, θα βάλουμε κάποια πλαίσια, και θα «ζητήσουμε» από τους νέους και επίδοξους συγγραφείς μας να γράψουν ένα κειμενάκι για το καθένα, από 500 μέχρι 1.000 λέξεις. Όχι «λογοτεχνικό» ή «ποιητικό» και τέτοια, αλίμονο, μακριά από εμάς. Κανονικό κείμενο, του Θεού.

Άσκηση 1. Ένα παιδί ξυπνά μέσα στον χειμώνα σε ένα διαμέρισμα του Κιέβου χωρίς ρεύμα και θέρμανση. Περιγράφει το πρωινό του μέχρι να φύγει για το σχολείο: πώς πλένεται, πώς ντύνεται, τι τρώει, τι ακούει γύρω του. Προσοχή, το κείμενο μένει απολύτως «καθημερινό».

Άσκηση 2. Μια οικογένεια στην Ουκρανία περνά ένα βράδυ με μοναδικό φως ένα κερί (ή έναν φακό). Γράψτε μόνο τους διαλόγους. Από όσα λέγονται, να φαίνεται τι τους λείπει, τι φοβούνται, και τι προσπαθούν να κρατήσουν κανονικό, νορμάλ, για να μην τρελαθούν.

Άσκηση 3. Ένας έφηβος στη Ζαπορίζια έχει αναλάβει να φορτίζει το μοναδικό κινητό της πολυκατοικίας σε ένα δημόσιο σημείο με γεννήτρια. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Περιγράφει τη διαδρομή, την αναμονή στην ουρά, τους ανθρώπους που συναντά. Το κείμενο τελειώνει τη στιγμή που επιστρέφει σπίτι.

Άσκηση 4. Μια μητέρα ή ένας πατέρας γράφει ένα γράμμα και το αφήνει στο τραπέζι πριν φύγει για το μέτωπο του Ντονέτσκ μετά τη σαρανταοχτάωρη άδεια που πήρε, χωρίς να ξέρει αν θα γυρίσει, ή αν θα υπάρχει κάποιος να το διαβάσει όταν γυρίσει. Το σημείωμα αφορά πρακτικά πράγματα και οδηγίες, όχι συναισθηματικές εξομολογήσεις.

Άσκηση 5. Ένα παιδί προσπαθεί να κάνει τα μαθήματά του με πολύ κρύο, και χαμηλό φωτισμό. Σχεδόν δεν βλέπει. Έχει να γράψει και μία έκθεση για τους Κοζάκους. Περιγράφει τι το δυσκολεύει και πώς προσαρμόζεται στην πραγματικότητα του χειμώνα. Το σχολείο υπάρχει μόνο μέσα από αυτές τις λεπτομέρειες.

Άσκηση 6. Ένας ηλικιωμένος, ο Πάβελ, αφηγείται πώς περνά μια ολόκληρη μέρα χωρίς ηλεκτρικό, βασιζόμενος σε αυτοσχέδιες λύσεις και σε παλιές συνήθειες από τον καιρό που ζούσε στο χωριό. Το κείμενο εστιάζει σε πράξεις, όχι σε σκέψεις. Παράλληλα, είναι ερωτευμένος με τη γειτόνισσά του Βίκα, από τον καιρό που και οι δύο ήταν έφηβοι.

Άσκηση 7. Ένα ζευγάρι που δουλεύει εθελοντικά σε ένα καταφύγιο αδέσποτων ζώων στο Λβιβ ονειρεύεται τη ζωή του μετά τον πόλεμο. Εκείνη είναι cat person. Εκείνος, dog person. Γνωρίστηκαν πριν από λίγες εβδομάδες, σώζοντας έναν ασβό που είχε μπλεχτεί σε κάτι σύρματα. Ο ασβός λέγεται Μουρακάμι.

Άσκηση 8. Δύο κουίρ άτομα ετοιμάζονται να φύγουν με το τρένο για τις μονάδες τους στον σιδηροδρομικό σταθμό της Οδησσού. Δεν γνωρίζονται, αλλά τα βλέμματά τους ενώνονται λίγο πριν ανακοινωθεί από τα μεγάφωνα ποια αμαξοστοιχία θα πάρει το καθένα τους. Ξαφνικά, δεν θέλουν να χωριστούν — αλλά δεν γίνεται αλλιώς. Τι κάνουν;

Άσκηση 9. Ένα κορίτσι βλέπει από το παράθυρο του σπιτιού της τα αντιαεροπορικά πυρά που αναχαιτίζουν τα εχθρικά ντρόουν. Χαίρεται με κάθε κατάρριψη. Όμως ένα από αυτά την πλησιάζει με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα, «σαν να τρώει την απόσταση που μας χωρίζει». Τρώει κι εκείνη βιαστικά μία σοκολάτα: κουβερτούρα.

Άσκηση 10. Συνομιλία μίας γεννήτριας και μίας σειρήνας, που βρίσκονται σε αντικρινές πολυκατοικίες.

Αυτά. Γράψτε τα αν θέλετε, γιατί κανείς άλλος δεν θα τα γράψει, και σίγουρα κανένας από τους επαγγελματίες συγγραφείς.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.