Στάθης Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη: Ένα Big Bang πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας

Είχα πάει στην παρουσίαση του «Big Bang 1970-1973» (εκδ. Μεταίχμιο) και είχα εντυπωσιαστεί από τις προσωπικότητες των Γραμμάτων και Τεχνών που μίλησαν για το βιβλίο, εκτός που στην παρουσίαση (στο Κύτταρο, το αγαπημένο του Διονύση Σαββόπουλου) δεν έπεφτε καρφίτσα. Μετά πήρα το βιβλίο, τρόμαξα λίγο, γιατί είναι τεράστιο, 615 σελίδες χωρίς τα παραρτήματα, τη βιβλιογραφία και εργογραφία στο τέλος, που είναι ένα επιπλέον βιβλίο. Σκέφτηκα «πωωω, ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια, θα κάνω εφτά χρόνια να το διαβάσω, μια Χούντα ακόμα»… αλλά το διάβασα πολύ γρήγορα. Για την ακρίβεια, δεν ήθελα να το αφήσω, κοιμόμουν στις τέσσερις το πρωί μέχρι να το τελειώσω, παρόλο που δεν είχα αγωνία για το φινάλε, ας πούμε: όσο και να μην προσέχει κανείς τη σύγχρονη Ιστορία του ελληνικού έθνους, όσο και να μη δίνει σημασία, ξέρουμε όλοι πάνω κάτω τι έγινε. Ήρθε η Μεταπολίτευση, η χώρα μπήκε στον δρόμο της Δημοκρατίας…

Αλλά τι έγινε πριν; Στα όντως «σκοτεινά χρόνια» της Επταετίας, με τις απαγορεύσεις κυκλοφορίας, τη λογοκρισία, την αστυνόμευση, τις συλλήψεις, τις εξορίες, την καταπίεση και την έλλειψη ελευθερίας; Ήμουν πολύ μικρή για να θυμάμαι τη Χούντα, αλλά προς το τέλος της, αρχές δεκαετίας του ’70, έπαψα να είμαι και τόσο μικρή. Το ’70-’73… δεν μου έλεγε κάτι συγκεκριμένο. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Βασίλης Βασιλικός, ο Μενέλαος Λουντέμης, είναι ονόματα που ξεφοντάρουν στο μυαλό μου όσον αφορά την τριετία, ή μια «Μήδεια» στο Αρχαίο Θέατρο Θάσου με τον Γιάννη Βόγλη, τη Μίρκα Παπακωνσταντίνου και την Τάνια Τσανακλίδου – αλλά μπορεί να κάνω και λάθος… Μόνο που, όχι: σύμφωνα με την «Ενδεικτική Επιλογή Θεατρικών Παραστάσεων» στο παράρτημα του «Big Bang», όντως ανέβηκε η «Μήδεια» με αυτή τη διανομή στη Θάσο, και στους Φιλίππους, το καλοκαίρι του 1973.

Αναφέρω ενδεικτικά κάτι μικρούτσικο που είχε σημασία για μένα, αλλά ο μέσος αναγνώστης θα βρει σίγουρα κάτι που έχει σημασία γι’ αυτόν/ήν προσωπικά στις σελίδες του «Big Bang 1970-1973», είτε την έζησε αυτή την τριετία είτε όχι, είτε έχει ακούσει από γονείς και συγγενείς είτε έχει διαβάσει. Θα ζήσει στιγμές «Πωωω, ναι, έτσι ήτανε!» ή άλλες στιγμές «Το θυμάμαι αυτό το τραγούδι/διήγημα/ποίημα/έργο/θεατρικό!» ή στιγμές που δεν θα θυμάται τίποτα, επειδή ήτανε τσικό το ’70-’73, αλλά θα αναγνωρίζει τα ίχνη του, άντε τα ίχνη των γονιών και συγγενών του, στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Αυτή είναι η επιτυχία ενός βιβλίου έρευνας, ενός τόμου του οποίου οι δύο συγγραφείς έφαγαν τα ματάκια τους ψάχνοντας όλα τα απαραίτητα στοιχεία, διασταυρώνοντας πληροφορίες και υλικό, ξεσκονίζοντας πηγές, συνεντεύξεις, βιβλία, καταλόγους, δισκογραφία, εφημερίδες, περιοδικά, αρχεία και μνήμες: δεν είναι απλώς μια πετυχημένη συγκέντρωση και καταγραφή πληροφοριών, είναι ένα ταξίδι κανονικό, μεγάλο, συγκινητικό, αποκαλυπτικό και κατά κάποιον τρόπο, ή κατά κάθε τρόπο, πολύτιμο.

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε βολικά κεφάλαια, σε τρία μέρη, με επιμέρους θεματολογία που μπορείς να τη διαβάσεις με όποια σειρά προτιμάς, ανάλογα με τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν σε κάθε κεφάλαιο. Ο Μίκης Θεοδωράκης, π.χ., παρουσιάζεται με μάτια και με φρύδια, όπως πραγματικά ήτανε (υποθέτεις, ή πιστεύεις ότι έτσι πραγματικά ήτανε), larger than life και ταυτόχρονα ανθρώπινος – αν και καταλαβαίνεις ότι δεν υπήρξε ποτέ ο συνθέτης της διπλανής πόρτας. Οι δημιουργοί και καλλιτέχνες της περιόδου πηδάνε μέσα από τις σελίδες ολοζώντανοι, κι ας είναι «βιβλίο αρχείου», ας είναι ιστορική καταγραφή: οι ήρωες σκιαγραφούνται συναισθηματικά ζωντανοί, ακόμα κι όταν υπήρξαν πραγματικοί ήρωες, ηρωικοί απ’ όλες τις απόψεις, πολιτικά, καλλιτεχνικά και κοινωνικά.

Με μικρή καθυστέρηση, πάμε στους δύο συγγραφείς: ο Στάθης Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στην Οξφόρδη και η Νατάσα Τριανταφύλλη σκηνοθέτρια. Έχω διαβάσει κι άλλο βιβλίο του Καλύβα, δεν αναφέρω τη θέση του στην Οξφόρδη για να ψαρώσω κανέναν, γιατί τα βιβλία μιλάνε από μόνα τους, ανεξάρτητα από τον συγγραφέα. Τον πέτυχα (όμως) σε τραπέζι σε φιλικό σπίτι ενώ διάβαζα το «Big Bang 1970-1973», και είχα «τρέξει» και τα παραρτήματα στο τέλος, και του επισήμανα ότι δεν περιλαμβάνεται στο βιβλίο το συγκρότημα Τερμίτες, που μου άρεζε πολύ όταν ήμουν μικρή. Σήκωσε τα φρύδια του. «Μα οι Τερμίτες δεν είχανε ξεκινήσει τότε», είπε, «το ’80, και η επιτυχία τους ήταν το ’82 νομίζω!»

Με ρούμπωσε κανονικά, γιατί έχει δίκιο (όπως διαπίστωσα γκουγκλάροντας αμέσως το γκρουπ στο κινητό μου), και απορώ τώρα πώς μου κατέβηκε η χαζή ιδέα ότι ο Στάθης Καλύβας και η Νατάσα Τριανταφύλλη, δύο αφοσιωμένοι ερευνητές και συγγραφείς, θα έκαναν μια τέτοια παράλειψη, ένα λάθος – του είδους που κάνεις όταν βασίζεσαι στην ανόητη μνήμη σου μόνον και όχι στην έρευνα. Τέλος, το «Big Bang 1970-1973» είναι ένα ωραίο βιβλίο που σε κάνει να αγαπάς ακόμα περισσότερο τις Τέχνες και τα Γράμματα της καημένης της Ελλάδας, που τόσα άντεξε, και που κατάφερε μέσα από μια ζοφερή Επταετία, να δημιουργήσει ένα φινάλε (του βιβλίου) τόσο βαθιά, ανατριχιαστικά συγκινητικό όσο αυτό διά χειρός Σαββόπουλου:

«Σβήνω αυτό το φως/ βάλε για καφέ/ Ξημερώνει, πού ’ναι τα κλειδιά μου/ Τα λεφτά είναι στην ψωμιέρα/ Κι ό,τι ζήσαμε μέσ’ στη νύχτα αυτή/ Σαν σπουργίτι το τζάμι μας ραγίζει».