Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ, «Άγρια Ψυχή»

Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ, «Άγρια Ψυχή» (μετάφραση Μαρία Παπαδήμα, 384 σελίδες, Εκδόσεις Αίολος)

Δεύτερο μυθιστόρημα του Βιέιρα Ζούνιορ μετά το βραβευμένο «Στραβό Αλέτρι» (μετάφραση Μαρία Παπαδήμα, Αίολος 2024), με τη γνωστή μας πια λυρικά περιγραφική και πλούσια γραφή του, που μιλά για τη σύνδεση του ανθρώπου με τη γη και τις πολιτισμικές μνήμες που φέρει, και για τον τρόπο που η θρησκεία, η φτώχεια και οι κοινωνικές δομές διαμορφώνουν τις ζωές των ηρώων. Η ιστορία εκτυλίσσεται στη φανταστική κοινότητα Ταπέρα —όπου οι πάντες πορεύονται υπό την κυριαρχία της Καθολικής Εκκλησίας και με το βάρος του ιεραρχικού και ιερού καταναγκασμού που καθορίζει τη ζωή των ανθρώπων—, στην ενδοχώρα της Μπαΐα στη Βραζιλία, όπου ζει μια οικογένεια αγροτών με αφροϊνδιάνικες ρίζες.

Θα ακολουθήσουμε τα βήματα της Λουζία, μιας δυνατής φιγούρας, σύμβολο αντίστασης και αξιοπρέπειας, και του αδελφού της Μοϊζές, που μένουν μόνοι μετά τον θάνατο της μητέρας τους, υπομένοντας μια ζωή γεμάτη στερήσεις, σκληρή δουλειά και κοινωνικό στίγμα. Καθώς οι αφηγήσεις εναλλάσσονται ανάμεσα σε μέλη της ίδιας οικογένειας, το βιβλίο συνθέτει τόσο μια οικογενειακή όσο και μια ευρύτερη κοινωνική εικόνα του σύγχρονου βραζιλιάνικου αγροτικού κόσμου. Η γη, το παρελθόν και η μνήμη λειτουργούν σαν κεντρικοί άξονες της αφήγησης σ’ αυτό το κοινωνικά και πολιτισμικά φορτισμένο μυθιστόρημα, που συνδέει την προσωπική ιστορία με ευρύτερους ιστορικούς και πολιτικούς προβληματισμούς.

Όμως δεν θα πούμε περισσότερα εμείς — ήδη είπαμε πολλά. Δίνουμε αμέσως τον λόγο στη μεταφράστρια του βιβλίου, Μαρία Παπαδήμα, αφού την ευχαριστήσουμε και από εδώ μέσα από την καρδιά μας για την προθυμία και τον χρόνο της. Είχε την καλοσύνη να μας γράψει μία κανονική Εισαγωγή στο βιβλίο! Διαβάστε την:

* * *

Μετά το «Στραβό Αλέτρι» (Αίολος, 2024), πρώτο βιβλίο της «Τριλογίας της Γης» που κυκλοφόρησε το 2019 και γνώρισε πολύ μεγάλη επιτυχία εντός και εκτός της Βραζιλίας, και με το οποίο ο Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ διεκδίκησε το Booker International 2024, o Βραζιλιάνος συγγραφέας επιστρέφει με την «Άγρια ψυχή» στην ενδοχώρα της Μπαΐα, ανανεώνοντας την παράδοση του Ζόρζε Αμάδο με τον «Πόλεμο των Αγίων» και του Γκρασιλιάνο Ράμος με τις «Άγονες ζωές». Η «Τριλογία της Γης» κλείνει με το πρόσφατο μυθιστόρημα «Άφοβη καρδιά» (2025), αμετάφραστο ακόμη στην ελληνική γλώσσα.

Στην τριλογία του, ο Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ, γέννημα και θρέμμα του Σαλβαδόρ ντε Μπαΐα, πρώτης πρωτεύουσας της Βραζιλίας όπου αφίχθη το 1549 ο πρώτος Πορτογάλος κυβερνήτης* και μαζί του οι Ιησουίτες μοναχοί, αλλά και σημαντικού λιμανιού άφιξης των Αφρικανών σκλάβων, κινείται με την άνεση του επαΐοντα στη ΒΑ Βραζιλία, από τη Σαπάντα Ντιαμαντίνα, στο Ρεκόνκαβο και στο ίδιο το Σαλβαδόρ. Η άνεση αυτή είναι απόρροια αφενός των σπουδών του —γεωγράφος με διδακτορικό στις Εθνοτικές και Αφρικανικές σπουδές με επίκεντρο της έρευνάς του τις κοινότητες κιλόμπο**— και αφετέρου της εμπειρίας του στον κρατικό οργανισμό Incra, ως υπεύθυνος για τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις, τον αναδασμό γαιών και την αναδιακατανομή ιδιοκτησιών στη Βραζιλία.

Ο τόπος και ο χρόνος του μυθιστορήματος δηλώνονται όπως και στο «Στραβό Αλέτρι» με δευτερεύουσες αναφορές οι οποίες διηθούνται αριστοτεχνικά μέσα στην αφήγηση, δημιουργώντας στη συνείδηση του αναγνώστη ένα χωροχρονικό μυθοπλαστικό πλαίσιο. Μοναδικό σημείο ρεαλιστικής αγκυροβόλησης ο Παραγκουασού, ο ποταμός που εκβάλλει στον Κόλπο των Αγίων Πάντων (Baia de Todos os Santos), και η πόλη του Σαλβαδόρ. Στην όχθη του, το επινοημένο χωριό της Ταπέρα —συγκέρασμα κοινοτήτων της περιοχής— στο οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία, όπου απόγονοι Αφρικανών σκλάβων αλλά και αυτόχθονων πληθυσμών, γεωργοί, ψαράδες και αγγειοπλάστες στο επάγγελμα, ζουν κάτω από τον βαρύ ζυγό του μοναστηριού υφιστάμενοι την πολιτική του εκχριστιανισμού και τους στυγνούς του φοροεισπράκτορες, το οποίο διαφεντεύει την περιοχή και τους ανθρώπους της από τον 17ο αιώνα.

Η χρονική περίοδος κατά την οποία εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα, χωρίς σαφείς αλλά με υπόρρητες χρονολογικές αναφορές —από το μοναδικό κοινοτικό τηλέφωνο ώς τη γενικευμένη χρήση του κινητού τηλεφώνου—, είναι, όπως και στο «Στραβό αλέτρι», το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, στην οποία ωστόσο εκβάλλει όλη η ιστορία της Βραζιλίας από ιδρύσεώς της, το αποικιοκρατικό παρελθόν με τις ανοικτές ακόμη πληγές του, ο πρωταρχικός ρόλος της καθολικής εκκλησίας, ο θρησκευτικός συγκρητισμός, ανάγλυφος και ζωντανός στη γη αυτή του καντομπλέ και του ζαρέ***, οι φυλετικές διακρίσεις και ιεραρχήσεις, οι επιμειξίες μεταξύ Μαύρων, Ινδιάνων και Λευκών, η κοινωνική διαστρωμάτωση στην ύπαιθρο αλλά και στις πόλεις, η αδικία των ισχυρών —Λευκών, Εκκλησίας, πολιτικής και οικονομικής Εξουσίας—, που διαιωνίζεται μέχρι τις μέρες μας.

Ο Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ διατηρεί και στο δεύτερο αυτό μυθιστόρημα —πέραν της θεματικής, της εποχής και της τοπογραφίας, της πρωταγωνιστικής θέσης των γυναικείων προσώπων, των στενών οικογενειακών δεσμών που συνδέουν τους τρεις βασικούς ήρωές του— την πολυφωνική γραφή και τη μη γραμμική αφήγηση που χαρακτηρίζουν και το «Στραβό αλέτρι». Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα κεφάλαια. Στα δυο πρώτα η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, κάθε ήρωας εξιστορεί τη δική του οπτική αυτής της οικογενειακής ιστορίας, ενώ στα δυο τελευταία ο αφηγητής αναλαμβάνει την εξιστόρηση των γεγονότων.

Στο πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Η εκδίκηση των Τουπιναμπά», παρακολουθούμε τον μικρό Μοϊζές, που η γέννησή του παραπέμπει στον Μωυσή της Παλαιάς Διαθήκης, να μεγαλώνει αντιμέτωπος με τα επτασφράγιστα οικογενειακά μυστικά και τη βία του εκκλησιαστικού περιβάλλοντος. Στο δεύτερο κεφάλαιο τον ρόλο της αφηγήτριας αναλαμβάνει η Λουζία, η κύρια πρωταγωνίστρια του βιβλίου, πρόσωπο σύνθετο, στον ρόλο της γυναίκας-κόρης-μητέρας-αδελφής, θεματοφύλακας των παραδόσεων και των μυστικών δυνάμεων που τη συνδέουν με τη γη και το μακρινό παρελθόν του λαού της. Στο τρίτο κεφάλαιο, η αδερφή της Μαρία Καμπόκλα, η ηρωίδα που γνωρίσαμε στο «Στραβό αλέτρι», επανέρχεται στο προσκήνιο και μαθαίνουμε την αποσιωπημένη της ιστορία της περιπλάνησης των απογόνων των Αφρικανών σκλάβων στην ενδοχώρα της Βραζιλίας σε αναζήτηση τροφής και τόπου για να ριζώσουν. Στο τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο με τίτλο «Άγρια ψυχή», το παρόν συνδέεται με τα κομμένα νήματα του παρελθόντος καθώς η Λουζία σαν άλλη Πηνελόπη συνθέτει μέρα και νύχτα τον τελετουργικό φτερωτό μανδύα της τόλμης και της διεκδίκησης της ιστορίας του λαού της.

Ο μικρόκοσμος της Ταπέρα του Παραγκουασού μέσα στον οποίο εξελίσσεται η ιστορία της οικογένειας της Λουζία είναι ένα μικρό κομμάτι του παζλ της ιστορίας της Βραζιλίας, της ιστορίας της αποικιοκρατίας, της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, των εσαεί ακτημόνων εργατών γης, είτε φερμένων με τη βία από άλλη ήπειρο είτε στερημένων από την ίδια τους τη γη, και εν συνεχεία περιθωριοποιημένων πληθυσμών των μεγαλουπόλεων.

Επική και ταυτόχρονα λυρική, γλαφυρή και υπαινικτική, πολιτική όπως κάθε ανθρώπινη πράξη, η γραφή του Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ χαράζει τη δική της προσωπική διαδρομή πάνω στον χάρτη της σύγχρονης λογοτεχνίας της Βραζιλίας, ιχνηλατώντας την ιστορία της, αναδεικνύοντας αποσιωπημένες πτυχές της, συνδέοντας το παρελθόν με τη σημερινή πραγματικότητα, προσφέροντας στιγμές αναγνωστικής ευχαρίστησης, πολιτισμικής μαθητείας και απρόσμενης συνάντησης με τον Άλλο. Ο συγγραφέας αποδεικνύει έτσι εμπράκτως την τήρηση των προγραμματικών του διακηρύξεων: «Θεωρώ ότι η λογοτεχνία δεν έχει καθορισμένη κοινωνική λειτουργία. Μπορεί να προσφέρει καθαρή αναψυχή, δεν έχω καμιά αντίρρηση γι’ αυτό. Αλλά μπορεί επίσης να είναι πηγή πληροφοριών, πηγή πολύ δυνατών εμπειριών».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. Pero Vaz De Caminha, «Μεγαλειότατε, βρήκαμε τη γη του μπραζίλ», εισ.-μετ.-σημ. Μαρία Παπαδήμα, Αιώρα, Αθήνα 2021.

** Quilombos. Από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα, χιλιάδες φυγάδες σκλάβοι κατέφυγαν σε ακατοίκητα μέρη και οργανώθηκαν σε αυτόνομες κοινότητες αντιδρώντας στις συνθήκες της αποικιοκρατίας. Στο πέρασμα των αιώνων βίωσαν συστηματική καταπίεση, και μόνο το Σύνταγμα του 1988 τους αναγνώρισε το δικαίωμα ιδιοκτησίας της γης τους.

*** Candomblé και Jarê: Θρησκευτικές συγκρητιστικές πρακτικές αφρικάνικης προέλευσης. Πρόκειται για συνένωση τύπων λατρείας προερχόμενων από τον καθολικισμό, την ουμπάντα, τον πνευματισμό του Αλλάν Καρντέκ καθώς και θρησκευτικών στοιχείων των Μπαντού και Ναγκό. Την ανώτερη θρησκευτική εξουσία έχει ο επονομαζόμενος πατέρας του αγίου (pai-de-santo) ή θεραπευτής (curador).

Μαρία Παπαδήμα

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Ίσως ο νεαρός που μύρισε το κορμί μου και με πέταξε κατάχαμα να ήταν δειλός. Δεν μπορούσε να περιμένει τον γάμο, το ένστικτο ήταν πιο δυνατό από αυτόν. Θα επέστρεφε, θα συνέχιζε να με κοιτάζει, δεν θα με άφηνε ατιμασμένη στη ζωή. Ίσως και να γνώριζε ότι, αν ο πατέρας μου μάθαινε τι μου είχε κάνει, θα με σκότωνε. Η μητέρα μου ήταν ικανή να μη με ξανακοιτάξει ποτέ από ντροπή. Δεν θα φερόταν, λοιπόν, με τόση αγένεια.

Σηκώθηκα μετά τη ζάλη, κάτω από τη σκιά της καρυδιάς, αφού κελάηδησε και πέταξε μακριά το πουλί με τα πύρινα μάτια του. Κατέβασα τη φούστα μου, το λευκό πράγμα κόλλησε στο δέρμα μου και μαζί και ο πηλός από το έδαφος και το χρώμα, το χρώμα μου. Σήκωσα τον μπόγο και κατευθύνθηκα προς το ποτάμι, οι σκέψεις μου προσπαθούσαν να μπουν σε κάποια τάξη. Ε, κορίτσι! Αυτή είναι η ζωή! Και το ποτάμι πλησίασε, δεν ήμουν εγώ που περπατούσα, ήταν το ποτάμι που πλησίαζε προς το μέρος μου. Έπλυνα τα ρούχα, τα άπλωσα στον ήλιο και περίμενα να στεγνώσουν για να γυρίσω σπίτι. Τα νερά με έπλυναν, έλουσαν την ντροπή μου ανάμεσα στα πόδια μου, και μέχρι τότε το Κακό δεν με είχε κυριεύσει.

Άρχισε να με καίει μέσα μου μόνο με τον καιρό, όταν τα μονοπάτια δεν ένιωθαν πια τον τροχασμό του αλόγου που καβαλούσε ο νεαρός, πότε ανοιχτόχρωμος, πότε σκούρος, εκείνος ο άντρας που ανάλογα με το φως και την απόσταση της μνήμης μου άλλαζε χρώμα. Τελικά, αποδέχτηκα ότι είχα χάσει την τιμή μου. Δεν μπορούσα πια να κοιμηθώ γιατί δεν έβγαινε από το μυαλό μου ότι, αν το ήξερε ο πατέρας μου, θα με σκότωνε. Ότι η μητέρα μου δεν θα έβαζε το χέρι της πάνω στο κεφάλι μου, θα με αφόριζε. Θα έλεγε ότι ο νεαρός είχε φύγει γιατί ενέδωσα και ήμουν εύκολη γυναίκα. Ποιος θα με πίστευε ότι πήγα να παραδώσω ένα σημείωμα που μου είχαν δώσει και ότι η βιασύνη ήταν δική του; Ίσως να με πετούσαν έξω από το σπίτι. Τότε ένιωσα ακόμα πιο αδύναμη από πριν. Τώρα είναι που αυτοί οι άνθρωποι από την Ταπέρα θα ξομπλιάσουν για τα καλά πάνω στο πετσί μου.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Στη βόρεια Μπαΐα, δίπλα στον ποταμό Παραγκουασού, εκεί όπου η γη κρύβει στα σπλάχνα της φοβερά μυστικά, η Λουζία μεγαλώνει τον αδελφό της Μοϊζές, αντιμέτωπη με παλιές έχθρες, αλλά και τη φανερή και κρυφή εξουσία της Εκκλησίας. Στην καρδιά αυτής της κοινότητας Αφροβραζιλιάνων και ιθαγενών πληθυσμών, η αγάπη δεν είναι δεδομένη· κερδίζεται, φυλάγεται, δοκιμάζεται. Τα φαντάσματα του παρελθόντος της οικογένειας της Λουζία συχνά μπερδεύονται με τα φαντάσματα της χώρας της. Οι προσωπικές διαδρομές όλων των χαρακτήρων πατούν πάνω στις πληγές της αποικιοκρατίας, που δεν έχουν κλείσει ακόμη και σήμερα.

Ένα βιβλίο για το πώς ριζώνουμε και πώς εξακολουθούμε να ανθίζουμε σε πείσμα όλων των δεινών. Μετά το «Στραβό Αλέτρι» —το πολυσυζητημένο ντεμπούτο του βραζιλιάνου συγγραφέα Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ, που το 2024 συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του Διεθνούς Booker και στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αίολος— ο συγγραφέας επιστρέφει με την «Άγρια Ψυχή», που το 2024 έλαβε το βραβείο Jabuti, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Βραζιλίας. Ο Βιέιρα Ζούνιορ γράφει με φωνή δυνατή και καθαρή, σαν κάποιος που γνωρίζει πώς από το τραύμα αντλεί κανείς δυνάμεις. Οι χαρακτήρες του δεν αναζητούν ηρωικές διεξόδους αλλά χώρο να αναπνεύσουν, να σταθούν στα πόδια τους, να αντέξουν.

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ (Itamar Vieira Junior) γεννήθηκε το 1979 στο Σαλβαδόρ της πολιτείας Μπαΐα στη βορειοανατολική Βραζιλία. Σπούδασε Γεωγραφία και είναι κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στις Εθνοτικές και Αφρικανικές σπουδές. Η έρευνά του επικεντρώθηκε στη διαμόρφωση των κοινοτήτων Κιλόμπος στην ενδοχώρα της βορειοανατολικής Βραζιλίας. Εργάστηκε για χρόνια στον κρατικό οργανισμό Incra, υπεύθυνο για τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις, τον αναδασμό γαιών και την αναδιανομή ιδιοκτησιών στη Βραζιλία. Το 2018 κέρδισε το βραβείο Leya στην Πορτογαλία για το μυθιστόρημά του «Στραβό αλέτρι» («Torto Arado»), το οποίο κυκλοφόρησε το 2019 και αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες εκδοτικές επιτυχίες των τελευταίων χρόνων. Έχει γράψει επίσης τις συλλογές διηγημάτων «Dias» (2012), «A oração do carrasco» (2017), «Doramar ou a odisseia» (2021), καθώς και το μυθιστόρημα «Salvar o fogo» (2023) που θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αίολος.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.