Μισέλ Φάις, Μεσοτοιχίες: Διηγήματα-installations για τους απόκληρους της πραγματικότητας

→ Γράφει η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου

Αν η αρχιτεκτονική ως συγγραφική μέριμνα και μέθοδος –δηλαδή ως επιμελημένος σχεδιασμός της δομής ενός βιβλίου, της οργάνωσης του αφηγηματικού υλικού και, κατά συνέπεια, του περιβάλλοντος της ανάγνωσης– έπαιζε πάντα έναν κρίσιμο ρόλο στην πεζογραφία του Μισέλ Φάις, στο καινούργιο βιβλίο του συγγραφέα, τη συλλογή διηγημάτων «Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι» (εκδ. Πατάκη, 2025), η αρχιτεκτονική τοποθετείται στην καρδιά της δραματουργίας.

Το βιβλίο είναι ένα κτίσμα, καθένα από τα εκατό διηγήματα/μικροδιηγήματα που το συναπαρτίζουν είναι κι ένα δωμάτιο. Οι τίτλοι των διηγημάτων είναι ενδεικτικοί· άλλοτε είναι πιο αφαιρετικοί («Το δωμάτιο της προέλευσης», «Το δωμάτιο των αποχωρισμών», «Το δωμάτιο της κούρασης» ή «Το δωμάτιο της αιωνιότητας») και άλλοτε μας συστήνουν κάποιους από τους ενοίκους των δωματίων («Το δωμάτιο του αφανιστή ιστοριών», «Το δωμάτιο του φωτογράφου», «Το δωμάτιο της άνεργης», «Το δωμάτιο του συνταξιούχου», ή «Το δωμάτιο του Καθενοκανένα»).

Το setting μέσα σε κάθε δωμάτιο είναι αμιγώς θεατρικό, καθώς έχουμε να κάνουμε κάθε φορά με έναν μονόλογο του ανθρώπου που το κατοικεί – σπανιότερα με διάλογο, όταν οι ένοικοι ενός δωματίου είναι περισσότεροι ή όταν ο μοναχικός ένοικος συνομιλεί με ένα αγαπημένο, απόν πρόσωπο, με μια ανάμνηση ή ένα φάσμα του εαυτού του. Συχνά ο λόγος των ενοίκων –αυτών των αθέατων συγκατοίκων– πλαισιώνεται και από μια σύντομη εισαγωγή, εν είδει σκηνικής οδηγίας, που αποδίδει τη σκηνογραφία του χώρου και κάποια από τα χαρακτηριστικά των προσώπων («Σε βίντεο μια γυναίκα κι ένα μικρό κορίτσι κοιμούνται αγκαλιά σ’ ένα διπλό κρεβάτι. Από το παράθυρο μπαίνει ένα μαλακό βιολετί φως. Ένας άντρας καπνίζει και πηγαινοέρχεται ανήσυχος στο δωμάτιο. Φοράει αθλητικά ρούχα και παπούτσια»).

Εδώ και δεκαετίες, η πεζογραφία του Φάις ζωογονείται συστηματικά από τη θεατρική αλλά και την κινηματογραφική γραφή. Από τα πιο πρόσφατα βιβλία του που πιστοποιούν μια τέτοια τακτική αναφέρω το «Caput mortuum» (1932). «Φάρσα αφανισμού» (2021) και την «Εξουθένωση». «Ντοκιμαντέρ ονείρων» (2022). Ταυτόχρονα, η γλώσσα στον Φάις αρθρώνεται ποιητικά και αναπνέει ποιητικά – και είναι αυτή η ποιητικότητα που, σε συνδυασμό με τη διάχυτη θεατρικότητα, διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό το ιδιαίτερο ηχόχρωμα του λόγου και στις «Μεσοτοιχίες».

Στον πυρήνα της ποιητικότητας βρίσκεται φυσικά η αμφισημία, η πυκνότητα, η ακαριαία διατύπωση και μια αίσθηση του κατεπείγοντος, που ανέκαθεν χαρακτήριζαν τη γραφή του Φάις, εντείνονται όμως ακόμα περισσότερο στη σύντομη φόρμα του διηγήματος, που καλλιεργεί συστηματικά ο συγγραφέας τα τελευταία χρόνια (θυμίζω ότι διηγήματα, κατά κανόνα σύντομα, περιείχε και η «Εξουθένωση», όπως και το «Αμήν». Προσευχές στο κενό, το τελευταίο βιβλίο του Φάις· τα δύο αυτά βιβλία συγκροτούν μαζί με τις «Μεσοτοιχίες» μια άτυπη τριλογία).

Επιπλέον, στις «Μεσοτοιχίες» διαπιστώνω, πιο έντονα από κάθε προηγούμενη φορά, και μια σχέση της γραφής του Φάις με τα σύγχρονα εικαστικά: με το βίντεο, την περφόρμανς και την εγκατάσταση (installation). Οι αναγνώστες καλούνται να περιηγηθούν στον χώρο, να μπουν σ’ ένα δωμάτιο, να καθίσουν όσο θέλουν (και αντέχουν) εκεί μέσα, να παρατηρήσουν, να αφουγκραστούν και να αλληλεπιδράσουν, και ύστερα να αποχωρήσουν, να μπουν σ’ ένα άλλο δωμάτιο, ύστερα σε κάποιο άλλο, κ.ο.κ.

Μια συνθήκη εγκλωβισμού αναπτύσσεται από δωμάτιο σε δωμάτιο. Οι ένοικοι –σε αντίθεση με τους αναγνώστες– μοιάζουν να μην μπορούν να φύγουν από τον περίκλειστο χώρο όπου βρέθηκαν κάποια στιγμή και όπου έκτοτε παραμένουν καθηλωμένοι: «Υποτίθεται ότι όποτε θες μπορείς να φύγεις από κει μέσα, αν και αγνοείς με ποιον τρόπο. Είσαι εγκλωβισμένος», διαβάζουμε στο «Δωμάτιο της βραδυγλωσσίας», και αλλού, στο «Δωμάτιο του γάμου», συναντάμε τις εξής φράσεις: «Δεν υπάρχει έξω από εδώ» / «Θέλω να πάρω λίγο αέρα...» / «Μια χαρά είναι ο αέρας κι εδώ...».

Ο δε χώρος μπορεί να συνιστά συγχρόνως φυλακή αλλά και καταφύγιο, να προστατεύει τον ένοικό του, με την καθησυχαστική ψευδαίσθηση ασφάλειας που του προσφέρει από τα τεκταινόμενα του έξω κόσμου, που γίνονται όλο και πιο ανεξέλεγκτα και ακατανόητα. «Έξω κάτι μαίνεται» είναι η εναρκτήρια φράση από «Το δωμάτιο στο καταφύγιο». Καθόλου στεγανά δεν είναι, ωστόσο, τα όρια του μέσα και του έξω, αφού ο μέσα χώρος, το δωμάτιο, άλλοτε γίνεται μια σαλεμένη μικρογραφία του έξω χώρου, της πόλης (όπως στο καταπληκτικό «Δωμάτιο του εσώκλειστου περιηγητή»), άλλοτε εμπεριέχει σπαράγματα του έξω ή γεμίζει με οργισμένα, απελπισμένα συνθήματα, γραμμένα με σπρέι («Το δωμάτιο με τα συνθήματα»· αναφέρω μόνο το πρώτο από αυτά: «ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΑΝΤΕ ΚΑΙ ΓΑΜΗΣΟΥ») ή καλύπτεται από μία και μόνο φράση, γραμμένη με πολύχρωμους μαρκαδόρους σε όλους τους τοίχους, από πάνω μέχρι κάτω («Το δωμάτιο του serialkiller»· η φράση είναι: «BADGOD»).

Σε κάθε περίπτωση, το μέσα δεξιώνεται το έξω, φιλοξενεί τους απόκληρους της πραγματικότητας: αστέγους, μετανάστες, ζητιάνους, πλανόδιους μουσικούς, αλλά και κάθε λογής μοναχικούς, απελπισμένους, χωρισμένους, αποτυχημένους, αδύναμους, κουρασμένους. Έτσι, η υπαρξιακή αγωνία συστοιχίζεται με την κοινωνική αγωνία, το παράλογο και το τραγικό συμφύρονται αριστοτεχνικά με τη μαύρη κωμωδία, το πείσμα αντιμάχεται την απόγνωση. Ή, όπως λέει ο αφηγητής στο «Δωμάτιο του μετανάστη» (απηχώντας το διάσημο παράθεμα «Ι can't go on. Ι'll go on» από τον «Ακατονόμαστο» του Σάμιουελ Μπέκετ): «(...) θα συνεχίσω, δεν μπορώ να συνεχίσω, δεν γίνεται να συνεχίσω, κι όμως ο μόνος τρόπος να συνεχίσεις είναι να συνεχίζεις όταν όλα γύρω σου σε ανακόπτουν, σε αναχαιτίζουν, σου λένε στοπ».

Οι εκδόσεις Πατάκη σας προσκαλούν την Τρίτη 20 Ιανουαρίου στις 19:00 στο Βιβλιοπωλείο Πατάκη (Ακαδημίας 65, Αθήνα), στην παρουσίαση του βιβλίου του Μισέλ Φάις «Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι».

Παρουσιάζουν το βιβλίο και συνομιλούν με τον συγγραφέα οι:

• Δήμητρα Γκρους, δημοσιογράφος στην Athens Voice.
• Κατερίνα Σχινά, κριτικός, μεταφράστρια και συγγραφέας.
• Δημήτρης Φιλιππίδης, αρχιτέκτονας, πανεπιστημιακός.
• Αποσπάσματα θα διαβάσει ο ηθοποιός Αντώνης Μυριαγκός.

→ Η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου είναι συγγραφέας, μεταφράστρια και θεατρολόγος. Από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορεί το πρώτο της μυθιστόρημα, «Ρεπεράζ», καθώς και η μελέτη του Χανς-Τις Λέμαν «Μεταδραματικό θέατρο», σε δική της μετάφραση.