Ulrike - γράμματα από τη νεκρή πτέρυγα: Μπήκαμε στις πρόβες της παράστασης στο θέατρο Φούρνος

Μια γυναίκα-σύμβολο, η Ουλρίκε Μάινχοφ, «ζωντανεύει» στο θέατρο Φούρνος, στα τέλη Απριλίου από την ομάδα Άλας. Η παράσταση «Ulrike – γράμματα από τη νεκρή πτέρυγα» σε καλλιτεχνική επιμέλεια που συνυπογράφουν η Ναταλία Γεωργοσοπούλου, η Φανή Βοβώνη και ο Σάββας Στρούμπος, βασίζεται σε 6 επιστολές που συνέταξε μέσα από τις φυλακές υψίστης ασφαλείας και μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά. Η παράσταση συνδυάζει λόγο, κίνηση και μουσική, σε έναν δημιουργικό διάλογο, με έντονη σωματικότητα και εσωτερικότητα. Μια ηθοποιός και μια βιολινίστρια συμπράττουν επί σκηνής, ζωντανεύοντας με λόγο και μουσική τα συναισθήματα και την ψυχική κατάσταση της Ουλρίκε Μάινχοφ από την περίοδο του εγκλεισμού της στα λευκά κελιά στις φυλακές Στάμχαιμ.

Βρέθηκα πριν από λίγες μέρες στο θέατρο Φούρνος και παρακολούθησα ένα από τα πρώτα περάσματα της παράστασης, δίχως σκηνικά και κοστούμια, ενώ στη συνέχεια συνομίλησα με τη Ναταλία Γεωργοσοπούλου και τον Σάββα Στρούμπο για το πώς συνέλεξαν και δούλεψαν το υλικό, για τις σκληρές συνθήκες εγκλεισμού στα λευκά κελιά αλλά και για το πόση βία μπορεί να προκαλέσει ο άνθρωπος. 

Η παράσταση «Ulrike – γράμματα από τη νεκρή πτέρυγα» στο θέατρο Φούρνος

Η Ουλρίκε Μάινχοφ ήταν μια μαχόμενη δημοσιογράφος που έμεινε σταθερή στα πιστεύω της μέχρι το τέλος, παλεύοντας για ένα καλύτερο αύριο. Κατέληξε στην τρομοκρατία, καθώς τη βρήκε ως τη μόνη διέξοδο για την κρατική βία. Η τιμωρία της πολύ σκληρή. Όταν συνελήφθη, μπήκε σε φυλακές υψίστης ασφαλείας όπου υπήρχαν τα λευκά κελιά, εκεί όπου τα πάντα ήταν άσπρα και υπήρχε ηχομόνωση, οπότε δεν μπορούσες να ακούσεις κανέναν και τίποτα γύρω σου, και έντονος τεχνητός φωτισμός ενώ οι φύλακες αναβόσβηναν τα φώτα σε τακτά διαστήματα ώστε να μπερδέψουν τους κρατούμενους και να χάσουν εντελώς την αίσθηση του χρόνου.

Η Ουλρίκε Μάινχοφ έμεινε στις φυλακές ασφαλείας για 4 περίπου χρόνια μέχρι τον θάνατό της το 1976, αλλά δεν έχει αποδειχθεί αν ήταν αυτοκτονία ή κρατική δολοφονία. Το παράδοξο στην υπόθεση είναι ότι ο εγκέφαλός της κρατήθηκε για επιστημονικές μελέτες ενώ μόλις το 2002, 26 χρόνια μετά τον θάνατό της και ύστερα από δημόσιες διαμαρτυρίες, ενταφιάστηκε ό,τι είχε απομείνει από τον εγκέφαλο της.

Η επιλογή του υλικού

Η Ναταλία Γεωργοσοπούλου, που είχε την αρχική ιδέα για το ανέβασμα της παράστασης, μου μίλησε για το πώς κατέληξαν στο υλικό που παρουσιάζουν επί σκηνής. Η προετοιμασία ξεκίνησε μελετώντας τον θεατρικό μονόλογο «Εγώ η Ουλρίκε, καταγγέλλω» που έχει γραφτεί για εκείνη από τον Ντάριο Φο και τη Φρανκα Ράμε. Ωστόσο, αυτός ο μονόλογος εξέφραζε τις ανάγκες μιας άλλης εποχής, οπότε η Ναταλία συνέχισε την έρευνα πάνω στην προσωπικότητα της Μάινχοφ και ανακάλυψε τις επιστολές της. Βρήκε έναν μεγάλο αριθμό από αυτές στα αγγλικά και ξεκίνησε να τις μεταφράζει στα ελληνικά μαζί με τον Σάββα Στρούμπο. Επειδή η Φανή Βοβώνη είναι γερμανόφωνη -μάλιστα μένει εδώ και πολλά χρόνια στην Αυστρία- ξεκίνησαν οι τρεις τους μια πιο βαθιά μελέτη του κειμένου, δουλεύοντας λέξη προς λέξη από τα γερμανικά στα ελληνικά. «Ο τρόπος γραφής της είναι σαν να πρόκειται για ποίηση» αναφέρει η Ναταλία.

Oι πηγές από όπου άντλησε η ομάδα το υλικό της ήταν το γερμανικό βιβλίο «Ulrike Meinhof. Ein Leben in widerspruch» του Mario Krebs (Buchergilde Gutenberg) και το σάιτ nadir.org. Οι επιστολές που ήρθαν στα χέρια τους και μελέτησαν ήταν πολλές. Επιλέχθηκαν έξι, που απευθύνονταν είτε στους δικηγόρους της είτε στους συντρόφους της την περίοδο του εγκλεισμού της στα λευκά κελιά, προσανατολισμένες σε μια συγκεκριμένη περίοδο του εγκλεισμού της. 

H σκηνική συνθήκη

Η ιδιαίτερη και πολύ ενδιαφέρουσα συνθήκη της παράστασης είναι η σύμπραξη μιας ηθοποιού και μιας μουσικού πάνω στη σκηνή. «Επειδή η Μάινχοφ έγραψε τις επιστολές όταν βρισκόταν στα λευκά κελιά, ο τρόπος που είχε ήδη συσταθεί η ομάδα -δηλαδή η Ναταλία με σώμα και λόγο και η Φανή με μουσική και σώμα- άνοιγε ήδη έναν δρόμο σκηνικής ποιητικής προς την αντιμετώπιση του υλικού», αναφέρει ο Σάββας Στρούμπος. Από την πλευρά της η Ναταλία Γεωργοσοπούλου συμπλήρωσε πως στόχος ήταν να δημιουργήσουν ένα υβρίδιο θεάτρου, προσεγγίζοντας τις επιστολές με λόγο, μουσική και μια λευκή σκηνική εγκατάσταση, ώστε οι θεατές να αντιληφθούν την παράσταση με τις αισθήσεις τους.

Με τρία διαφορετικά βιολιά η Φανή Βοβώνη «συνομιλεί» με τη Ναταλία Γεωργοσοπούλου, προβάλλοντας την εσωτερικότητά της μέσα από μουσικά κομμάτια αλλά και αυτοσχεδιασμούς. Τα λόγια της Ναταλίας συνδέονται απόλυτα με τους ήχους της Φανής και δίνουν περισσότερη ένταση σε όσα σκληρά ακούμε. Μια γυναίκα μεταξύ λογικής και τρέλας, που ανθίσταται παρά τα βασανιστήρια του λευκού κελιού. Οι ήχοι, άλλοτε πιο σκληροί, άλλοτε πιο οξείς, άλλοτε πιο δυνατοί, άλλοτε με μεγαλύτερο βάθος ως συνοδεία του λόγου, αντικατοπτρίζουν αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον εγκλεισμού της Μάινχοφ.

Η παράσταση ξεκινά με ένα σόλο του βιολιού, ένα μέρος από το Κοντσέρτο για βιολί Νο1 του Σοστακόβιτς. Η Ναταλία στέκεται πίσω από το βιολί και σιγά σιγά η φιγούρα της αποκαλύπτεται. Η παράσταση ξεκινά με την επανάληψη της λέξης «αίσθηση» μέσα από τα λόγια της ηθοποιού, που χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «η αίσθηση ότι κάποιου το κεφάλι εκρήγνυται», «οι συνειρμοί πετσοκόβονται με βία». Ο λόγος της κορυφώνεται με «την αίσθηση ενός εσωτερικού ολοκληρωτικού καψίματος». Η Μάινχοφ, διά στόματος της Ναταλίας Γεωργοσοπούλου, μας μεταφέρει το πώς αισθάνεται μέσα στο λευκό κελί όπου ο χώρος και ο χρόνος συγχέονται. 

Το βιολί ακολουθεί διαφορετικές μελωδίες και παράγει ήχους που συναντούν και «μεταφράζουν» τα λεγόμενα της κρατούμενης. Έτσι σε κάποιο σημείο, η Φανή Βοβώνη παράγει ήχους με βότσαλα ενώ στη συνέχεια χρησιμοποιεί το ένα για να αναπαράξει κάποιους ήχους στο βιολί, που αποτελούν έναν ηχητικό καθρέφτη των όσων ακούμε από τη Ναταλία. Μάλιστα, όσο η φωνή της κορυφώνεται, τόσο το βιολί παράγει ακόμη πιο οξείς ήχους. Ο Σάββας Στρούμπος σημειώνει σχετικά: «Είναι σαν την αποκάλυψη του εσωτερικού ήχου, σαν να ακούμε τις δονήσεις των σκέψεων, των συναισθημάτων. Η ηθοποιός και η μουσικός είναι δύο ισοβαρείς άξονες που συνεχώς αλληλεπιδρούν και αλληλοδιαπλέκονται και ενυπάρχουν από κοινού πάνω στη σκηνή».

Όσο για το σκηνικό όπου κινούνται οι δύο γυναίκες, που έχει επιμεληθεί η σκηνογράφος-ενδυματολόγος Κατερίνα Σωτηρίου, είναι λευκό και απόκοσμο. Υπάρχει ένα δάπεδο χορού (linoleum) που ανεβαίνει, με έναν ειδικό μηχανισμό, ώστε να λειτουργεί και ως δάπεδο και ως φόντο. Τα μόνα σκηνικά αντικείμενα είναι τα βιολιά και οι πέτρες που χρησιμοποιεί η Φανή Βοβώνη. Τέλος, τα κοστούμια αυτή τη στιγμή βρίσκονται υπό διαμόρφωση, αλλά θα είναι και αυτά μέρος αυτής της «εγκατάστασης» που δημιουργείται στη σκηνή. 

Η Ναταλία Γεωργοσοπούλου και ο Σάββας Στρούμπος μιλούν για τον εγκλεισμό και τη βία

Όλα αυτά που περιγράφει η Μάινχοφ συμβαίνουν 30 χρόνια μετά την ήττα της Γερμανίας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και την παγκόσμια κατακραυγή για τα εγκλήματα των Ναζί. Πώς γίνεται να είναι τόσο βασανιστικές οι συνθήκες εγκλεισμού σε μια γερμανική φυλακή τη δεκαετία του 1970;

Ναταλία Γεωργοσοπούλου: Είναι τρομακτικό αν σκεφτείς ότι η Γερμανία που έφτιαξε τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, το Άουσβιτς, το Μπιρκενάου, την Τρεμπλίνκα, λίγα χρόνια μετά κατασκευάζει αυτές τις ειδικές ηχομονωμένες φυλακές που τα πάντα είναι λευκά, μέχρι και η σίτα για τις μύγες. Το λευκό αυτό κελί, που καταδίωξε τη Μάινχοφ και όλους τους πολιτικούς κρατούμενους αυτής της περιόδου, βλάστησε από το ίδιο έδαφος όπου βλάστησαν όλα τα εγκλήματα των ναζί.

Σάββας Στρούμπος: Η Μάινχοφ στα παιδικά της χρόνια ζει τη θηριωδία του ναζισμού, στην εφηβεία πολιτικοποιείται και στη συνέχεια γίνεται μαχόμενη δημοσιογράφος ενώ μετά περνά και στην παρανομία με τη RAF. Άρα κουβαλάει όλη αυτή την εμπειρία που είναι εγγεγραμμένη στην προσωπικότητά της. Το θέμα του εγκλεισμού και των λευκών κελιών θεωρώ ότι αφορά κάθε ευαίσθητο άνθρωπο και σήμερα. Σαν να μην έχουμε βγάλει συμπεράσματα για πολλά πράγματα. Αυτό το σκέφτομαι και για το θέμα του πολέμου. Η ανθρωπότητα, από τον τρωικό πόλεμο έως σήμερα, έβγαλε συμπεράσματα για το τι εστί πόλεμος; Και κατ’ επέκταση τι εστί εγκλεισμός; Ο εγκλεισμός έχει κάποια έννοια σωφρονισμού; Διότι το λευκό κελί και η αισθητηριακή απομόνωση είναι βασανιστήριο. Όλα αυτά που βλέπουμε στη σκηνή δεν μπορούμε να τα πούμε πολιτικά ντοκουμέντα, ούτε μια απλή εξομολόγηση, ούτε μια απλή καταγραφή συναισθημάτων. Είναι ένας αγώνας επιβίωσης που για μένα στοιχειοθετεί μια κάποια σύγχρονη τραγωδία γιατί υπάρχει το στοιχείο του αδιεξόδου. Όλη η ιστορία της Μάινχοφ, όλος ο αγώνας, όλες οι επιλογές της -πολιτικές και υπαρξιακές- εφόσον είναι μέσα στο λευκό κελί, όλα γυρνάνε μέσα στο σώμα. Είναι μια εσωτερική πάλη. Πριν κάποια χρόνια, το 2009 και το 2014, είχαμε ασχοληθεί με τη «Σωφρονιστική αποικία» του Κάφκα. Εκεί μίλαγα για το θέμα του εγκλεισμού και στον χώρο και στο σώμα. Και η Μάινχοφ, που βρίσκεται εσώκλειστη και στον χώρο και στο σώμα και μάλιστα σε συνθήκες λευκού κελιού, από μόνη της λέει για τη «Σωφρονιστική αποικία».

Τελικά για πόση βία είναι ικανός ο άνθρωπος;

Ναταλία Γεωργοσοπούλου: Σε ένα από τα τελευταία γράμματά της, η Ουλρίκε Μάινχοφ, γράφει: «Όταν κυβερνάει η βία, μονάχα άλλη βία σώζει. Και όπου ζουν άνθρωποι, μόνη σωτηρία ο άνθρωπος». Αυτό είναι απόσπασμα από την «Αγία Ιωάννα των σφαγείων» του Μπρεχτ. Αυτή η παράσταση απαιτεί μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μαλακότητα αλλά, αν αφεθείς, σε οδηγεί από μόνο του. Τα λόγια της Μάινχοφ είναι γεμάτα απελπισία αλλά είναι τόσο ανθρώπινα, με αποτέλεσμα να σου δημιουργούν μια περίεργη ελπίδα. Σου δημιουργούν μέσα σου χώρο. Για να είσαι άνθρωπος. Για να ελπίζεις... Η Μάινχοφ, παρόλο που υπέφερε σε αυτές τις ακραίες συνθήκες εγκλεισμού, δεν χάνει τα λογικά της γιατί πιστεύει ότι πράττει το σωστό και παλεύει για αυτό. Άλλος άνθρωπος δεν θα επιβίωνε. Με συγκινεί αυτή η ανθρώπινη υπέρβαση. Επίσης, το ότι μπορεί να στέκεται στο παρόν η τόσα χρόνια μετά...

Η τέχνη μπορεί να πιάσει κάποιες ανθρώπινες συχνότητες, τον παλμό. Ο παλμός όμως δεν είναι μόνο στο 50 και το 60 που τον έχουμε συνηθίσει να χτυπάει. Μπορεί να πέσει και στο 20 ή να ανέβει στο 110 ή το 150. Έχουμε συνηθίσει ο παλμός της καρδιάς να έχει συγκεκριμένο χτύπο αλλά μια χαρά ισχύει και το πολύ παραπάνω και το πολύ λιγότερο. Και είναι αυτό που σε κάνει άνθρωπο. Είναι σημαντικό να ταράζουμε ο ένας τον άλλο και να δημιουργείται μια δίνη, μια θύελλα, η οποιαδήποτε τυπο- ποίηση σκοτώνει και την ποίηση και τη ζωή. 

Η Μάινχοφ επίσης αναφέρεται στη συλλογικότητα. Μόνο μέσα από τον άλλον άνθρωπο μπορείς πραγματικά να υπερβείς τον εαυτό σου, στην αντι-απομόνωση. Μόνο έτσι ζεις για τον άλλον, μέσα από τον άλλον, χάρη στον άλλον. Κι επειδή απομονωθήκαμε πολύ με τον covid, με τους πολέμους και με όλες τις συνθήκες φτώχειας και μιζέριας που δημιουργούνται στην κοινωνία, υπάρχει ανάγκη για έμπνευση και δημιουργία. Για μένα το ότι βρισκόμαστε στην πρόβα και δουλεύουμε μαζί μού δίνει μια μεγάλη πίστη και με κάνει ευτυχισμένη. Το να είσαι ευτυχισμένος είναι μια μορφή εξέγερσης, μια μορφή «αντιβίας». Η Ουλρίκε Μάινχοφ είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που κραυγάζει χαμογελώντας. Η παράσταση τελειώνει με τις λέξεις «ζωή και δύναμη».

Σάββας Στρούμπος: Η προσωπική μου άποψη και πολιτικά και υπαρξιακά είναι ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αυταξία, ενώ με τον πόλεμο εργαλειοποιείται. Εγώ δεν μπορώ να δεχτώ -ηθικά, ψυχικά, πολιτικά και από κάθε άποψη- ότι κάθε μέρα ακούμε για χιλιάδες νεκρούς στην καθημερινότητά μας, λες και είναι ένα αντικείμενο, ένα πράγμα. Γιατί όταν η ζωή αντιμετωπίζεται τόσο εργαλειακά και αυτό είναι η κανονικότητά μας, το συνηθίζουμε. Ο πόλεμος ως οντολογία δεν μπορεί να μας αφήνει αδιάφορους. Το ίδιο συμβαίνει και με τον εγκλεισμό. Είναι συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης κατάστασης ο εγκλεισμός και ο πόλεμος; Εμένα αυτό με ενδιαφέρει πάρα πολύ. Όταν το ανθρώπινο στοιχείο, η έννοια της ανθρωπινότητας και της ηθικής χάνονται τελείως και μένει μόνο η δύναμη των όπλων και των πυραύλων, κάθε ευαίσθητος άνθρωπος αγανακτεί μέσα σε αυτό. Η συγκεκριμένη παράσταση πραγματοποιείται σε συνεργασία με την ομάδα Άλας και αποτελεί μια πιο συλλογική αναζήτηση που τυχαίνει να συμπίπτει με τις δικές μου αγωνίες και σκέψεις. Για μένα αυτά είναι ανοιχτά, αγωνιώδη ερωτήματα. Θέλω να διατηρώ το δικαίωμα να σοκάρομαι, να αιφνιδιάζομαι, να κινητοποιούμαι συναισθηματικά. Πιστεύω ότι η τέχνη, λειτουργώντας ποιητικά, εξευγενιστικά, δίνει τα ερεθίσματα, τις ψυχικές δονήσεις, ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να λειτουργήσει αναστοχαστικά, να σκεφτεί εκ νέου πάνω στη ζωή του. Ό,τι είναι να αλλάξει, θα αλλάξει συλλογικά έτσι κι αλλιώς.