Βασίλης Βλάχος: «Η Ήμερη κλονίζει τα θεμέλια της πίστης»

Μια νέα γυναίκα αυτοκτονεί έχοντας στα χέρια της ένα εικόνισμα της Παναγίας. Ο σύζυγός της, ενεχυροδανειστής στο επάγγελμα, προσπαθεί να καταλάβει τους λόγους που την οδήγησαν στην πράξη αυτή. Η παράσταση «Η Ήμερη και το εικόνισμα», βασισμένη στο διήγημα «Η Ήμερη» του Ντοστογιέφσκι, στο θέατρο Αλεξάνδρεια Βασίλη Βλάχου μας παρουσιάζει τη ζωή του ζευγαριού, εστιάζοντας στο νεαρό αυτό κορίτσι μέσα από τη ματιά του ενεχυροδανειστή, που τον υποδύεται ο Βασίλης Βλάχος. Τη σκηνοθεσία της παράστασης, αλλά και τη διασκευή του κειμένου, έχει επιμεληθεί η Μαρία Φραγκή. 

Βασίλης Βλάχος: Συνέντευξη για την παράσταση «Η Ήμερη και το εικόνισμα» στο θέατρο Αλεξάνδρεια Βασίλης Βλάχος

Ο τίτλος της παράστασης είναι «Η Ήμερη και το εικόνισμα» και όχι η «Ήμερη», όπως το ομώνυμο διήγημα του Ντοστογιέφσκι. Γιατί έγινε αυτή η προσθήκη;
Αυτή η προσθήκη για μένα συμπληρώνει την πράξη της αυτοχειρίας της Ήμερης. Ήταν μια συγχώρεση από τον Θεό, αλλά συνάμα η συμπεριφορά της κλονίζει συθέμελα τα θεμέλια της πίστης, το ότι πέφτει με το εικόνισμα στα χέρια. Η πράξη της αυτή άλλωστε έρχεται έπειτα από την απόπειρά της να πυροβολήσει τον σύζυγό της. Οπότε γνωρίζει πολύ καλά ότι έχει διαπράξει ήδη ένα μεγάλο αμάρτημα και δεν το αντέχει αυτό. 

Τη διασκευή υπογράφει η σκηνοθέτρια Μαρία Φραγκή. Τι αλλαγές έχει κάνει στο διήγημα ώστε να το προσαρμόσει στο θεατρικό πλαίσιο;
Είναι πολύ δύσκολη η απόδοση του διηγήματος, θέλει μεγάλη μαστοριά από τον σκηνοθέτη και τον άνθρωπο που κάνει την προσαρμογή του κειμένου, ώστε να μπορέσει να αποκτήσει θεατρικότητα. Η Μαρία Φραγκή, όμως, έχει μια ειδικότητα σε αυτό. Και το κείμενο το έγραψε εκείνη αντλώντας στοιχεία από την «Ήμερη» του Ντοστογιέφσκι που είναι μια νουβέλα μονοπρόσωπη. Οπότε για τις ανάγκες της παράστασης, αντλώντας στοιχεία από το ίδιο το κείμενο, βρήκε τρόπο να βάλει λόγια και στην Ήμερη και στη θεία και στην υπηρέτρια. Και ο Γιάννης Νταλιάνης που το είχε ανεβάσει πρόσφατα έβαλε και εκείνος αρκετά άτομα στη δική του διασκευή.

Πώς θα περιγράφατε τον ήρωα που υποδύεστε; Πιστεύετε ότι αγαπάει την Ήμερη;
Δεν ξέρει πώς να αγαπήσει. Είχε αποταχθεί από τον στρατό διότι απέφυγε να μονομαχήσει. Αυτό έχει τα θετικά και τα αρνητικά του. Είναι θετικό για εκείνον διότι δεν θέλησε να αφαιρέσει τη ζωή κάποιου. Αλλά αρνητικό για την κοινωνία καθώς θεωρείται μεγάλο παράπτωμα, ειδικά εκείνη την εποχή. Οπότε πέρασε πολύ δύσκολα και κάποια στιγμή κατάφερε να ορθοποδήσει και να ξεκινήσει τη ζωή του, αλλά είχε εμποτιστεί με πολύ πόνο. Δεν ξέρει να αγαπάει. Ενώ ερωτεύτηκε όντως την κοπέλα, ήθελε να τη διαπλάσει με τους δικούς του κανόνες. Δεν ήξερε να φερθεί αλλιώς, δεν μπορούσε να της δείξει την αγάπη του. Αυτή είναι η γοητεία του ρόλου, φαίνεται κακός αλλά είναι ταυτόχρονα και τρυφερός, και αυτό είναι μια πρόκληση για τον καλλιτέχνη, να αναμετράται με έναν ρόλο που είναι σύνθετος και όχι μονοδιάστατος.

Ο χαρακτήρας που υποδύεστε έχει και στοιχεία Πυγμαλίωνα, θα λέγαμε;
Ναι, έχει ξεκάθαρα. Άλλωστε ας μην ξεχνάμε τη διαφορά ηλικίας, εκείνος ήταν 41 και εκείνη 16. Είναι πολύ συντηρητικός ως χαρακτήρας, θέλει να τη διαπλάσει όπως θέλει εκείνος. Σαφώς είναι άνθρωπος που υπολογίζει πολύ το χρήμα –λόγω του επαγγέλματός του– αλλά προσπαθεί να αλλάξει. Συνεχώς δικαιολογεί τον εαυτό του. Αυτή είναι η γοητεία και το παράδοξο αυτού του ρόλου και του χαρακτήρα. Από τη μία πενθεί γιατί έχασε τα πάντα και γίνεται κομμάτια, από την άλλη λέει «δεν με άκουσε, εκείνη θέλησε να αφαιρέσει τη ζωή της. Δεν φταίω εγώ. Μόνη της σκοτώθηκε. Δεν αγαπούσε τον εαυτό της». Έχει τα δικά του στεγανά, που βέβαια συμβαδίζουν και με την εποχή. Βρισκόμαστε άλλωστε 150 χρόνια πριν.

Η Ήμερη αγαπάει τον ενεχυροδανειστή ή είναι η λύση ανάγκης για εκείνη;
Στην τελευταία συνάντησή τους πριν πάει να τη ζητήσει, της κρατά το εικόνισμα και της λέει ότι αυτό αξίζει πολλά, ότι δεν θα το πουλήσει, αλλά θα της το φυλάξει στο εικονοστάσι του ώστε να το πάρει κάποια στιγμή όταν μπορέσει. Αυτό της αρέσει, είναι και μια λύση για να φύγει από το σπίτι της διότι σκόπευαν να την παντρέψουν με κάποιον άλλον. Στην πορεία βέβαια φαίνεται να τον αγαπάει τον ενεχυροδανειστή, αλλά θέλει να παραμείνει μια φιγούρα με αξιοπρέπεια και περηφάνια και δεν αντέχει αυτήν την πίεση που της ασκεί. Για εκείνην είναι ένας πάγος που, όπως λέει, προσπαθεί να τον σπάσει με μια σφαίρα. Αλλά τη βλέπει ότι προσπαθεί να το κάνει και τότε συνειδητοποιεί την πράξη της και δεν συγχωρεί τον εαυτό της. Εκεί είναι το μεγαλείο της. Οικτίρει τον εαυτό της για αυτό που έκανε, παρόλο που καταπιέστηκε τρομερά, και προσπάθησε να τον πλησιάσει με κάθε τρόπο. Εκείνος νόμιζε ότι συναντιόταν πονηρά με κάποιον άντρα, αλλά εκείνη ήθελε να αντλήσει πληροφορίες για τον σύζυγό της που δεν της ανοιγόταν. Είναι άτομο πολύ μοναχικό, τον αγαπάει μεν αλλά η διαφορά ηλικίας, τα στεγανά τα δικά του και τα δικά της πιστεύω δεν μπορούν να «συναντηθούν» κάπου, είναι δυο ανόμοιοι άνθρωποι εντέλει, και ανώριμοι και οι δυο. Ο άλλος για την εποχή είναι μεγάλος, 41 ετών, αλλά δεν μπορεί να παγιώσει μια σχέση.

Θα λέγαμε ότι η Ήμερη είναι μια πιο δυναμική προσωπικότητα σε σχέση με τον ενεχυροδανειστή, κι όμως εκείνος της επιβάλλεται και την καταπιέζει κι εκείνη υποτάσσεται. Πώς βλέπουμε τη θέση της γυναίκας εκείνη την εποχή, 150 χρόνια πριν;
Η γυναίκα ήταν τότε υποταγμένη στον άντρα, ειδικά στην περίπτωση της Ήμερης που ήταν φτωχή και ορφανή, η κατάσταση ήταν ακόμη πιο δύσκολη. Ωστόσο εκείνη προσπαθεί να μορφωθεί, διαβάζει συνεχώς, ψάχνει για δουλειά, αναζητά τρόπους να ξεφύγει. Την αγαπά τη ζωή, θέλει να ξεφύγει από τη μιζέρια της, θέλει να κάνει πράγματα, του ζητάει να πάει στο θέατρο κι εκείνος λέει ότι έκανε την υποχώρηση να την πάει τρεις φορές. Από την άλλη, εκείνη την εποχή, η θέση της γυναίκας ήταν μειονεκτική απέναντι στον άντρα, σε ρόλο πάντα δεύτερο, και μάλιστα ήταν δαχτυλοδεικτούμενη εκείνη που δεν μπορούσε να κάνει παιδιά. Οπότε η Ήμερη δεν έχει άλλη επιλογή παρά να προσπαθεί να συνταχθεί μαζί του, να κάνει αυτά που εκείνος θέλει να της επιβάλει, αλλά καταπιέζεται ως προσωπικότητα. Εν τω μεταξύ αρχίζει ακόμη και να αμφισβητεί και τον Θεό, οπότε στο τέλος δεν υποτάσσεται, επιλέγει την αυτοχειρία.

Η σκηνή της αυτοκτονίας προβάλλεται σε οθόνη στο ταβάνι σε κάποιες στιγμές της παράστασης. Πώς εξυπηρετεί αυτό στην παράσταση;
Λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής της σκηνής ήταν το μόνο σημείο όπου μπορούσαμε να προβάλλουμε τη σκηνή. Ωστόσο θεωρώ ότι τόσο η σκηνοθέτρια Μαρία Φραγκή όσο και η σκηνογράφος και ενδυματολόγος Σάντρα Στεφανίδου αξιοποίησαν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τον χώρο, έναν χώρο που ταίριαζε άλλωστε και με την εποχή. Η σκηνοθετική αυτή λεπτομέρεια προσδίδει μεγαλύτερη ζωντάνια σε ένα έργο που δεν έχει γραμμική αφήγηση.

Είστε ο καλλιτεχνικός διευθυντής στο Θέατρο Αλεξάνδρεια Βασίλη Βλάχου. Το κτίριο αυτό έχει μεγάλη ιστορία, υπήρξε και για αρκετά χρόνια κατοικία του Καραγάτση και της οικογένειάς του. 
Ίδρυσα την καλλιτεχνική εταιρεία «Αλεξάνδρεια» (αστική μη κερδοσκοπική) το 2006. Μέχρι τώρα έχουμε αναλάβει την παραγωγή 17 παραστάσεων, οι οποίες φιλοξενούνται στην έδρα της Αλεξάνδρειας, στο νεοκλασικό κτίριο της οδού Σπάρτης 14 (Πλατεία Αμερικής), όπου έζησε από το 1940 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '50 ο μεγάλος λογοτέχνης Μ. Καραγάτσης. Στο κτίριο αυτό μάλιστα γύρισε, ως σκηνοθέτης και σεναριογράφος, σκηνές από την ταινία του «Καταδρομή», ενώ οι πιο ηλικιωμένοι της γειτονιάς θυμούνται τον Γιάννη Τσαρούχη να έχει ανεβάσει εκεί μια παράσταση. Ο Μένης Κουμανταρέας τοποθετεί ένα διήγημά του με πρωταγωνιστές τον ίδιο τον Καραγάτση και τη δασκάλα της κόρης του στο κτίριο της οδού Σπάρτης 14, το οποίο πρέπει να χτίστηκε στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του '30 με εμφανείς τις επιρροές ενός ύστερου, «μοντερνίζοντος» νεοκλασικισμού, χαρακτηριστικό αυτής της μεταβατικής περιόδου. Σε αυτό το ιστορικό σπίτι, που χτίστηκε τη δεκαετία του 1930, στεγάζεται ο Πολυχώρος Τέχνης «Αλεξάνδρεια», το όνομα του οποίου εμπνέεται από τον τόπο καταγωγής μου. 

Στα «συν» της «Αλεξάνδρειας» ο υπέροχος αύλειος χώρος με τους φοίνικες, που αξιοποιείται την άνοιξη και το καλοκαίρι. Εκτός από τις δικές της θεατρικές παραγωγές, η «Αλεξάνδρεια» φιλοξενεί, χειμώνα-καλοκαίρι, μουσικές συναυλίες, παρουσιάσεις βιβλίων, εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις, συναντήσεις καλλιτεχνών. Έχουν φιλοξενηθεί καλλιτέχνες όπως (ενδεικτικά) Μίμης Πλέσσας, Γιάννης Σπανός, Γιώργος Χατζηνάσιος, Νότης Μαυρουδής, Φωτεινή Δάρρα, Νένα Βενετσάνου, Γιώργος Κατσαρός, Στέφανος Κορκολής, Γιάννης Κούτρας, Βασίλης Λέκκας, Γιοβάννα, Γιώτα Νέγκα, Ζωή Τηγανούρια, Κώστας Μακεδόνας, Δημήτρης Ψαριανός, Δαυίδ Ναχμίας, Γιώργος Νιάρχος, Πόπη Αστεριάδη, Πασχάλης, Δάκης, Λένα Αλκαίου κλπ., συγγραφείς όπως Κώστας Μουρσελάς, Ζυράνα Ζατέλη, Σωτήρης Δημητρίου, Λέανδρος Πολενάκης, Κάτια Γέρου, Μένης Κουμανταρέας, αλλά και καθηγητές (ενδεικτικά): Μαρία Ευθυμίου, Στέφανος Ροζάνης, Σοφία Ντενίση, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Άννα Ταμπάκη κ.ά.