«Ιεροτελεστία» στο Εθνικό: Δυο νέοι ηθοποιοί απέναντι στο αναπόφευκτο

Η «Ιεροτελεστία» στο Εθνικό Θέατρο ξεκινά με τον μονόλογο της τελευταίας μοιρολογίστρας του κόσμου, της Ρενάτας (Ιωάννα Μαυρέα), η οποία παρακινεί τους ανθρώπους να φέρουν στη μνήμη τους γεγονότα που έζησαν και που θέλουν ενδεχομένως να σβήσουν διότι αφορούν τον θάνατο αγαπημένων προσώπων. Άλλωστε ποτέ κανείς δεν συνειδητοποιεί το μέγεθος της απώλειας τη στιγμή ακριβώς που συμβαίνει. Με αυτό το έναυσμα οι ηθοποιοί της παράστασης, υπό τις σκηνοθετικές οδηγίες του Χρήστου Θεοδωρίδη, ανεβαίνουν ένας-ένας στη σκηνή και μοιράζονται τις ιστορίες τους τόσο μεταξύ τους όσο και με το κοινό, ο καθένας με τον τρόπο του και με την ένταση που ταιριάζει στην ιστορία του και όλα όσα έζησε. Πολύ σημαντικό ρόλο στην κάθε παρουσίαση έχει η κίνηση, που δούλεψαν με την Ξένια Θεμελή.

Αφού το θέμα είναι η απώλεια, είναι φυσικό οι ιστορίες να έχουν λεπτομέρειες που «χτυπάνε» διαφορετικά σε κάθε θεατή, γιατί ενδέχεται να ταυτίζεται λιγότερο ή περισσότερο με αυτά που ακούει, ξυπνώντας και σε εκείνον μνήμες και στιγμές που ενδεχομένως έχει απωθήσει ή δεν θέλει να συζητάει. Το αποτέλεσμα όμως δεν σε βαραίνει. Αντιθέτως λειτουργεί λυτρωτικά, ανακουφιστικά, ειδικά όταν βλέπεις τον εαυτό σου σε περισσότερες από μια ιστορίες και ταυτίζεσαι σε αυτό το «μαζί» που επεδίωκε να καλλιεργήσει ο συγγραφέας του έργου. 

Έχοντας παρακολουθήσει την «Ιεροτελεστία», επέλεξα να συνομιλήσω με δυο νέους, φρέσκους ηθοποιούς -που δεν έχουν έρθει στην προσωπική τους ζωή σε επαφή με τον θάνατο- ώστε να μοιραστούν μαζί μου την εμπειρία τους. Δυο ηθοποιοί κάτω των 25 ετών, η Ειρήνη Δάμπαση (23 ετών) και ο Ηλίας Σγουραλής (24 ετών), μίλησαν για τις δικές τους ιστορίες στην «Ιεροτελεστία», για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν κατά τις πρόβες αλλά και για τα όλα όσα έμαθαν και μοιράστηκαν δουλεύοντας πάνω σε ένα τόσο «δύσκολο» θέμα.

Ιεροτελεστία στο Εθνικό θέατρο: Συνέντευξη με την Ειρήνη Δάμπαση και τον  Ηλία Σγουραλή

Πώς βάζεις δυο νέους ανθρώπους σε μια συνθήκη που μιλά για τον θάνατο; Να μου πεις, ο θάνατος δεν είναι «προνόμιο» των μεγαλύτερων. Ήρθαν στα γραφεία μας και το πρώτο πράγμα που αντίκρισα ήταν δυο φρέσκα πρόσωπα με φοβερή χημεία μεταξύ τους. Ωστόσο, όταν μίλησα εγώ μαζί τους, φάνηκε με πόση ευθύνη, προβληματισμό και σοβαρότητα είχαν ενσκύψει πάνω στο θέμα της παράστασης. Η Ειρήνη Δάμπαση υποδύεται την Ασμά, μια νεαρή κοπέλα που φροντίσει τον πατέρα της λίγο πριν εκείνος πεθάνει. Ο Ιμπραήμ υποδύεται έναν Παλαιστίνιο που έρχεται με βάρκα στην Ελλάδα και ονειρεύεται κάποια στιγμή να γυρίσει πίσω και να ξαναχτίσει ό,τι γκρεμίστηκε από τον πόλεμο. Η ιστορία αυτή ήταν μια από τις τρεις προσθήκες της ελληνικής διασκευής του έργου. Δυο εντελώς διαφορετικές ιστορίες, με άλλη βαρύτητα, που ενώνονται με τις υπόλοιπες. 

Οι δυο ιστορίες 

Ειρήνη: Η Ασμά είναι ένα παιδί στην ηλικία μου, οπότε για μένα ήταν πολύ βοηθητικό. Πολύ πρόσφατα έχασε τον μπαμπά της. Και ακόμα δεν έχει περάσει στο στάδιο συνειδητοποίησης. Είναι σε μια κατάσταση που προσπαθεί να καταλάβει τι έγινε και πώς συνεχίζω από εδώ και πέρα. Έζησε και μια ιδιαίτερη εμπειρία καθώς είδε ένα προφητικό όνειρο σε σχέση με τον μπαμπά της ενώ ήταν άρρωστος στο νοσοκομείο. Όταν πρωτοδιάβασα το κείμενο, δεν είδα αμέσως τη σύνδεση με την ηρωίδα. Αλλά σιγά σιγά το ένιωσα. Διότι εγώ σαν Ειρήνη είμαι πολύ συνδεδεμένη με τα όνειρα. Και με τον ύπνο. Πολύ συχνά όταν δεν είμαι καλά, κοιμάμαι αρκετά και με κάποιον περίεργο τρόπο λύνω τα προβλήματά μου στον ύπνο μου. Μπορεί να με προβληματίζει κάτι πολύ έντονα στη ζωή μου και να μου έρθει η απάντηση ή σε όνειρο ή μεταξύ ύπνου και ξύπνιου.  Και το συνειδητοποίησα αυτό όσο δούλευα το κείμενο της Ασμά. Οπότε νιώθω ότι εκείνη ψάχνει να βρει πώς θα συνεχίσει. Και μάλλον το ψάχνει μέσα από τα όνειρά της. Η Ασμά θέτει και το ζήτημα ότι δεν χρειάζεται πάντα να βλέπουμε τα πράγματα από τη μια ή την άλλη πλευρά, άσπρο ή μαύρο, λογική ή συναίσθημα. 
Η ιστορία μου συνδέθηκε με εκείνη το Ζορζ, που ενώ δεν είναι ο δικός της μπαμπάς, είναι ένας μπαμπάς. Και εκεί λίγο ζορίστηκα στην πρόβα γιατί έχω μια σύνδεση με τον μπαμπά μου, αλλά στη σκέψη και μόνο ότι μελλοντικά θα έρθω αντιμέτωπη με αυτό, με διέλυε. 

Ηλίας: Παρόλο που είναι συνηθισμένη αυτή η ιστορία, έχει ένα ερώτημα μέσα που κανείς δεν ξέρει να απαντήσει. Τα οράματα ή τα όνειρα που βλέπεις όταν πλησιάζει ένας θάνατος είναι κάτι που κάθε φορά που θα βγω για ένα ποτό και θα πιάσουμε ένα τέτοιο θέμα, ενώ λέμε ότι είμαστε άνθρωποι της λογικής, κάποιος θα έχει να διηγηθεί μια παρόμοια ιστορία. Είναι ένα ερώτημα που συνεχώς συζητιέται αυτό το θέμα. 

Και περνάω στην ιστορία του Ιμπραήμ. Το έμαθα στην πρώτη συνάντηση. Διάβασα την ιστορία. Επειδή είναι μια από τις καινούριες ιστορίες άλλαξε με τον καιρό. Είχα πολύ μεγάλη δυσκολία να συνδεθώ εγώ με αυτό το θέμα και να βρω πώς θα το προσεγγίσω. Τότε η επικαιρότητα ήταν πολύ έντονη κιόλας στις πρόβες. Άνοιγες το Instagram κι έβλεπες συνέχεια «Ισραήλ- Παλαιστίνη»... Οπότε είχα φόβο το πώς θα το ακουμπήσω με περισσότερο σεβασμό. Πρόβα με την πρόβα, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι ο Ιμπραήμ, πέρα από Παλαιστίνιος, είναι άνθρωπος. Και έχει κάποια θέλω που τα έχουμε λίγο-πολύ όλοι μας. Και το σημαντικότερο είναι ένας άνθρωπος ο οποίος θέλει να ζήσει. Έχει δει πάρα πολύ θάνατο και λέει χαρακτηριστικά: «Η ιδέα του θανάτου έχει ήδη πεθάνει για μένα». Αυτό που του κάνει εντύπωση είναι ότι παππούς του σταμάτησε να υπάρχει. Και ως Ηλίας σκέφτομαι τι ωραίο που είναι απλώς να σταματάμε να υπάρχουμε!

Η πρώτη επαφή με το κείμενο και τη θεματική του έργου

Το κείμενο ερχόταν τμηματικά στους ηθοποιούς γιατί μεταφραζόταν παράλληλα. Στην οντισιόν δούλεψαν μόνο με την πρώτη ιστορία ενώ κατά καιρούς λάμβαναν και το καλοκαίρι κάποια αποσπάσματα. Τους ρόλους τους πληροφορήθηκαν στην πρώτη πρόβα. Η διανομή ήταν έκπληξη για εκείνους, όπως μου ανέφεραν. Ενώ οι τρεις καινούριες ιστορίες που δεν υπάρχουν στο γαλλικό κείμενο αλλά στην ελληνική εκδοχή, παρουσιάστηκαν και αυτές στην πρώτη συνάντηση. Οι δυο ηθοποιοί μού μιλούν για την πρώτη τους επαφή με το κείμενο και τη θεματική του:

Ειρήνη: «Η πρώτη επαφή που είχα με το κείμενο με διέλυσε. Τουλάχιστον τις πρώτες πέντε φορές που το διάβασα δεν μπορούσα. Σταμάταγα, έκανα διαλείμματα, έκλαιγα με αναφιλητά μόνο και μόνο διαβάζοντάς το. Και έπιανα τον εαυτό μου να σκέφτεται ότι αφού η αντίδρασή μου ήταν τέτοια με το κείμενο, πώς θα βγάλω πρόβες; Και στις πρώτες πρόβες πάλι δυσκολευόμουν. Έβλεπα αυτό που είχα διαβάσει στο κείμενο να ζωντανεύει από κάποιον ηθοποιό και όλο αυτό πάλι με διέλυε. Σε πολλές πρόβες ήμασταν με τα χαρτομάντιλα όλοι μας. Ήταν μια πολύ δύσκολη κατάσταση. Δεν θυμάμαι ποια στιγμή σταμάτησε ακριβώς. Ίσως συμφιλιώθηκα σιγά σιγά κι εγώ με τις ιστορίες. Αλλά και καθώς άκουγα γινόταν και μια δουλειά μέσα μου παράλληλα. Και κάποια στιγμή σταμάτησε να με πονάει». 

Και ο Ηλίας συμπληρώνει: «Ίσως έχει να κάνει επειδή έχουμε συμφιλιωθεί πλέον με το θέμα. Για μένα ήταν πολύ ιδιαίτερο το ότι ως Ηλίας δεν έχω βιώσει πολύ θάνατο στη ζωή μου, οπότε ήταν ένα θέμα που πίστευα ότι θα καταπιαστώ πολύ αργότερα με αυτό. Όταν μου ήρθε συνειδητοποίησα πόσο μεγάλο φάσμα έχει αυτό. Δεν μπορούσα να πιστέψω ότι υπάρχουν τόσες πολλές οπτικές γωνίες πάνω στον θάνατο. Και μπήκα και εγώ σε μια διαδικασία αρχικά να μάθω πώς λειτουργούμε με αυτό. Σιγά σιγά που έβλεπα πιο μεγάλους ανθρώπους -έχουμε κάνει και κουβέντες στην πρόβα- μου ήταν πολύ πρωτόγνωρο το ότι μιλούσα γι αυτό και ότι αφιέρωνα 5 ώρες από τον χρόνο μου σε αυτήν την ηλικία για αυτό το θέμα». 

Το δύσκολο τραπέζι της συνειδητοποίησης... 

Ενώ είχαν ξεκινήσει οι πρόβες, ο σκηνοθέτης είχε ζητήσει σε όλους τους ηθοποιούς να σκεφτούν προσωπικές τους ιστορίες πάνω στο θέμα, ώστε να τις μοιραστούν κάποια στιγμή. Σε ανύποπτο χρόνο, σε μια πρωινή πρόβα, βλέπουν ξαφνικά ένα μεγάλο τραπέζι. Κάθισαν όλοι μαζί και ο καθένας με τον χρόνο του πήρε τον λόγο. «Έγινε εντελώς αυθόρμητα. Όποιος ένιωσε πρώτος έτοιμος πήρε τον λόγο. Και έδωσε τη σκυτάλη σε κάποιον επόμενο του οποίου η ιστορία κάπως ταίριαζε με τη δική του. Κράτησε ένα τρίωρο σίγουρα. Κι ήταν ένα τρίωρο μοιράσματος», μου λέει η Ειρήνη. Όσο για τη συναισθηματική φόρτιση, ερχόταν και έφευγε, ανάλογα με τη στιγμή και την ιστορία. «Και στην Ιεροτελεστία δεν είναι όλες οι ιστορίες ειπωμένες με τον ίδιο τρόπο, με την ίδια βαρύτητα. Και γέλια υπήρχαν. Και συγκίνηση». Και ο Ηλίας συμπληρώνει: «Νομίζω σε αυτό το τραπέζι μας δημιουργήθηκε η ατμόσφαιρα και η εικόνα του τι θέλουμε να φτιάξουμε σε αυτήν την παράσταση». 

Παράλληλα τα παιδιά περιέγραψαν τον σκηνοθέτη Χρήστο Θεοδωρίδη ως μαέστρο. Μέσα από τις συζητήσεις που είχαν για τις ιστορίες τους ή την κινησιολογία τους, ήταν σαν να τους κούρδιζε τη σκέψη και να οδηγούσε τα πράγματα εκεί που εκείνος ήθελε. Ή στη συνέχεια, προέκυπταν αυθόρμητα πράγματα στις πρόβες και τα οδηγούσε εκείνος με τον τρόπο του στο αποτέλεσμα που εμπνεόταν από αυτές τις στιγμές. 

Το θέμα της κίνησης στην παράσταση

Ενώ το πρώτο μέρος της παράστασης ξεκινά πιο ήρεμο, η ένταση κλιμακώνεται σιγά σιγά, ξεκινώντας από το τέλος του πρώτου μέρους με την πρώτη χορογραφία, αυτή του Ιμπραήμ, που τον υποδύεται ο Ηλίας. Όπως ήταν φυσικό, η ερώτησή μου για την κίνηση και τον χορό στην παράσταση απευθύνθηκε πρώτα σε εκείνον. 

Ηλίας: Γενικά στις πρόβες υπήρχε πολλή κίνηση. Πολυ περισσότερη από αυτή που είδατε στην παράσταση». 

Ειρήνη: Είναι και ο τρόπος των παιδιών, του Χρήστου και της Ξένιας. Μέσα από εμάς, βάζοντάς μας να κάνουμε μια αλληλουχία κινήσεων, καταλάβαιναν περισσότερα για την αφήγηση. 

Ηλίας: Δεν μας ζητήθηκε ποτέ να κάνουμε μια χορογραφία, με την αυστηρή έννοια του όρου. Πάντα υπήρχε από πίσω γιατί χορεύεις, τι θέλεις να πεις με τον χορό. Είναι ουσιαστικά μια άλλη αφήγηση. Θα σου αφηγηθώ αυτό που θέλω με το σώμα. Στη δική μου περίπτωση ειδικά, ο Ιμπραήμ φτάνει σε ένα σημείο που λέει ότι θα ξαναφτιάξει τα πράγματα από την αρχή, μετά από αυτό χορεύεις. Το σώμα πάει μόνο του. Γιατί τα έχεις πει όλα με τον λόγο. Ο μόνος τρόπος να συνεχίσεις να αφηγείσαι κάτι είναι με το σώμα σου. Η χορογραφία που κάνω είναι ένα αλλοιωμένο ντάπκε (παραδοσιακός παλαιστινιακός χορός) το οποίο είναι απλός χορός, σαν το συρτό το δικό μας. Η οδηγία που μου έδωσε η Ξένια είναι να παρατηρήσω το πώς το πόδι στον χορό θέλει να γειωθεί, να μπει μέσα στη γη. Αυτήν την ποιότητα θέλαμε να κρατήσουμε. Η δική μου αφήγηση ενισχύεται ηχητικά και από τον ήχο που κάνουν τα ντραμς εκείνη την ώρα. 

Η Ειρήνη συμπληρώνει: Πολλές φορές η χορογραφία γινόταν παράλληλα με μια αφήγηση στην παράσταση. Πάντα είναι ζητούμενο ενώ χορεύουμε να ακούμε τι ειπώνεται ώστε να συμβαδίζουμε με αυτό και να είμαστε και εμείς μέρος της αφήγησης. Να λέμε κι εμείς με το σώμα μας αυτά που λέει η ιστορία.

Η μουσική 

Στην παράσταση υπάρχει ζωντανή μουσική που μοιράζονται επί σκηνής ο Κωνσταντίνος Κρομμύδας και ο Χρήστος Τζον Μούσλλι. «Δεν είναι ένα ευχάριστο μουσικό διάλειμμα. Είναι η συνέχεια της αφήγησης. Η επιλογή των κομματιών έχει γίνει τόσο συγκεκριμένα ώστε να συνεχίζεται η ιστορία και η αφήγηση», μου αναφέρει η Ειρήνη. «Αν προσέξεις και τους στίχους των τραγουδιών, φαίνεται ξεκάθαρα», συμπληρώνει ο Κωνσταντίνος. Τα παιδιά άλλωστε δούλευαν ξεχωριστά τη μουσική και η σύνδεση έγινε όταν ολοκληρώναμε τις πρόβες.

Η κατακλείδα των ηθοποιών

Ηλίας: Εμένα μου έχει μείνει η φράση της Ρενάτας «Ο πόνος είναι μακρύς μέσα μας» που δεν υπάρχει πλέον αυτούσια στην παράσταση. Άρα πρέπει να δώσουμε χόρο και χρόνο σε καταστάσεις που μας κάνουν να νιώθουμε στενοχωρημένοι, λυπημένοι, είτε αυτό είναι ένας θάνατος είτε ένας χωρισμός. Αυτό έχω κρατήσει εγώ. Τα πάντα θέλουν χρόνο. Έχουμε ξεχάσει να δίνουμε χρόνο.

Ειρήνη: Έτσι όπως ζούμε ειδικά σε αυτήν την πόλη, ο χρόνος είναι λιγοστός. Και για μένα ο χρόνος είναι πολύ σημαντικός γιατί έχω την τάση να θέλω ό,τι με πονάει και με δυσκολεύει να τελειώνει γρήγορα. Αντιλαμβάνομαι τη χρησιμότητα ότι πρέπει να τον δώσω τον χρόνο γιατί μόνο έτσι θα πας παρακάτω. Ωστόσο εμένα αυτό που μου μένει από την παράσταση και έχει μπει στη ζωή μου μέσα από αυτή τη διαδικασία είναι ότι ενώ όλες οι ιστορίες αφορούν τον θάνατο, εμείς στην πραγματικότητα μιλάμε για το πώς θα μπορούμε να ζούμε μετά από το συμβάν. Οπότε μου ταρακούνησε πολύ το πώς ζω, πώς θέλω να ζω, πώς θα συνεχίσω να ζω. Και κάθε μέρα αυτό είναι που διαπραγματεύομαι εγώ.