Μπέττυ Αρβανίτη: «Θέλω αυτό το διάστημα που θα ζήσω να καταλάβω τη ζωή»

Δεν μπήκε ποτέ στο θέατρο για τα φώτα – μπήκε για το βάθος. Για το ψάξιμο. Για την αλήθεια. Για εκείνη τη στιγμή που η σκηνή γίνεται επικίνδυνα ζωντανή κι εσύ πρέπει να σταθείς χωρίς δίχτυ. Έχοντας ζήσει τη «χρυσή εποχή» του ελληνικού κινηματογράφου, την Επίδαυρο, τις τηλεοπτικές σειρές επιπέδου, η Μπέττυ Αρβανίτη προτιμούσε να είναι επιλεκτική. Στην «Ντάμα Πίκα» του Ρώσου δραματουργού Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν, υπό τη σκηνοθετική ματιά του Στάθη Λιβαθινού, ερμηνεύει την κόμισσα Άννα Φεντόροβνα και σε ψαρώνει, σε μια ατμοσφαιρική gothic παράσταση που μιλά για εμμονή, σκοτάδι και τη μανία να «πιάσεις την καλή».

Σε μια εποχή που σχεδόν όλα τρέχουν για το φαίνεσθαι, εκείνη παίζει για το είναι. Κι αυτό είναι σπάνιο. Γιατί η Μπέττυ Αρβανίτη δεν είναι ηθοποιός της ευκολίας, αλλά του ρίσκου. Η πορεία της είναι μια διαρκής σύγκρουση με το λίγο. Βαριέται να επαναλαμβάνει τον εαυτό της. Γυρνά την πλάτη στις αρπαχτές. Δεν γουστάρει τη ματαιοδοξία. Old school ποιότητες.

― Το Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας γεννήθηκε από την ανάγκη για κάτι «βαθύτερο και αληθινό» και σχεδόν 40 χρόνια τώρα υπηρετεί το καλό θέατρο. Τι είναι για εσάς το «αληθινό» σε μια εποχή που όλα μοιάζουν επιφανειακά;

Μέχρι να δημιουργηθεί το Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας έμπαινα στο όνειρο κάποιου άλλου. Δηλαδή, κάποιος άλλος σκεφτόταν κάτι και μου το πρότεινε. Πιστεύω ότι για να πεις τι εννοείς καλό θέατρο, πρέπει να εκτεθείς προσωπικά. Και ο λόγος που δημιουργήθηκε όλη αυτή η ιστορία είναι ακριβώς αυτός. Μόνο αν κάνεις κάτι που είναι δικό σου, μπορείς να κριθείς κατά κάποιον τρόπο. Αυτός ήταν ο στόχος. Να μπούμε βαθύτερα στο θέατρο και να το ψάξουμε με έναν τρόπο που εμείς πιστεύουμε. Επίσης, το θέμα των συνεργασιών είναι κάτι που έχει μεγάλη σημασία. Δεν γίνεται να μη μιλάς την ίδια γλώσσα και να δουλεύεις μαζί. Κι επειδή το θέατρο είναι ομαδική δουλειά, είχε πολύ μεγάλη σημασία για μας η επιλογή των συνεργατών με βάση και αυτό το σκεπτικό: ότι έχουμε την ίδια αισθητική γύρω από το θέατρο, γύρω από την τέχνη αυτή.

― Τι θυμάστε από εκείνες τις μέρες; Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσατε;

Αντιμετωπίσαμε πολλές δυσκολίες, κι αν συνεχίστηκε όλη αυτή η δουλειά τόσα χρόνια, είναι μόνο γιατί στηρίχτηκε από το κοινό. Και από το τότε Υπουργείο Πολιτισμού. Εμείς ευτυχώς είχαμε την άνεση να μη ζούμε από το θέατρο, οπότε δεν μας καθόριζε απόλυτα η εισπρακτική επιτυχία μιας παράστασης.

― Η Β΄ Σκηνή ανέδειξε νέους δημιουργούς. Τι αναζητάτε σε έναν νέο ηθοποιό ή σκηνοθέτη;

Να έχει αγάπη γι’ αυτό που κάνει και να μη ζητάει από αυτό την επιτυχία, αλλά την ουσία. Έχω ακούσει μια φράση, που την επαναλαμβάνω τακτικά, γιατί νομίζω ότι είναι καταπληκτική: «Ήθελε να γίνει καλλιτέχνης και κατάφερε να γίνει διάσημος». Πάρα πολύ συχνά βλέπεις ότι η τέχνη χρησιμοποιείται ως μέσο για την ανάδειξη του εαυτού.

― Του ναρκισσισμού και της ματαιοδοξίας;

Του ναρκισσισμού, της ματαιοδοξίας, όλων αυτών των επιφανειακών. Προς Θεού! Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται και νιώθουν αλλιώς, αλλά υπάρχει και αυτή η πλευρά. Εμένα με αφορά η κατηγορία των ανθρώπων που αγαπάνε αυτό που κάνουν και που έχουν περιέργεια και ανάγκη να ψάξουν και να ρισκάρουν. Αν δεν ρισκάρεις, αν δεν μπορείς να υπερβείς τα όριά σου, δεν μπορείς να προχωρήσεις.

― Ποια θεωρείτε ότι είναι τα μεγαλύτερα ρίσκα που πήρατε στη ζωή σας;

Η δημιουργία αυτού του θεάτρου ήταν ένα πολύ σοβαρό ρίσκο, γιατί θα μπορούσε να αποτύχει απολύτως. Για πρώτη φορά φέραμε στην Ελλάδα τον Φασμπίντερ, ας πούμε. Η Ρούλα Πατεράκη, όταν παρουσίασε την πρώτη της δουλειά στην Αθήνα, ήταν ένα αμφιλεγόμενο πρόσωπο. Μια περίπτωση ενός καλλιτέχνη πολύ avant garde που λένε…

― Ποια είναι η πιο ωραία νύχτα που έχετε ζήσει σ’ αυτόν τον χώρο;

Κρίνοντας από τις ώρες που βρίσκομαι εδώ σε σχέση με τις ώρες που βρίσκομαι σπίτι μου, το θέατρο είναι πραγματικά περισσότερο σπίτι μου. Εκτός αυτού, το κουβαλάω και στο σπίτι μου, έτσι κι αλλιώς. Μερικές φορές με ρωτούν: «Τι κάνετε στη ζωή σας και τι στο θέατρο;». Ποια είναι η ζωή μου; Οχτώ ώρες κοιμάσαι, ας πούμε, υποτίθεται. Τρως, πλένεσαι, τι μένει; Μένουν οι άλλες ώρες, που είσαι στο θέατρο ή που σκέφτεσαι για το θέατρο ή που διαβάζεις για το θέατρο ή που εργάζεσαι. Οπότε, τι θα πει ζωή; Όλα είναι ζωή! Πιστεύω, ωστόσο, ότι στο θέατρο πρέπει να είσαι και μέσα και έξω. Αν ταυτιστείς, πας στο τρελοκομείο. Μια νύχτα είχα μια τέτοια εμπειρία ταύτισης πάνω στη σκηνή, που λιγάκι με τρόμαξε. Ήταν στην «Κυρία από τη θάλασσα» του Ίψεν, με τον Μίνωα Βολανάκη, ο οποίος έτυχε εκείνη τη μέρα να είναι στην παράσταση και το κατάλαβε. Και μετά το κουβεντιάσαμε…

― Τι σημαίνει για εσάς το να ηγείστε της Θεατρικής Εταιρείας «Πράξη» επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες;

Να ηγούμαι; Δεν νιώθω καθόλου ηγέτης. Μακριά από μένα αυτός ο όρος. Συνεργάτης είμαι. Φίλος είμαι. Συνυπάρχω με τους ανθρώπους και δίνω και παίρνω. Ηγέτης δεν είμαι ούτε υπήρξα ποτέ. Γι’ αυτό μιλάω για συνεργασίες, δεν θα με ενδιέφερε ποτέ να κάνω έναν ρόλο για τον ρόλο. Το κριτήριο είναι το με ποιον/ποιους το κάνεις. Γιατί αλλιώς δεν έχει νόημα. Το δικό μου ζητούμενο είναι η επιθυμία μου να ψάξω πιο βαθιά αυτή την τέχνη, η περιέργειά μου γι’ αυτή την τέχνη, η ανάγκη μου να έχω εκπλήξεις. Σε αυτό το θέατρο, που είναι πολύ μεγάλο δώρο, με εξέπληξε ο εαυτός μου! Βγήκαν κάποια πράγματα τα οποία δεν ήξερα ότι υπήρχαν μέσα μου. Μου ήταν πρωτόγνωρα. Κι αυτό είναι πολύ σπουδαίο στην τέχνη. Είναι το ζητούμενο για να προχωρήσεις. Γιατί αλλιώς, εντάξει, πας σπίτι σου και κοιμάσαι. Και δεν βρίσκω τον λόγο, εάν δεν έχω κάτι να πω, να κάνω κάτι.

― Στην «Ντάμα Πίκα» του Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν ο ήρωας καταστρέφεται από την εμμονή του. Έχετε υπάρξει ποτέ εμμονική με κάτι;

Κάποτε κάπνιζα πάρα πολύ. Και το ’κοψα μαχαίρι για το θέατρο. Γιατί είχε αρχίσει η φωνή μου ν’ αλλάζει και είδα τη διαφορά. Αυτό με έκανε να μην ξανακαπνίσω. Ήταν εμμονή! Δυόμισι πακέτα δεν είναι αστείο.

― Μετά από 23 χρόνια περίπου επιλέξατε να επιστρέψετε στον κινηματογράφο, με τη «Σπασμένη Φλέβα» του Γιάννη Οικονομίδη. Πώς ήταν η εμπειρία σας; Τι σας αρέσει στη σκηνοθετική του ματιά;

Είμαι φαν του Γιάννη Οικονομίδη. Με ενδιέφερε πάντα ως άνθρωπος και ως σκηνοθέτης και τον περίμενα πραγματικά να προχωρήσει και να βαθύνει. Και νομίζω ότι στη «Σπασμένη Φλέβα» είδαμε κάτι άλλο από την τάση του, αυτήν που ξέρουμε όλοι. Αυτός λοιπόν ήταν κι ο λόγος για τον οποίο δέχτηκα τον ρόλο: το ότι ήθελα να δουλέψω μαζί του. Κι όταν διάβασα το σενάριο και μου άρεσε του είπα: «Αν μπορώ κι εγώ να στηρίξω κάπως αυτή τη δουλειά, θέλω να τη στηρίξω». Γιατί ήταν μια φοβερά μεγάλη υπέρβαση για μένα. Τέτοιον ρόλο δεν είχα κάνει ούτε στα νιάτα μου. Και δεν είναι ότι δεν μου είχε ζητηθεί. Υπήρχε ένα όριο, που μ’ αυτή την ταινία μαζί με τον Γιάννη το ξεπέρασα… Η εμπειρία των γυρισμάτων ήταν θεία! Εξαιρετική! Για χίλιους λόγους. Πρώτα απ’ όλα, γιατί από μόνος του ο τρόπος που δουλεύει ο Γιάννης είναι πραγματικά πάρα πολύ ενδιαφέρων. Είναι τελειομανής, πιεστικός ίσως, αλλά μόνο για χάρη της αλήθειας. Και, αν και ομολογώ το ότι μου ζητήθηκαν δύσκολα πράγματα, για μένα ήταν μεγάλη ευτυχία… Γιατί βαριέμαι φοβερά να επαναλαμβάνω τον εαυτό μου!

― Κατά τη γνώμη μου, αφήσατε μεγάλη ερμηνεία στο ελληνικό σινεμά…

Χαίρομαι πολύ που το λέτε! Μακάρι να είναι έτσι. Μέσα από αυτή την εξαιρετική εμπειρία, εκείνο επίσης που θαύμασα πάρα πολύ ήταν το συνεργείο. Οι νέοι άνθρωποι που δούλευαν εκεί. Ε, έμεινα κατάπληκτη! Ήταν νέα παιδιά με πολύ μεγάλο πάθος για τη δουλειά, με ποιότητα μυαλού και υψηλή καλλιέργεια. Θαύμασα αυτή τη νέα γενιά του σινεμά, η οποία —χτυπάω ξύλο— σκίζει. Είναι σπουδαία παιδιά, σπουδαία, σπουδαία! Πάντα, και όταν έκανα ταινίες, είχα πολύ καλή σχέση με το συνεργείο, γιατί πιστεύω ότι είναι και ο πρώτος κριτής και η οπτική τους έχει πολύ μεγάλη σημασία. Αλλά εδώ, τι να σας πω; Η ποιότητα, η ευαισθησία, η αισθητική και η βαθιά ευγένεια των παιδιών αυτών... μπράβο!

― Πόσο έχει αλλάξει στα μάτια σας η Αθήνα;

Γεννήθηκα έναν Αύγουστο στα Εξάρχεια. Είμαι Αθηναία Αθηναία. Το κακό είναι ότι δεν έχω χωριό. Ζηλεύω πάρα πολύ τους ανθρώπους που έχουν χωριό. Τώρα ζω κοντά στον Λυκαβηττό. Μεγάλωσα στα Εξάρχεια, έζησα λίγο στην Κυψέλη, όταν η μαμά μου μετακόμισε στη Φωκίωνος Νέγρη, μια μικρή περίοδο βρέθηκα στο Φάληρο, αλλά πάντα ζούσα στο κέντρο. Μου αρέσει η κατάσταση της πόλης, κι ας είναι μερικές φορές αφόρητη. Η ενέργειά της, οι μνήμες της, τα καλά της και τα άσχημά της. Μου κινεί το ενδιαφέρον. Θεωρώ ότι εκεί είναι η ζωή. Την αγαπώ πολύ την Αθήνα!

― Ποιο είναι το πιο ωραίο μέρος που έχουν δει τα  μάτια σας;

Έχω ταξιδέψει αρκετά για το θέατρο, υπάρχουν πολλά, αλλά το μέρος όπου δεν έχω πάει και που θεωρώ πως είναι ένα κομμάτι που λείπει είναι Νέα Υόρκη. Ηνωμένες Πολιτείες. Θα ήθελα πολύ να πάω. Πώς και δεν πήγα; Έλα ντε! Κάθε φορά που το σκεφτόμουν κάτι προέκυπτε και δεν γινόταν. Δεν ξέρω.

― Υπήρξε κάποιος ρόλος που σας άλλαξε, που σας αποκάλυψε κάτι για τον εαυτό σας;

Με τρόμαξε η «Φόνισσα». Ήταν μια εμπειρία φοβερή, γιατί, όπως είπα, εγώ χωριό δεν είχα και δεν ήξερα ποια είναι τα μυρώνια και οι καυκαλήθρες. Με την πολύτιμη βοήθεια του Στάθη Λιβαθινού, που μου τον πρότεινε, και με όχημα τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη ο ρόλος αυτός αποτέλεσε για μένα συγκλονιστική εμπειρία. Με ταρακούνησε πολύ. Μου άνοιξε νέους δρόμους… Ε, από εκεί και πέρα, τι να σας πω; Ότι ο «Βασιλιάς Ληρ» ήταν μια εμπειρία επίσης πολύ σημαντική; Πάλι με οδηγό τον Στάθη Λιβαθινό. Όντως υπήρξαν στιγμές που εξέπληξα τον εαυτό μου. Αυτό είναι το πολύ ωραίο στο θέατρο, όταν συμβαίνει – γιατί δεν συμβαίνει πάντα. Το να σου συμβεί τρεις φορές σε περισσότερα από 60 χρόνια θεάτρου είναι πολύ σπουδαίο.

― Είχατε ποτέ εξάρτηση από το χειροκρότημα;

Όχι. Πολύ ευχάριστο είναι το χειροκρότημα, αλλά δεν είναι και εξάρτηση. Η αναγνωρισιμότητα σε εγκλωβίζει, σε βάζει σε μια φυλακή. Δεν έχει νόημα η ζωή έτσι. Μάλλον με δυσκόλεψε αυτή η αναγνωρισιμότητα, παρά με ευχαρίστησε. Δεν λέω ότι δεν μου είναι ευχάριστο να αρέσω, να με θαυμάζουν, αλλά από κει και πέρα δεν γίνεται να εγκλωβιστείς σ’ αυτό. Είναι καταστροφικό. Τώρα, αν κάποιοι παίρνουν τέτοια ικανοποίηση, εντάξει, δικαίωμά τους είναι. Εμένα δεν με αφορά αυτό καθόλου και δεν με αφορούσε ποτέ. Πάντως δεν μπορώ να πω ότι κινδύνεψα ποτέ από αυτή την ιστορία. Γιατί πάντα κρατούσα μια απόσταση από τα πράγματα. Δεν θέλω να χάσω την κρίση μου και το μυαλό μου. Έχω την ανάγκη να βλέπω καθαρά. Θέλω αυτό το διάστημα που θα ζήσω, να καταλάβω τη ζωή. Να την καταλάβω επί της ουσίας και όχι να τη φαντασιώνομαι. Δεν μπορεί να φύγεις απ’ αυτόν τον κόσμο και να μην πάρεις χαμπάρι τι συμβαίνει.

― Πώς είναι μια μέρα που δεν έχει πρόβα, που δεν έχει θέατρο;

Α, μια χαρά είναι, πολύ καλά. Τέλεια είναι, γιατί ξεκουράζεσαι, γεμίζεις μπαταρίες, χαλαρώνεις, σκέφτεσαι. Μπορείς να πας και μια βόλτα στα μαγαζιά. Εκείνο που δεν διαπραγματεύομαι είναι ο εγγονός μου, ο Ερμής. 

― Πώς σας άλλαξε αυτή η σχέση;

Ερωτεύτηκα. Δηλαδή, τι να πω τώρα; Είναι συγκλονιστικό ως βίωμα το να βλέπεις ένα παιδί να ανακαλύπτει τον κόσμο από την αρχή. Ήμουν πολύ μικρή όταν έκανα τον γιο μου, και ουσιαστικά έχω μεγαλώσει μαζί του. Λοιπόν, τώρα η εμπειρία είναι καταπληκτική. Ο Ερμής είναι εφτά. Είναι πανέξυπνο παιδί. Και κούκλος. Είμαι ψωνάρα κανονική μαζί του, πεθαίνω!

― Του χαλάτε χατίρι, είστε αυστηρή;

Όχι, καθόλου. Και έχω πει ότι ο ρόλος της γιαγιάς είναι να την εκμεταλλεύονται. Κι εγώ είμαι ακριβώς έτσι.  Κάνε με ό,τι θέλεις.

― Υπάρχει κάποιο τελετουργικό το οποίο ακολουθείτε πριν από μια παράσταση;

Ναι. Έρχομαι πάρα πολύ νωρίς στο θέατρο, τουλάχιστον δύο ώρες πριν από την παράσταση. Αυτή η διαδικασία τού να πηγαίνω στο καμαρίνι με τον καφέ μου και να βάφομαι είναι ένα τελετουργικό που δεν το αλλάζω. Το κάνω χρόνια τώρα με τον ίδιο τρόπο, με χαλαρώνει και με βοηθάει να συγκεντρωθώ.

― Τι σκέφτεστε λίγα δευτερόλεπτα πριν βγείτε στη σκηνή;

Τίποτα, προσπαθώ να αδειάσω. Να είμαι δεκτική, χαλαρή και να μπω στην παράσταση όσο μπορώ περισσότερο ανοιχτή, για να δεχτώ τις εμπειρίες, γιατί η επανάληψη δεν με ενδιαφέρει. Οι παραστάσεις δεν τελειώνουν στην πρεμιέρα. Αρχίζουν στην πρεμιέρα και κάθε μέρα είναι διαφορετική. Και διαφορετικός είναι ο άλλος, διαφορετική είσαι εσύ. Όλα προχωρούν. Αυτό θα πει ζωή, ρε παιδί μου! Δεν είναι τίποτα άλλο.

― Τι θυμάστε από τη συμμετοχή σας στην τηλεοπτική σειρά του BBC «Ποιος πληρώνει τον βαρκάρη;» στα τέλη των 70s;

Έξι μήνες πριν είχα το κείμενο. Μετά πήγα στο Λονδίνο και κάναμε κάθε μέρα πρόβα για τρεις μήνες περίπου. Κάναμε πρόβα θεατρική. Πρόβα με κάμερες. Είχαν σχεδιάγραμμα κάτω και λέγανε πώς θα φωτιστεί αυτό, πού θα είναι η κάμερα. Οργάνωση! Σκεφτόμουν τότε πως θα πρέπει να ’σαι πολύ κακός ηθοποιός για να μην είσαι καλός με αυτές τις συνθήκες. Τις ανέσεις, τα εργαλεία, την προσοχή… Δηλαδή, έλα Χριστέ μου! Ε, λοιπόν, τώρα, αν το συγκρίνεις με την ελληνική πραγματικότητα, θα μου πεις «αυτοί πουλάνε σε όλο τον κόσμο, ενώ εμείς όχι». Σύμφωνη, αλλά εγώ δεν θέλω να συμμετέχω έτσι. Δηλαδή, με προχειρότητες δεν παίζω. Ούτε γνωστή θέλω να γίνω ούτε πεινάω, ευτυχώς! Αν πείναγα, θα το δεχόμουν, τι να έκανα; Δεν κατηγορώ κανέναν που το κάνει, γιατί πραγματικά από το θέατρο, από το καλό θέατρο, δεν ζεις. Αλλά στην τηλεόραση βγάζουν κάποια λεφτά οι άνθρωποι και καλά κάνουν. Έχουν οικογένειες, παιδιά.

― Τι θα λέγατε σε ένα νέο κορίτσι που ονειρεύεται να γίνει ηθοποιός;

Θα της έλεγα να την κάνει αυτήν τη δουλειά μόνο αν δεν μπορεί χωρίς αυτή. Γιατί είναι πολύ ζόρικο πράγμα το θέατρο. Είναι ένα ταξίδι που σου δίνει πολύ μεγάλη ικανοποίηση αλλά και εξίσου μεγάλες απογοητεύσεις. Θέλει πολλή δουλειά. Αν δεν το αγαπάει τόσο πολύ, ας μην το κάνει.