Καβάλα 1917. Ένα δάσος καπναποθηκών καταλαμβάνει το κέντρο της πόλης και συνεχίζει σκαρφαλώνοντας στα γύρω υψώματα. Συλλογή Bundersarchiv, Bild 104-2848
Καβάλα 1917. Ένα δάσος καπναποθηκών καταλαμβάνει το κέντρο της πόλης και συνεχίζει σκαρφαλώνοντας στα γύρω υψώματα. Συλλογή Bundersarchiv, Bild 104-2848
Βιβλιο

Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού: Πώς η Καβάλα μετατράπηκε σε σηµαντικό εξαγωγικό λιµάνι των Βαλκανίων

Η Μάγκυ Κριθαρέλλη έγραψε ένα βιβλίο για τον καπνό, την ιστορία του, και την σύνδεσή του με την Ιστορία της Καβάλας
Μανίνα Ζουμπουλάκη
Μανίνα Ζουμπουλάκη
1’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Στην Καβάλα του σήμερα το έπος του καπνού και η γλυκόπικρη μυρωδιά του είναι πια παρελθόν. Ζει μόνο στη μνήμη της πόλης και αξιώνει την τιμή που του αξίζει.

Η συγγραφέας του «Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού – από την Καβάλα στον μεγάλο κόσμο» λέγεται Μάγκυ Κριθαρέλλη και έχει μεγαλώσει στην Καβάλα: περιγράφει πολύ ζωντανά στο βιβλίο της τη γλυκιά/πικρή μυρωδιά του καπνού, των φύλλων καπνού, των καπναποθηκών που γέμιζαν την πόλη μέχρι και την δεκαετία του ’50. Τη θυμάμαι αυτή τη μυρωδιά στα Σίξτυς, σε άρπαζε όταν περνούσες έξω από κάποια, κλειστή πια, καπναποθήκη, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’70. Όπως θυμάμαι και αφηγήσεις για τη Χρυσή Εποχή του Καπνού, που ξεκίνησε λάου-λάου… από τα 1600, επί Σουλτάνου Αχμέτ Α’, όταν Άγγλοι ναυτικοί έφεραν τον καπνό στην Κωνσταντινούπολη – ήδη στα 1660, υπάρχουν αναφορές για «καλλιέργειες μυρωδάτων καπνών» στην Ανατολική Μακεδονία.

Στην επιμελημένη δεματοποίηση τύπου μπασμά τα καπνόφυλλα τοποθετούνται με βαθμιδωτή παρέκκλιση μισού χιλιοστού το ένα επάνω στο άλλο. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας, Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1904.
Στην επιμελημένη δεματοποίηση τύπου μπασμά τα καπνόφυλλα τοποθετούνται με βαθμιδωτή παρέκκλιση μισού χιλιοστού το ένα επάνω στο άλλο. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας, Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1904.
Στην επιμελημένη δεματοποίηση τύπου μπασμά τα καπνόφυλλα τοποθετούνται με βαθμιδωτή παρέκκλιση μισού χιλιοστού το ένα επάνω στο άλλο. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας, Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1904.

Στην επιμελημένη δεματοποίηση τύπου μπασμά τα καπνόφυλλα τοποθετούνται με βαθμιδωτή παρέκκλιση μισού χιλιοστού το ένα επάνω στο άλλο. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας, Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1904.

Ο ντεγκτσής, ο εξειδικευμένος τεχνίτης-δεματοποιός επί το έργον. Γύρω του οι πασταλτζούδες – οι καπνεργάτριες βοηθοί του, που ομαδοποιούν τα καπνόφυλλα κατά σχήμα και μέγεθος πριν του τα παραδώσουν για να τα προσθέσει στο δέμα. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας. Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1934.
Ο ντεγκτσής, ο εξειδικευμένος τεχνίτης-δεματοποιός επί το έργον. Γύρω του οι πασταλτζούδες – οι καπνεργάτριες βοηθοί του, που ομαδοποιούν τα καπνόφυλλα κατά σχήμα και μέγεθος πριν του τα παραδώσουν για να τα προσθέσει στο δέμα. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας. Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1934.
Ο ντεγκτσής, ο εξειδικευμένος τεχνίτης-δεματοποιός επί το έργον. Γύρω του οι πασταλτζούδες – οι καπνεργάτριες βοηθοί του, που ομαδοποιούν τα καπνόφυλλα κατά σχήμα και μέγεθος πριν του τα παραδώσουν για να τα προσθέσει στο δέμα. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας. Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1934.

Ο ντεγκτσής, ο εξειδικευμένος τεχνίτης-δεματοποιός επί το έργον. Γύρω του οι πασταλτζούδες – οι καπνεργάτριες βοηθοί του, που ομαδοποιούν τα καπνόφυλλα κατά σχήμα και μέγεθος πριν του τα παραδώσουν για να τα προσθέσει στο δέμα. Μουσείο Καπνού Δήμου Καβάλας. Ιδιωτική Συλλογή Βασίλη Θασίτη ΑΒΕ 115/2005/1934.

Το βιβλίο είναι μια βουτιά στην Ιστορία της Καβάλας, στο καπνικό ζήτημα, στο καπνεργατικό κίνημα που υπήρξε κι από τα πρώτα εργατικά κινήματα στην Ελλάδα, στην ιστορία των Εβραίων, Ελλήνων και Αρμένιων καπνεμπόρων όπως και σε αυτήν των καπνεργατών: οι σκληρές, απάνθρωπες συνθήκες εργασίας οδήγησαν σε εξεγέρσεις, που με τη σειρά τους βοήθησαν να αλλάξουν οι νόμοι. Το εμπόριο καπνού έβαλε την Καβάλα στον παγκόσμιο χάρτη και την έκανε διεθνές λιμάνι με εξαγωγές καπνού υψηλής ποιότητας σε όλη την υφήλιο.

Φωτογραφία από διαφημιστικό κατάλογο του 1902 της επιχείρησης Χέρτζογκ, με γαλλική λεζάντα: «Οίκος Μ.Λ.Χέρτζογκ και Σία. Κτίριο Διοίκησης στην Καβάλα». Ιδιωτική συλλογή Πατρίσια Κούφλερ.
Φωτογραφία από διαφημιστικό κατάλογο του 1902 της επιχείρησης Χέρτζογκ, με γαλλική λεζάντα: «Οίκος Μ.Λ.Χέρτζογκ και Σία. Κτίριο Διοίκησης στην Καβάλα». Ιδιωτική συλλογή Πατρίσια Κούφλερ.
Φωτογραφία από διαφημιστικό κατάλογο του 1902 της επιχείρησης Χέρτζογκ, με γαλλική λεζάντα: «Οίκος Μ.Λ.Χέρτζογκ και Σία. Κτίριο Διοίκησης στην Καβάλα». Ιδιωτική συλλογή Πατρίσια Κούφλερ.

Φωτογραφία από διαφημιστικό κατάλογο του 1902 της επιχείρησης Χέρτζογκ, με γαλλική λεζάντα: «Οίκος Μ.Λ.Χέρτζογκ και Σία. Κτίριο Διοίκησης στην Καβάλα». Ιδιωτική συλλογή Πατρίσια Κούφλερ.

Μετοχή της Tabacs d’ Orient et d’ Outre-Mer με ημερομηνία έκδοσης την 1η Μαΐου 1920.
Μετοχή της Tabacs d’ Orient et d’ Outre-Mer με ημερομηνία έκδοσης την 1η Μαΐου 1920.
Μετοχή της Tabacs d’ Orient et d’ Outre-Mer με ημερομηνία έκδοσης την 1η Μαΐου 1920.

Μετοχή της Tabacs d’ Orient et d’ Outre-Mer με ημερομηνία έκδοσης την 1η Μαΐου 1920.

Το βιβλίο, όπως και η ιστορία του καπνού μέσα στην Ιστορία, εκτυλίσσεται σαν παραμύθι, το κλασσικό στόρι που μπορεί κανείς να το συνοψίσει ως «η Άνοδος και η Πτώση» – γιατί μετά την άνοδο και την ανάπτυξη, επήλθε δραματικά η πτώση, όταν στην Αμερική άρχισαν να καλλιεργούν φθηνότερα καπνά, όταν σταμάτησαν οι εξαγωγές καπνού, όταν άρχισαν να κλείνουν μία-μία οι καπναποθήκες και να βαράνε φαλιμέντο οι καπνέμποροι, μαζί με τον κοσμοπολίτικο τρόπο ζωής τους. 

Το 1906 ο Άντολφ Βηξ έκτισε δίπλα στο Δημαρχείο το ιδιόκτητο σπίτι του. Σήμερα η οικία Βηξ, το κίτρινο κτίριο δεξιά του Δημαρχείου, ανήκει στον Δήμο Καβάλας και στεγάζει τις Τεχνικές Υπηρεσίες. Στα αριστερά, το κτίριο της Μεγάλης Λέσχης, το ιδρυτικό καταστατικό της οποίας συνυπέγραψε o Μορ Λίποτ Χέρτζογκ. Τα τρία κτίρια συναποτελούν τη «Τριλογία της Καβάλας». Πίσω από τη Μεγάλη Λέσχη, το παλιό Παρθεναγωγείο της πόλης, μετέπειτα 10ο Δημοτικό Σχολείο © Αχιλλέας Σαββόπουλος
Το 1906 ο Άντολφ Βηξ έκτισε δίπλα στο Δημαρχείο το ιδιόκτητο σπίτι του. Σήμερα η οικία Βηξ, το κίτρινο κτίριο δεξιά του Δημαρχείου, ανήκει στον Δήμο Καβάλας και στεγάζει τις Τεχνικές Υπηρεσίες. Στα αριστερά, το κτίριο της Μεγάλης Λέσχης, το ιδρυτικό καταστατικό της οποίας συνυπέγραψε o Μορ Λίποτ Χέρτζογκ. Τα τρία κτίρια συναποτελούν τη «Τριλογία της Καβάλας». Πίσω από τη Μεγάλη Λέσχη, το παλιό Παρθεναγωγείο της πόλης, μετέπειτα 10ο Δημοτικό Σχολείο © Αχιλλέας Σαββόπουλος
Το 1906 ο Άντολφ Βηξ έκτισε δίπλα στο Δημαρχείο το ιδιόκτητο σπίτι του. Σήμερα η οικία Βηξ, το κίτρινο κτίριο δεξιά του Δημαρχείου, ανήκει στον Δήμο Καβάλας και στεγάζει τις Τεχνικές Υπηρεσίες. Στα αριστερά, το κτίριο της Μεγάλης Λέσχης, το ιδρυτικό καταστατικό της οποίας συνυπέγραψε o Μορ Λίποτ Χέρτζογκ. Τα τρία κτίρια συναποτελούν τη «Τριλογία της Καβάλας». Πίσω από τη Μεγάλη Λέσχη, το παλιό Παρθεναγωγείο της πόλης, μετέπειτα 10ο Δημοτικό Σχολείο © Αχιλλέας Σαββόπουλος

Το 1906 ο Άντολφ Βηξ έκτισε δίπλα στο Δημαρχείο το ιδιόκτητο σπίτι του. Σήμερα η οικία Βηξ, το κίτρινο κτίριο δεξιά του Δημαρχείου, ανήκει στον Δήμο Καβάλας και στεγάζει τις Τεχνικές Υπηρεσίες. Στα αριστερά, το κτίριο της Μεγάλης Λέσχης, το ιδρυτικό καταστατικό της οποίας συνυπέγραψε o Μορ Λίποτ Χέρτζογκ. Τα τρία κτίρια συναποτελούν τη «Τριλογία της Καβάλας». Πίσω από τη Μεγάλη Λέσχη, το παλιό Παρθεναγωγείο της πόλης, μετέπειτα 10ο Δημοτικό Σχολείο © Αχιλλέας Σαββόπουλος

Δημαρχιακό Μέγαρο Καβάλας. Κτίστηκε το 1899 για να στεγάσει τη Διοίκηση του τοπικού παραρτήματος της ουγγρικής καπνεμπορικής επιχείρησης M.L.Herzog & Cie. Από το 1938 αποτελεί το Δημαρχείο της πόλης. © Μάκης Παυλίδης, αρχείο Μ. Κριθαρέλλη.
Δημαρχιακό Μέγαρο Καβάλας. Κτίστηκε το 1899 για να στεγάσει τη Διοίκηση του τοπικού παραρτήματος της ουγγρικής καπνεμπορικής επιχείρησης M.L.Herzog & Cie. Από το 1938 αποτελεί το Δημαρχείο της πόλης. © Μάκης Παυλίδης, αρχείο Μ. Κριθαρέλλη.
Δημαρχιακό Μέγαρο Καβάλας. Κτίστηκε το 1899 για να στεγάσει τη Διοίκηση του τοπικού παραρτήματος της ουγγρικής καπνεμπορικής επιχείρησης M.L.Herzog & Cie. Από το 1938 αποτελεί το Δημαρχείο της πόλης. © Μάκης Παυλίδης, αρχείο Μ. Κριθαρέλλη.

Δημαρχιακό Μέγαρο Καβάλας. Κτίστηκε το 1899 για να στεγάσει τη Διοίκηση του τοπικού παραρτήματος της ουγγρικής καπνεμπορικής επιχείρησης M.L.Herzog & Cie. Από το 1938 αποτελεί το Δημαρχείο της πόλης. © Μάκης Παυλίδης, αρχείο Μ. Κριθαρέλλη.

Η Πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο μνημείο, όπως διαμορφώθηκε το 1986. Στο βάθρο το σύμπλεγμα των τριών καπνεργατών, στο ημικυκλικό μαρμάρινο τοιχίο οι ένθετες χάλκινες συνθέσεις με τα χέρια που επεξεργάζονται καπνόφυλλα, και στην άκρη δεξιά ο μαρμάρινος αναθηματικός κύβος με τα ονόματα των πεσόντων καπνεργατών. Στο φόντο η Δημοτική Καπναποθήκη που αναμένεται να στεγάσει το Μουσείο Καπνού. Φωτογραφία Μ. Παυλίδης, συλλογή Μ. Κριθαρέλλη.
Η Πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο μνημείο, όπως διαμορφώθηκε το 1986. Στο βάθρο το σύμπλεγμα των τριών καπνεργατών, στο ημικυκλικό μαρμάρινο τοιχίο οι ένθετες χάλκινες συνθέσεις με τα χέρια που επεξεργάζονται καπνόφυλλα, και στην άκρη δεξιά ο μαρμάρινος αναθηματικός κύβος με τα ονόματα των πεσόντων καπνεργατών. Στο φόντο η Δημοτική Καπναποθήκη που αναμένεται να στεγάσει το Μουσείο Καπνού. Φωτογραφία Μ. Παυλίδης, συλλογή Μ. Κριθαρέλλη.
Η Πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο μνημείο, όπως διαμορφώθηκε το 1986. Στο βάθρο το σύμπλεγμα των τριών καπνεργατών, στο ημικυκλικό μαρμάρινο τοιχίο οι ένθετες χάλκινες συνθέσεις με τα χέρια που επεξεργάζονται καπνόφυλλα, και στην άκρη δεξιά ο μαρμάρινος αναθηματικός κύβος με τα ονόματα των πεσόντων καπνεργατών. Στο φόντο η Δημοτική Καπναποθήκη που αναμένεται να στεγάσει το Μουσείο Καπνού. Φωτογραφία Μ. Παυλίδης, συλλογή Μ. Κριθαρέλλη.

Η Πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο μνημείο, όπως διαμορφώθηκε το 1986. Στο βάθρο το σύμπλεγμα των τριών καπνεργατών, στο ημικυκλικό μαρμάρινο τοιχίο οι ένθετες χάλκινες συνθέσεις με τα χέρια που επεξεργάζονται καπνόφυλλα, και στην άκρη δεξιά ο μαρμάρινος αναθηματικός κύβος με τα ονόματα των πεσόντων καπνεργατών. Στο φόντο η Δημοτική Καπναποθήκη που αναμένεται να στεγάσει το Μουσείο Καπνού. Φωτογραφία Μ. Παυλίδης, συλλογή Μ. Κριθαρέλλη.

Δεν υπάρχει τρόπος να αφηγηθώ περιληπτικά έναν ωραίο, περιποιημένο τόμο 237 (μεγάλων!) σελίδων, με εκτεταμένη και λεπτομερή βιβλιογραφία ΚΑΙ με πολλές, συγκινητικές φωτογραφίες από προσωπικά αρχεία της οικογένειας της Μάγκυ, όπως και από αρχεία άλλων μανιακών με την Ιστορία της πόλης, πρώην καπνεμπόρων, πρώην καπνεργατών και δημοσιογράφων, από ιδιωτικές συλλογές καθώς και εικόνες από το Μουσείο Καπνού της Καβάλας.

Στοκχόλμη 1947. Καπνεργάτριες του Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού γευματίζουν στην τραπεζαρία του κεντρικού συγκροτήματος του Μονοπωλίου, με φόντο τη νωπογραφία του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες». Φωτογραφία Καρλ Χάινζ Χερνράιντ, Συλλογή του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης.
Στοκχόλμη 1947. Καπνεργάτριες του Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού γευματίζουν στην τραπεζαρία του κεντρικού συγκροτήματος του Μονοπωλίου, με φόντο τη νωπογραφία του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες». Φωτογραφία Καρλ Χάινζ Χερνράιντ, Συλλογή του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης.
Στοκχόλμη 1947. Καπνεργάτριες του Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού γευματίζουν στην τραπεζαρία του κεντρικού συγκροτήματος του Μονοπωλίου, με φόντο τη νωπογραφία του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες». Φωτογραφία Καρλ Χάινζ Χερνράιντ, Συλλογή του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης.

Στοκχόλμη 1947. Καπνεργάτριες του Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού γευματίζουν στην τραπεζαρία του κεντρικού συγκροτήματος του Μονοπωλίου, με φόντο τη νωπογραφία του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες». Φωτογραφία Καρλ Χάινζ Χερνράιντ, Συλλογή του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης.

Στοκχόλμη 2014. Η νωπογραφία (φρέσκο) του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες» στο κεντρικό κτίριο του πάλαι ποτέ Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού, το οποίο σήμερα τιμητικά ονομάζεται «Κτίριο Μπο Μπέσκοβ». Η μεγάλη αίθουσα που το φιλοξενεί, άλλοτε εστιατόριο του προσωπικού, λειτουργεί πλέον ως αίθουσα εκδηλώσεων της Swedish Match AB και του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης. Συλλογή Μουσείου Σνους και Σπίρτων Στοκχόλμης.
Στοκχόλμη 2014. Η νωπογραφία (φρέσκο) του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες» στο κεντρικό κτίριο του πάλαι ποτέ Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού, το οποίο σήμερα τιμητικά ονομάζεται «Κτίριο Μπο Μπέσκοβ». Η μεγάλη αίθουσα που το φιλοξενεί, άλλοτε εστιατόριο του προσωπικού, λειτουργεί πλέον ως αίθουσα εκδηλώσεων της Swedish Match AB και του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης. Συλλογή Μουσείου Σνους και Σπίρτων Στοκχόλμης.
Στοκχόλμη 2014. Η νωπογραφία (φρέσκο) του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες» στο κεντρικό κτίριο του πάλαι ποτέ Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού, το οποίο σήμερα τιμητικά ονομάζεται «Κτίριο Μπο Μπέσκοβ». Η μεγάλη αίθουσα που το φιλοξενεί, άλλοτε εστιατόριο του προσωπικού, λειτουργεί πλέον ως αίθουσα εκδηλώσεων της Swedish Match AB και του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης. Συλλογή Μουσείου Σνους και Σπίρτων Στοκχόλμης.

Στοκχόλμη 2014. Η νωπογραφία (φρέσκο) του Μπο Μπέσκοβ «Μια μέρα στους Παπαδάτες» στο κεντρικό κτίριο του πάλαι ποτέ Σουηδικού Μονοπωλίου Καπνού, το οποίο σήμερα τιμητικά ονομάζεται «Κτίριο Μπο Μπέσκοβ». Η μεγάλη αίθουσα που το φιλοξενεί, άλλοτε εστιατόριο του προσωπικού, λειτουργεί πλέον ως αίθουσα εκδηλώσεων της Swedish Match AB και του Μουσείου Σνους και Σπίρτων της Στοκχόλμης. Συλλογή Μουσείου Σνους και Σπίρτων Στοκχόλμης.

Το «Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού» είναι αυτό που λέμε βιβλίο αναφοράς – το έχεις στην βιβλιοθήκη σου και καμαρώνεις, πραγματικά. Καμαρώνω που η Μάγκυ είναι από την Καβάλα, μέσα σ’ όλα, και που έγραψε αυτό το τόσο ενδιαφέρον και πανέμορφο αισθητικά βιβλίο…

«Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού – Από την Καβάλα στον μεγάλο κόσμο», της Μάγκυ Κριθαρέλλη, εκδόσεις Καπόν.
«Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού – Από την Καβάλα στον μεγάλο κόσμο», της Μάγκυ Κριθαρέλλη, εκδόσεις Καπόν.

Μάγκυ Κριθαρέλλη
Μάγκυ Κριθαρέλλη
Μάγκυ Κριθαρέλλη

Μάγκυ Κριθαρέλλη

Δειτε περισσοτερα

Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ 11th Beyond Borders: Νέες ματιές, αληθινές ιστορίες
Κινηματογραφος 11ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Καστελλορίζου «Beyond Borders»: Νέες ματιές, αληθινές ιστορίες

Πέντε δημιουργοί του μicro μιλούν για το σπίτι, την ταυτότητα, τον τουρισμό, την παράδοση και τις ιστορίες που αξίζει να κοιτάξουμε πέρα από το προφανές

Μαριάννα Μανωλοπούλου