Ο Φαέθων του Δημήτρη Δημητριάδη: Συζητώντας για την υποταγή

O «Φαέθων» του Δημήτρη Δημητριάδη, που ανεβαίνει στο Θέατρο Φούρνος σε σκηνοθεσία της Χρύσας Καψούλη, είναι ένα έργο γραμμένο το 2006, δηλαδή 20 χρόνια πριν, όμως παραμένει επίκαιρο λόγω της θεματολογίας του και των συμβολισμών του. Είναι η τρίτη φορά που παρουσιάζεται σε μια θεατρική σκηνή και ο Δημήτρης Δημητριάδης θυμάται και τις τρεις σκηνοθεσίες του έργου του. Η Χρύσα Καψούλη έχει μελετήσει σε βάθος το έργο του συγγραφέα –άλλωστε είναι το πέμπτο έργο του που σκηνοθετεί–, αλλά το προσεγγίζει με το δικό της στιλ, με σαφείς αναφορές στη διακειμενικότητα που διαπνέει τη σκέψη του και ταιριάζει με τη δική της προσέγγιση στα πράγματα. 

Παρακολούθησα την παράσταση μια μέρα μετά την πρεμιέρα, σε μια ειδική βραδιά καθώς μετά την ολοκλήρωση του έργου ακολούθησε η συζήτηση του Δημήτρη Δημητριάδη και της σκηνοθέτριας Χρύσας Καψούλη με την ομότιμη Καθηγήτρια Θεατρικών Σπουδών - Τμήμα Αγγλικής του ΑΠΘ, Ελισάβετ Σακελλαρίδου, παρουσία όλων των συντελεστών.

Η παράσταση «Φαέθων» στο Θέατρο Φούρνος

Το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας είναι μια αντρική φιγούρα που φέρεται κακοποιητικά σε όλη του την οικογένεια. Με ιδιαίτερα προκλητικό και αυταρχικό τρόπο, περιφέρει τον ανδρισμό του σε όλα τα μέλη της φαμίλιας του, κακοποιώντας σεξουαλικά τόσο τις δυο κόρες του όσο και τον γιο του. Δεν διστάζει να μιλά μπροστά στη σύζυγό του για ερωμένες ενώ όσο κακοποιεί ένα μέλος της οικογένειας, απαιτεί οι υπόλοιποι να κοιτάζουν… Και ενώ φέρεται με τέτοιον τρόπο στους πιο στενούς του ανθρώπους –που θεωρεί κτήμα του–, κάνει κήρυγμα για την πίστη στον Θεό ενώ αναφέρεται με απαξίωση σε όλους όσοι δεν πιστεύουν. Οξύμωρο για έναν άνθρωπο που μόνο το κακό φαίνεται να έχει στο νου του.

Όσο για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, παρουσιάζονται ανήμπορα και άβουλα. Μια μάνα που, ενώ τον σιχαίνεται, δεν θέλει να τον ξεφορτωθεί καθώς είναι ο… σύζυγός της και πρέπει να τον σέβεται και να τον τιμά σύμφωνα με τους τύπους. Παράλληλα όμως, αισθάνεται ανήμπορη να προστατεύσει τα παιδιά της. Ένας γιος που δεν έχει ακόμη απογαλακτιστεί και δεν φαίνεται να είναι γνήσιος απόγονος του πατέρα και καλός διάδοχος. Τέλος, οι δύο κόρες υπακούν στον πατέρα και δεν διαμαρτύρονται ό,τι και αν τους ζητήσει, ό,τι και αν τους κάνει.

Ο Δημήτρης Δημητριάδης μιλά για την παράσταση «Φαέθων», σε σκηνοθεσία της Χρύσας Καψούλη

Με την οξυδέρκειά του, την ευθύτητά του και τη «διακειμενικότητα» που χαρακτηρίζει τη σκέψη και τον τρόπο γραφής του, ο Δημήτρης Δημητριάδης, απαντώντας στις ερωτήσεις και τις παρατηρήσεις της Ελισάβετ Σακελλαρίδου, μετέφερε τη δική του σκοπιά πάνω στο κείμενο και τους συμβολισμούς του. Παράλληλα, από τις παρατηρήσεις του κοινού και της Χρύσας Καψούλη προέκυψαν σημαντικές αναφορές σε άλλα μυθικά ή θεατρικά πρόσωπα – κάποια από τα οποία δεν είχε φανταστεί ο συγγραφέας. 

Ξεκινώντας από την προσέγγιση της Χρύσας Καψούλη, ο Δημήτρης Δημητριάδης βλέπει μια παράσταση που έχει δουλέψει πολύ με το θέμα των δύο φύλων, με αντικειμενικότητα μεν αλλά με μια προσωπική σκοπιά. Η ιδέα του εργόχειρου των δύο κοριτσιών –και οι αναφορές στις «Δούλες» του Ζενέ– αποτελούν προσθήκη της σκηνοθέτριας. Πολύ δυνατό είναι και το ηχητικό σύμπαν, οι προβολές αλλά και τα βλέμματα των ηθοποιών που κοιτούν πολύ συχνά κατάματα τον θεατή, κάνοντάς τον συμμέτοχο ή και συνένοχο. 

Το έργο τοποθετείται στο Λονδίνο, ενώ τα ονόματα των ηρώων είναι εμπνευσμένα και παραπέμπουν τόσο στον Σαίξπηρ –και συγκεκριμένα τον Άμλετ– όσο και στον Κάφκα. 

Ποιο ήταν το έναυσμα για τη συγγραφή του συγκεκριμένου έργου; Δύσκολη η απάντηση σε αυτό το ερώτημα καθώς ο συγγραφέας έχει την τάση να καταπιάνεται με πολλά κείμενα ταυτόχρονα. Ωστόσο, εκείνο που τον παρακίνησε ήταν οι σκέψεις του πάνω σε ένα σύστημα υπακοής σε συγκεκριμένους, παγιωμένους κανόνες που έχουν καταλήξει να είναι τρόπος ζωής για όλους μας. Ο Δημητριάδης βλέπει ξεκάθαρα στον κεντρικό του ήρωα τη σχέση του ανθρώπου με τη θρησκεία. Γι' αυτό άλλωστε ο πατέρας αναφέρεται πολύ συχνά στον Θεό και τη μετά θάνατον ζωή.

Έχει διαβάσει κανείς από εμάς με λεπτομέρεια τα Ευαγγέλια ή άλλα ιερά κείμενα, όπως για παράδειγμα οι επιστολές του Αποστόλου Παύλου, αναρωτιέται ο Δημητριάδης. Για τον συγγραφέα, η πίστη είναι αντιστρόφως ανάλογη της γνώσης. Πιστεύω, άρα δεν γνωρίζω. Εδώ λοιπόν ο πατήρ θεός αποκτά τη μορφή ενός πατέρα με την ανθρωπότητα ως οικογένειά του. Κηρύττει ένα ολόκληρο δόγμα, ενώ αυτά που λέει είναι αντίθετα από αυτά που κάνει, διαψεύδοντας τον εαυτό του. 

Στο έργο κυριαρχεί η σεξουαλικότητα, ο εχθρός κάθε θρησκείας. Μιλάμε πάντα βέβαια για τη σεξουαλικότητα του πατέρα. Ο γιος από την άλλη –από τον οποίο εμπνέεται και ο τίτλος του έργου- σαφώς παραπέμπει στον μύθο του Φαέθωνα, αλλά και στη δικαίωση της Μήδειας με την ανάληψή της στους ουρανούς. Ένα παιδί που δεν έχει γίνει άντρας, αν και κοντεύει τα 30. Με έναν πατέρα που τον κακοποιεί όχι μόνο λεκτικά αλλά και σεξουαλικά, παραμένει εγκλωβισμένος στην «ασφάλεια» από το παιδικό του καροτσάκι, το οποίο εν τέλει μετατρέπεται στο όχημα που τον απελευθερώνει, δίνοντας στο έργο μια υπερφυσική και μυθική διάσταση. Δολοφονώντας τον πατέρα του όχι μόνο λυτρώνεται αλλά γίνεται και λυτρωτής.