Πάρης Θωμόπουλος: Η πρόκληση της Νοηματικής και της Ομιλουμένης επί σκηνής

Συναντηθήκαμε με τον Πάρη Θωμόπουλο στο θέατρο Άλφα Ληναίος Φωτίου, λίγη ώρα πριν από την παράσταση «Τα παιδιά ενός κατώτερου θεού» στην οποία πρωταγωνιστεί. Είχα δει το έργο πριν λίγο καιρό αλλά αντικρίζοντας πάλι το σκηνικό μού ήρθαν πολύ έντονα στη μνήμη οι όμορφες εικόνες που μου άφησε αλλά και εκείνο το αίσθημα του πόσο σημαντικό αλλά και πόσο δύσκολο είναι να πλησιάσουμε ο ένας τον άλλο, να βγούμε από την ασφάλεια και τις αντιστάσεις μας και να μοιραστούμε μικρά και καθημερινά ζητήματα με τους ανθρώπους που μας αγαπούν.

Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1979 και αποτελεί το πρώτο θεατρικό κείμενο που μίλησε ανοιχτά για το ζήτημα των κωφών στο θέατρο. Φέτος, ο σκηνοθέτης Δημοσθένης Παπαδόπουλος παρουσιάζει μια νέα μετάφραση του έργου που επιμελήθηκε ο ίδιος, εστιάζοντας πολύ στις αισθήσεις, στις αντιθέσεις ανάμεσα στο οπτικό και το ηχητικό πεδίο, στις εντάσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στους δυο κόσμους των πρωταγωνιστών, στα διλήμματα που τίθενται σχετικά με τα δικαιώματα και την αντιμετώπιση των κωφών σε έναν κόσμο ευήκοων. Με έναν έξυπνο τρόπο, ο σκηνοθέτης έχει χειριστεί τη νοηματική γλώσσα, ώστε η παράσταση να είναι καθολικά προσβάσιμη σε άτομα με προβλήματα ακοής.

Συνέντευξη με τον Πάρη Θωμόπουλο για το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου θεού» στο Θέατρο Άλφα Ληναίος Φωτίου

Πόσο καιρό δουλεύατε τη νοηματική πριν μπείτε στις πρόβες; Πόσο μεγάλωσε ο βαθμός δυσκολίας της παράστασης;
Στην αρχή με τρόμαζε πάρα πολύ, αλλά η αλήθεια είναι πως πάντα ο φόβος που έχουμε είναι μεγαλύτερος της πραγματικότητας. Και εν τέλει, είχε τη δυσκολία του προφανώς αλλά όχι στον βαθμό που φανταζόμουν. Να διευκρινίσω βέβαια ότι δεν καθίσαμε να μάθουμε νοηματική από την αρχή. Κάτι τέτοιο απαιτεί 4-5 χρόνια. Διδαχθήκαμε το κείμενο της παράστασης και ειδικά τα δικά μας λόγια. Και μάθαμε και κάποιες λέξεις μέσα από αυτό. Ο καθένας από εμάς ξεκίνησε ατομικά μαθήματα και βρεθήκαμε και 1-2 φορές όλοι μαζί. Εγώ ξεκίνησα λίγο μετά το Πάσχα του 2025. Η Ευσταθία (Τσαπαρέλη) πρέπει να ξεκίνησε λίγο νωρίτερα, από όσο γνωρίζω. Κάναμε και κάποιες φορές μαζί. Έπρεπε να κάτσουμε να μάθουμε ο καθένας τα δικά του και μετά να το δούμε πώς λειτουργεί στην πράξη με τον άλλον. Οι πρόβες ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο, αλλά μέχρι τότε είχαμε ολοκληρώσει τα μαθήματα της Νοηματικής και είχαμε μάθει και τα λόγια μας. Ο σκηνοθέτης μας, ο Δημοσθένης Παπαδόπουλος, δεν ήθελε να μας κρατήσει πίσω η εκμάθηση της Νοηματικής, οπότε στην πρόβα είχαμε να ασχοληθούμε με άλλα ζητήματα. Και όντως, επειδή εξ αρχής όλοι είχαμε πάει διαβασμένοι, βγήκε πολύ πιο εύκολα.

Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που συναντήσατε δουλεύοντας πάνω σε μία ή δυο γλώσσες ανάλογα με τον ρόλο σας;
Κάθε ρόλος έχει τις δυσκολίες του. Η Ευσταθία έπρεπε να δουλέψει πολύ τις εκφράσεις του προσώπου της και την ταχύτητά της ώστε να πείθει ότι είναι ένας άνθρωπος που μιλά εκ γενετής αυτή τη γλώσσα. Εγώ από την άλλη, έπρεπε να μιλάω και ταυτόχρονα να μεταφράζω στη νοηματική –ή το αντίστροφο. Αυτό στην αρχή μου ήταν πολύ δύσκολο, καθώς η Νοηματική έχει διαφορετική σύνταξη από την ομιλουμένη. Οπότε ακόμη και τώρα στις παραστάσεις «κολλάω» λίγο. Στις πρόβες κάποια πράγματα πήγαν πιο αργά γιατί ο εγκέφαλος κολλάει. Άλλωστε ο δάσκαλος που υποδύομαι δεν γνωρίζει πολύ καλά τη νοηματική, έχει έναν άλλο τρόπο αντίληψης αυτής της γλώσσας. Εκπαιδεύει τους κωφούς και τους βαρήκοους να διαβάζουν τα χείλη και να μιλήσουν.

Αυτή η ησυχία για τόση ώρα, μόνο με την εικόνα και τις προβολές πίσω, έχει μια ξεχωριστή ομορφιά. Είναι σαν να κάνει κιόλας ένα βήμα ο Τζέιμς προς την κατεύθυνση της Σάρας.

Με τον Δημοσιένη Παπαδόπουλο συνεργάζεστε για πρώτη φορά;
Ναι, και η εμπειρία ήταν πολύ καλή. Μας έθεσε κιόλας από νωρίς κάποια πράγματα, ώστε να διευκολυνθούν οι πρόβες μας. Και στη συνέχεια, καποια πράγματα που είχε εκείνος στο μυαλό του και έβλεπε στις πρόβες ότι δεν μας έβγαιναν, τα αλλάζαμε γιατί δεν λειτουργούσαν έτσι όπως τα είχε φανταστεί. Για παράδειγμα, η βουβή σκηνή στην παραλία δεν υπήρχε έτσι εξ αρχής στο μυαλό του, αλλά καθώς δοκιμάζαμε διάφορα και δεν του έβγαινε, προέκυψε από τις πρόβες και τις δοκιμές. Κι έτσι μπήκαν περισσότεροι υπότιτλοι, που δεν υπήρχαν στο αρχικό του κόνσεπτ. Και θεωρώ ότι σε κάποιες στιγμές λειτουργεί πολύ ωραία. Αυτή η ησυχία για τόση ώρα, μόνο με την εικόνα και τις προβολές πίσω, έχει μια ξεχωριστή ομορφιά. Είναι σαν να κάνει κιόλας ένα βήμα ο Τζέιμς προς την κατεύθυνση της Σάρας.

Με την Ευσταθία Τσαπαρέλη γνωριζόσασταν προτού συνεργαστείτε;
Την ήξερα ως ηθοποιό αλλά δεν τη γνώριζα προσωπικά. Βρεθήκαμε αρχικά κάποιες φορές το καλοκαίρι όσο κάναμε μαθήματα νοηματικής. Έπρεπε να μπορέσω να ταυτίσω τις κινήσεις με τα λόγια της, να μάθω δηλαδή και τα δικά της λόγια στην παράσταση. Οπότε δουλέψαμε και λίγο μαζί πριν από τις επίσημες πρόβες. Αλλά το πιο σημαντικό κομμάτι της δουλειάς στη νοηματική ήταν να δουλέψει ο καθένας τα κομμάτια του. Όπως και έγινε.

Εδώ έχουμε ένα ζευγάρι που μιλάει ουσιαστικά διαφορετική γλώσσα. Πόσο δύσκολο είναι να πλησιάσουν ο ένας τον άλλον και να συνεννοηθούν;
Αυτή τη δυσκολία τη βλέπουμε και σε ανθρώπους που μιλούν την ίδια γλώσσα. Αυτό λέει και το έργο ουσιαστικά. Βλέπουμε πως όταν τελικά μένουν μαζί αρχίζει και του… γυρνάει το μάτι. Η τηλεόραση είναι στη διαπασών, το τηλέφωνο χτυπάει και εκείνη δεν το ακούει. Είναι προφανές ότι υπάρχουν δυσκολίες. Όπως και σε κάθε επικοινωνία. Εδώ υπάρχει μια παραπάνω. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να συμβεί. Μια κοπέλα που είδε την παράσταση με τον κωφό σύζυγό της, ενώ εκείνη μιλάει κονικά, μου έστειλε «συγχαρητήρια». Είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνεις τέτοια μηνύματα από το κοινό, γιατί αυτά έχουν σημασία. 

Πόσο σημαντικός είναι ο ήχος στην προσέγγιση του άλλου;
Πολύ σημαντικός, θεωρώ. Για αυτό και οι κωφοί είναι πιο εκφραστικοί με το σώμα τους.

Σε κάποια στιγμή του έργου, η Σάρα λέει στον Τζέιμς να της περιγράψει τη μουσική, ενώ ακούμε ένα κομμάτι από το «Les pecheurs des perles» του Bizet, όπου στα λόγια υπάρχει το και το «je crois entendre...  sa voix» (= νομίζω πως ακούω... τη φωνή της). Πώς περιγράφεται ο ήχος; Πώς δουλέψατε αυτή τη σκηνή;
Αυτή ήταν από τις πιο δύσκολες σκηνές για μένα. Δεν ήξερα πώς να την προσεγγίσω. Δεν υπάρχει κάτι για να πιαστείς. Πώς να περιγράψεις τη μουσική; Δεν ξέρω… Γιατί είμαι και μουσικός ο ίδιος και αυτό για μένα ήταν ακόμη πιο δύσκολο… Μόνο περιγραφικά μπορείς να περιγράψεις ένα κομμάτι, δηλαδή εδώ παίζει κιθάρα, εδώ πιάνο κλπ. Και να περιγράψεις και τα λόγια, τους στίχους του τραγουδιού. Αλλά τίποτε άλλο… Οι κωφοί νιώθουν πολύ αμυδρά τα μπάσα. Νιώθουν τον ρυθμό. Ο ρυθμός δημιουργεί μια δόνηση στο σώμα. Και στη συνέχεια μόνο με τη φαντασία τους μπορούν να αισθανθούν τη μουσική. Αλλά είναι και για μένα ένας άγνωστος τόπος. Δοκιμάσαμε διάφορα σε αυτή τη σκηνή. Και μόνο να την κοιτάει χωρίς να μπορεί να κάνει τίποτα, σαν να είναι ανήμπορος από μόνο του αυτό στέκει σε αυτή τη σκηνή γιατί νιώθει την ανικανότητά του να επικοινωνήσει κάτι τέτοιο μαζί της.

Το κείμενο το γνώριζες; Εδώ έχουμε μια νέα μετάφραση του Δημοσθένη Παπαδόπουλου.
Το κείμενο είναι ένα love story, αλλά ο τρόπος που το έχει προσεγγίσει ο Δημοσθένης σε αυτή τη νέα μετάφραση το καθιστά πιο δυνατό και το αλλάζει αρκετά. Δούλεψε πολύ στο ζήτημα των αισθήσεων. Αυτός άλλωστε είναι ο κόσμος των κωφών, ο κόσμος των αισθήσεων. Και δημιούργησε πολύ δυνατές εικόνες. 

Εσείς πώς το βιώσατε παίζοντας;
Δεν είναι το ίδιο να είσαι πάνω στη σκηνή και να το βιώνεις από κάτω ως θεατής. Θα ήθελα πολύ να τη δω από τη θέση του θεατή, δεν θέλω όμως να τη δω σε βίντεο γιατί είναι αλλιώς το ζωντανό του θεάτρου.

Πέρα από το θέατρο, φέτος είσαι και στη σειρά «Καλά θα πάει αυτό» στην ΕΡΤ. Πώς συνδυάζεις θέατρο και γυρίσματα; Ξεκίνησες από το θέατρο, αλλά έγινε γνωστός κυρίως από την τηλεόραση. Για σένα ηθοποιός σημαίνει θέατρο ή είναι και τηλεόραση μέσα σε αυτό το κομμάτι;
Υποκριτική είναι και τηλεόραση, απλώς το ένα δεν γίνεται με τον τρόπο που θα έπρεπε να γινόταν η τηλεόραση, λόγω παραγωγών, λόγω χρημάτων, λόγω πολλών πραγμάτων. Το άλλο γίνεται όπως πρέπει να γίνεται. Το θέμα είναι ότι η τηλεόραση είναι αυτή που ζει την οικογένειά μου. Είναι πολύ σημαντικό και το βιοποριστικό, γιατί άμα δεν βιοπορίζεσαι από αυτό που κάνεις, έρχονται άλλα προβλήματα.

Μέσα στην ημέρα σου, στην καθημερινότητά σου, πώς μοιράζεις τον χρόνο σου ανάμεσα στο θέατρο, στα γυρίσματα και στην οικογένειά σου;
Φέτος το θέατρο ήταν δύο φορές την εβδομάδα. Αυτό ήταν ιδανικό για εμένα φέτος, με τα γυρίσματα γιατί το Σαββατοκύριακο έχω ελεύθερο χρόνο. Επίσης, δεν έχω γύρισμα κάθε μέρα. Υπάρχουν εβδομάδες που έχω γύρισμα κάθε μέρα, και άλλες που έχω μία φορά την εβδομάδα γύρισμα. Οπότε υπάρχουν στιγμές, περίοδοι, που έχω αρκετό ελεύθερο χρόνο. Στην περίοδο των προβών του θεάτρου είναι δύσκολη η περίοδος. Δηλαδή αν έχεις γυρίσματα δεκά ώρα και έχεις κι άλλα ένα πεντάωρο, έξι ώρες να κάνεις πρόβα, είναι δύσκολο. Αλλά ξέρεις ότι αυτό έχει ημερομηνία λήξης, κρατά 1-2 μήνες. Όταν είσαι σε θέατρο που παίζεις παραστάσεις Τετάρτη έως και Κυριακή, τότε είναι δύσκολα τα πράγματα από θέμα κούρασης.

Οι γονείς σου ήταν μουσικοί, ο ένας με τον Θεοδωράκη, ο άλλος με τον Χατζιδάκι. Αυτό, πώς σε επηρέασε σένα ως παιδί;
Θυμάμαι τον εαυτό μου να με παίρνουν πολύ συχνά μαζί τους και να ταξιδεύω μαζί τους, κάναμε και συναυλίες με τον αδερφό μου. Πάντα θυμάμαι τη μουσική στην οικογένειά μου. Γι' αυτό με πίεζαν να διαβάσω μουσική και όχι να διαβάσω για το σχολείο. Έχει τα καλά της και τα κακά της μια τέτοια ιστορία.

Πώς σε βοηθάει η γνώση αυτή της μουσικής και οι σπουδές σου στη μουσική στη μετέπειτα ενασχόλησή σου με το θέατρο και την υποκριτική; 
Ο λόγος έχει μουσική μέσα, έχει νότες. Κάθε φράση που λέμε έχει και διαφορετική νότα. Ακούω πολύ πιο εύκολα από κάποιους συναδέλφους ενδεχομένως. Δηλαδή, στην παράστασή μας ο Δημοσθένης πολλές φορές μού έλεγε κάνε αυτό τον τονισμό, κάνε εκείνον. Τον έπιανα κατευθείαν και τον έκανα. Και από εκεί και πέρα, μου έχουν τύχει και κάποιες παραστάσεις όπου χρειάστηκαν οι γνώσεις μου, π.χ. όταν δούλεψα με τον Θοδωρή Αμπαζή, είχαμε ένα τεράστιο πάκο με δύσκολες παρτιτούρες, αλλά για εμένα ήταν σχετικά εύκολο να το κατανοήσω αυτό. Την παρτιτούρα τη διαβάζω εύκολα γιατί σκεφτόμουν και διάβαζα παρτιτούρες από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Σε αντίθεση με τον χορό, δεν εκφραζόμουν ποτέ με την κίνηση, ντρεπόμουν. 

Και η σχέση σου με τον κινηματογράφο; Έχεις κάνει μια ταινία μικρού μήκους πρόσφατα, το «Μemento mori».
Ήταν μια ταινία ενός φίλου, στην οποία συμμετείχα. Εγώ δεν την έχω δει ολοκληρωμένη ποτέ. Και δεν έχω κάνει κάτι άλλο σχετικό με κινηματογράφο. Γι' αυτό το λέω δημόσια τώρα εδώ πέρα ότι θα ήθελα πολύ να κάνω κινηματογράφο. Είναι κάτι άγνωστο για μένα. Θέλω να πιστεύω ότι δεν είναι σαν την τηλεόραση, δηλαδή δεν έχει αυτήν την ταχύτητα που γυρίζουμε τις σκηνές, μια ταχύτητα η οποία δεν σε αφήνει... να αισθανθείς τα πράγματα και να τα βιώσεις με κάποιο τρόπο.