Ο Χατζιδάκις, ο Δαμιανάκος και το ρεμπέτικο

Το 1980 είχα δύο μεγάλες αγάπες: η μία ήταν η μουσική –από τα 10 μου περίπου– και η άλλη, η καινούργια, ήταν η Κοινωνιολογία. Δύο χρόνια αργότερα, περνώντας στη –θηλυκή ακόμα– Πάντειο, ήξερα ότι ήταν η σχολή που βρισκόταν πιο κοντά στην επιστήμη της Κοινωνιολογίας, ακόμη κι αν το ομώνυμο τμήμα δεν είχε δημιουργηθεί ακόμα. Στάθηκα αρκετά τυχερός ώστε το τμήμα όχι μόνο δημιουργήθηκε το 1984 αλλά και είχα τη δυνατότητα να το ακολουθήσω, φορτώνοντας απλώς το διδακτικό μου πρόγραμμα με μερικά επιπλέον μαθήματα.

Η Κοινωνιολογία του ρεμπέτικου του Δαμιανάκου και ο Μάνος Χατζιδάκις

Κάνοντας μεγάλες απογευματινές βόλτες στα πολλά τότε βιβλιοπωλεία της Σόλωνος, έψαχνα μανιωδώς για βιβλία Κοινωνιολογίας. Η «Κοινωνιολογία του ρεμπέτικου» του Στάθη Β. Δαμιανάκου ήταν το βιβλίο που συνέδεσε την επιστήμη που σπούδαζα με τη μουσική. Παρότι δεν ήμουν φανατικός του ρεμπέτικου, μελέτησα το βιβλίο κρατώντας άπειρες σημειώσεις. Το βασικό συμπέρασμα ήταν λοιπόν ότι, ναι, υπήρχε τρόπος να συνδεθεί η Κοινωνιολογία με τη μουσική! Και η βιβλιοθήκη της Παντείου έδειχνε αυτόν τον δρόμο με μερικά σπουδαία βιβλία, που δεν είχαν να κάνουν με το ρεμπέτικο αλλά με το ροκ. Ήταν η εποχή που έκανα φύλλο και φτερό το «One Chord Wonders» του Dave Laing, τα «Sociology of Rock» και «Sound Effects: Youth, Leisure, and the Politics of Rock ’n’ Roll» του Simon Frith, καθώς και το πολύ σημαντικό «Subculture: The Meaning of Style» του Dick Hebdige, το μόνο που είχε μεταφραστεί τόσο νωρίς στα ελληνικά.

Εκείνο που ήταν εντυπωσιακό ήταν ότι η μεθοδολογία του Frith και του Laing, και κατά δεύτερο λόγο του Hebdige, ήταν πολύ κοντά στον τρόπο που έβλεπε το ρεμπέτικο ο Δαμιανάκος. Ίσως γιατί όλοι διαπνέονταν στον έναν ή τον άλλο βαθμό από μαρξιστικές θεωρήσεις. Σκαλίζοντας τις σημειώσεις εκείνης της εποχής για την «Κοινωνιολογία του ρεμπέτικου», βλέπω ότι η βασική ιδέα του Δαμιανάκου είναι ότι το ρεμπέτικο δεν μπορεί να κατανοηθεί μόνο ως μουσική· πρέπει να μελετηθεί σε σχέση με τις κοινωνικές τάξεις, τις ιστορικές αλλαγές και τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων που το δημιούργησαν.

Οι βασικές θέσεις του βιβλίου είναι ότι το ρεμπέτικο είναι προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών συνθηκών, κεντρικό ρόλο σ’ αυτό έχουν τα περιθωριοποιημένα κοινωνικά στρώματα, ότι εκφράζει μια συγκεκριμένη ταξική και πολιτισμική αντιπαράθεση με τις αξίες και τους κανόνες των κυρίαρχων κοινωνικών ομάδων και ότι η μουσική αποκαλύπτει έναν ολόκληρο κόσμο νοοτροπιών και συναισθημάτων. Καθόλου μακριά δηλαδή από τον τρόπο που έβλεπαν τα πράγματα ο Frith με τον Laing, ασχέτως αν στο κέντρο της δικής τους ανάλυσης ήταν το πανκ ή –αν θέλετε– συνολικά το ροκ, η μουσική που προέκυπτε από τον ελεύθερο χρόνο (leisure) των νέων της εργατικής τάξης.

Ο Μάνος Χατζιδάκις ήρθε στη ζωή μου αρκετά χρόνια αργότερα. Αν και η μεγάλη του διάλεξη για το ρεμπέτικο είχε γίνει το 1949, στα δικά μου χέρια έπεσε στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Ο Δαμιανάκος μιλάει για το ρεμπέτικο την εποχή που αυτό έχει γίνει απόλυτα αποδεκτό, ενώ ο Χατζιδάκις –23 ετών ακόμα, με άγνοια κινδύνου– τολμά να μιλήσει γι’ αυτό όταν το είδος είναι σχεδόν υπό διωγμόν. «Κι ερχόμαστε σε μία από τις πιο βασικές κατηγορίες που προβάλλουν οι “υγιείς ηθικολόγοι” για το ρεμπέτικο. “Είναι αρρωστημένο” λεν μ’ αυστηρότητα, “ενώ το δημοτικό τραγούδι, γεμάτο υγεία και λεβεντιά” και κινούν το κεφάλι με σημασία, ενώ είμαι βέβαιος πως το δημοτικό μας τραγούδι τούς είναι το ίδιο οχληρό όπως και το ρεμπέτικο, με τη διαφορά πως δεν τολμούν να ομολογήσουν ότι δεν τους αρέσει». Ποτέ δεν μασούσε τα λόγια του ο Χατζιδάκις. Ούτε καν στα 23 του. «Φανταστείτε τη στοιβαγμένη ζωτικότητα και ωραιότητα συνάμα ενός λαού σαν του δικού μας να ζητά διέξοδο, έκφραση, επαφή με τον έξω κόσμο και να αντιμετωπίζει τις ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες του τόπου μας. Η ζωτικότητα καίγεται, η ψυχικότητα αρρωσταίνει, η ωραιότητα παραμένει. Αυτό είναι το ρεμπέτικο. Κι από δω πηγάζει η θεματολογία του».

Οι δύο προσεγγίσεις για το ρεμπέτικο μπορούν να διαβαστούν συμπληρωματικά: ο Χατζιδάκις εξηγεί γιατί το ρεμπέτικο αξίζει να ακουστεί και να μελετηθεί ως τέχνη, ενώ ο Δαμιανάκος διερευνά τις κοινωνικές δυνάμεις που το διαμόρφωσαν. Με οδηγό την αισθητική θεωρία του Χατζιδάκι αλλά και τις κοινωνικές επιστήμες, βάζω στο πικάπ τα «Λειτουργικά». Ο Μάνος στο πιάνο συνοδεύει τη φωνή της Φλέρυς: «Άνοιξε, άνοιξε γιατί δεν αντέχω»…