Τζάνγκο Ράινχαρντ: Ο ήχος της ευρωπαϊκής τζαζ

Αγαπώ τον Τζάνγκο Ράινχαρντ, γιατί κάθε φορά που ακούω τη μουσική του νιώθω ότι η τζαζ είναι ένα ποτάμι που μπορεί να με οδηγήσει μακριά. Ο Τζάνγκο δεν με κέρδισε μόνο με την τεχνική του, αλλά και με τον τρόπο που έκανε τη χαρά, τη μελαγχολία και την ελευθερία να συνυπάρχουν σε κάθε λεπτό της μουσικής του. Με το Quintette du Hot Club de France, σε μια εποχή που η τζαζ κυριαρχούνταν από πνευστά και μεγάλες ορχήστρες, ο Τζάνγκο τόλμησε να βάλει την κιθάρα στο επίκεντρο. Μία ή δύο ακουστικές κιθάρες, βιολί –συνήθως από τον Στεφάν Γκραπελί–, μπάσο, συχνά χωρίς ντραμς – κι όμως, το σουίνγκ είναι εκεί, ζωντανό, αδιαμφισβήτητο. Ακέραιο!

Αυτό που μου αρέσει πιο πολύ είναι ότι ο Τζάνγκο δεν έπαιζε «σωστά» με την ακαδημαϊκή έννοια. Ήξερε άριστα την αρμονία, τις συνηθισμένες αλλαγές των συγχορδιών, αλλά δεν εγκλωβίστηκε ποτέ σε αυτές. Οι φράσεις του συχνά ξεκινούν με τον πιο απλό τρόπο και ξαφνικά εκρήγνυνται σε απρόσμενες γραμμές, χρωματίζονται με τσιγγάνικο ύφος κι ένα βιμπράτο που δεν έχεις ιδέα από πού ήρθε. Κάθε σόλο του τραγουδάει μια μικρή ιστορία, δεν είναι μια επίδειξη δεξιοτεχνίας.

Όταν ήταν 18 ετών (το 1928), το τροχόσπιτο όπου έμενε μαζί με τη σύζυγό του, Φλορίν «Μπέλα» Μάιερ, τυλίχτηκε στις φλόγες. Και μπορεί τελικά να σώθηκαν, αλλά ο ίδιος υπέστη σοβαρά εγκαύματα σε μεγάλο μέρος του σώματός του. Όμως εκείνο που μας ενδιαφέρει κυρίως είναι το αριστερό του χέρι: Το τέταρτο και το πέμπτο δάχτυλο του χεριού που πατάει τις νότες στην κιθάρα αχρηστεύτηκαν. Θα περίμενε κανείς ότι μετά απ' αυτό θα τα παρατούσε. Αντί γι’ αυτό, εκείνος σπούδασε από την αρχή το όργανό του και διαμόρφωσε ένα απολύτως προσωπικό στιλ. Καταφέρνοντας να χρησιμοποιεί τα δύο δάχτυλα όπου δεν χρειάζεται ιδιαίτερη πίεση στις χορδές, δηλαδή στα ακόρντα, κάθε σόλο του γίνεται μόνο με τον δείκτη και τον μέσο. Έτσι, έχουμε πολλά παιξίματα σε μία μόνο χορδή, πολλά γλιστρήματα, πολλά αρπέζ. Ένας τρόπος να ακούγεται η κιθάρα όπως ποτέ πριν.

Ο Τζάνγκο γεφυρώνει κόσμους. Είναι ταυτόχρονα παραδοσιακός και μοντέρνος, λόγιος και λαϊκός, του σαλονιού και του λιμανιού. Μπορείς να ακούσεις τη μουσική του σε ένα καφέ, αλλά και να τον μελετήσεις προσεκτικά από μια παρτιτούρα. Ο Τζάνγκο μάς θυμίζει ότι δεν χρειάζεται να ορίσεις τη μουσική ως σοβαρή ή διασκεδαστική· μπορεί να είναι ταυτόχρονα και τα δύο. Κι επιπλέον, μας έμαθε να προσέχουμε τον ρυθμό της κιθάρας, το λεγόμενο «la pompe», να αντιλαμβάνομαστε πώς η συνοδεία μπορεί να είναι εξίσου ενδιαφέρουσα με το σόλο.

Το «la pompe», η «αντλία», είναι η χαρακτηριστική τεχνική της ρυθμικής κιθάρας στην gypsy jazz, όπου η κιθάρα αντικαθιστά τα ντραμς, δημιουργώντας έναν σταθερό, ελαστικό και swingy ρυθμό. Δηλαδή: πρώτο, κοφτό χτύπημα –χωρίς να αφήνεις τη συγχορδία να «ανοίξει»–, δεύτερο, πιο τονισμένο χτύπημα –ελαφρώς πιο δυνατό και γεμάτο–, κόβεις πάλι τον ήχο του ακόρντου με το αριστερό χέρι, κι έχεις το απόλυτο swing feeling χωρίς ντραμς, που γίνεται η βάση πάνω στην οποία στήνονται τα σόλο της άλλης κιθάρας, του βιολιού ή του κοντραμπάσου.

Ο Τζάνγκο Ράινχαρντ αποτελεί μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της παγκόσμιας τζαζ και είναι ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της ευρωπαϊκής συμβολής στο είδος. Η σημασία του δεν περιορίζεται στη δεξιοτεχνία του, αλλά φτάνει μέχρι τη δημιουργία ενός νέου ύφους, τη διεύρυνση των ορίων της τζαζ και τη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής μουσικής κληρονομιάς, που περιλαμβάνει το αμερικάνικο σουίνγκ, τη μουσική παράδοση των Ρομά (Manouche), ρομαντικές μελωδίες και στοιχεία της γαλλικής μουσικής και προσωπική αφηγηματικότητα στον αυτοσχεδιασμό. Έτσι, ξέρουμε πια ότι η τζαζ δεν είναι αποκλειστικά αμερικάνικο φαινόμενο, αλλά παράγεται και παίρνει ιδιαίτερο σχήμα ανάλογα με το πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσεται.

Ένας από τους πιο αγαπημένους μου δίσκους είναι το «The Great Artistry Of Django Reinhardt», που επανακυκλοφόρησε σχετικά πρόσφατα από τη Sam Records στην καταπληκτική σειρά Artisan. Αυτό το άλμπουμ ηχογραφήθηκε στο Παρίσι περίπου έναν μήνα πριν από τον θάνατο του Ράινχαρντ και τον συνοδεύουν ο Μορίς Βαντέρ στο πιάνο, ο Πιέρ Μισελό στο μπάσο και ο Ζαν-Λουί Βιάλ στα ντραμς. Θα έλεγε κανείς ότι αυτό που συμβαίνει σε αυτή την ηχογράφηση είναι η ουσία της μουσικής του Ράινχαρντ.