Μεταμορφώσεις στην αρχαία ελληνική μυθολογία

Στον μύθο, ακόμη και το πιο μικρό πλάσμα μπορεί να γίνει η αρχή ενός κόσμου ή ο ίδιος ο άρχων του κόσμου.

Μεταμόρφωσις = μετατροπή < μετατρέπω = στροφή προς τα πίσω, επιστροφή.

-Κομφούκιος, Κινέζος φιλόσοφος, (551-479 π.X.): Αυτός που θέλει να είναι ευτυχισμένος πρέπει να αλλάζει συχνά.

-Ηράκλειτος (544 – 484 π.Χ.): Τα πάντα ρει, μηδέποτε κατά τ’ αυτό μένειν.

-Ηράκλειτος: Μεταβάλλον αναπαύεται. Στη μεταβολή βρίσκεις ανάπαυση.

- Ευριπίδης, «Ορέστης»: Μεταβολή πάντων γλυκύ.

-Μάρκος Αυρήλιος: Φοβείταί τις μεταβολήν; τι γαρ δύναται χωρίς μεταβολής γενέσθαι; «Τα εις εαυτόν» ζ΄18.

-Μάρκος Αυρήλιος: Πάντα εν μεταβολήι· και αυτός συ εν διηνεκεί αλλοιώσει και κατά τι φθορά, και ο κόσμος δε όλος. Τα πάντα μετατρέπονται συνεχώς. Είσαι σε μια διηνεκή αλλοίωση και φθορά, και όλος ο κόσμος. «Τα εις εαυτόν», θ’19.

-Άλφρεντ Νορθ Ουάιτχεντ, Βρετανός φιλόσοφος και μαθηματικός: «Η τέχνη της προόδου είναι να διατηρείς την τάξη μέσα στη μεταβολή και να διατηρείς τη μεταβολή μέσα στην τάξη».

-Φραντς Κάφκα (Τσέχος συγγραφέας, από το έργο «Η Μεταμόρφωση»): «Ξυπνώντας ένα πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα, μετά από έναν ταραγμένο ύπνο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σ’ ένα τεράστιο έντομο».

-Σάντγκουρου: «Μεταμόρφωση σημαίνει ότι ο τρόπος που υφίστασαι δεν εξαρτάται από το τι γνώμη έχουν οι άλλοι για εσένα». ( Το ταπεινό ορτύκι είναι ο ίδιος ο μέγας θεός Ζευς)

Oρτυγία, ἡ <όρτυξ, το νησί των Ορτυκιών, αρχαία ονομασία της Δήλου, όπου η Άρτεμις λεγόταν Ορτυγία.

Οι «Μεταμορφώσεις» είναι ένα από τα πιο γοητευτικά θέματα της ελληνικής μυθολογίας. Γιατί ένας θεός ή ένας άνθρωπος μεταμορφώνεται σε ένα συγκεκριμένο ζώο και όχι σε κάποιο άλλο; Είναι η επιλογή τυχαία ή κρύβει μια πανάρχαια αντίληψη για τη φύση, τον έρωτα και τη γέννηση; H μυθολογική παράδοση για τη μεταμόρφωση του Δία και της Λητώς σε ορτύκια δεν αποτελεί μοναδική  εκδοχή του μύθου. Χρειάζεται να διακρίνουμε τις διαφορετικές μυθολογικές παραδόσεις από τις ερμηνείες που μπορούμε να προτείνουμε σήμερα. Αυτή η διάκριση έχει σημασία, εάν θέλουμε να προχωρήσουμε από τον μύθο στη φιλοσοφία.

-Η Αστερία, αδελφή της Λητώς, μεταμορφώνεται σε ορτύκι για να ξεφύγει από τον ερωτικό διωγμό του Δία. Σύμφωνα με τον Υγίνο, πέφτει στη θάλασσα και συνδέεται με τη δημιουργία της νήσου Ορτυγίας, η οποία αργότερα ταυτίστηκε με τη Δήλο.

-Η Λητώ, έγκυος από τον Δία, περιπλανιέται κυνηγημένη από την Ήρα και βρίσκει καταφύγιο στη Δήλο, όπου γεννά τον Απόλλωνα και την Άρτεμη. Σε μια παραλλαγή που παραδίδει ο Σέρβιος, ο Δίας μεταμορφώνει τη Λητώ σε ορτύκι, ενώ σε άλλη η Αστερία είναι εκείνη που μεταμορφώνεται σε ορτύκι. Τι μπορεί να σημαίνει το ορτύκι μέσα στο μυθολογικό σύμπαν;

Γιατί ο Ζευς μεταμορφώνεται σε ορτύκι και όχι αετός, κύκνος, ταύρος ή χρυσή βροχή; Η απάντηση, βρίσκεται σε τρία επίπεδα: στη φύση του πτηνού, στη σχέση του με την Ορτυγία και στη μυθολογική αντίληψη για τη μεταμόρφωση. Το ορτύκι είναι ένα μικρό, ευάλωτο, μεταναστευτικό πτηνό. Δεν έχει την επιβλητικότητα του αετού ούτε τη δύναμη του ταύρου. Συνδέεται με τη μετακίνηση, την εποχική επιστροφή και την αναζήτηση τόπου. Η αρχαία Μεσόγειος γνώριζε τα μεταναστευτικά ορτύκια, και η σύνδεσή τους με την Άρτεμη και τις Ορτυγίες έχει επισημανθεί από την ιστορία των αρχαίων λατρειών.  Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να διαβάσουμε το ορτύκι ως σύμβολο μιας ζωής που δεν διαθέτει μόνιμο καταφύγιο, αλλά αναζητά τον τόπο όπου θα μπορέσει να υπάρξει. Η ίδια η λέξη «Ορτυγία» συνδέεται με το αρχαίο ελληνικό «ὄρτυξ», δηλαδή το ορτύκι. Η μυθολογική παράδοση για την Αστερία εξηγεί έτσι το όνομα ενός νησιού και συνδέει τη μεταμόρφωση ενός πτηνού με τη γέννηση ενός τόπου. Η μεταμόρφωση δεν οδηγεί από μια μορφή ζωής σε μια άλλη. Οδηγεί από το ζώο στη γεωγραφία, από το σώμα στο τοπίο. Το πτηνό γίνεται, μυθολογικά, νησί.

Το ορτύκι συνδέεται με την αναπαραγωγή και τη γέννηση. Έχει προταθεί από μελετητές ότι η επιλογή του πτηνού σχετιζόταν με την παρατήρηση της γέννησης και της ωοτοκίας του. Οι αρχαίοι επέλεξαν το ορτύκι επειδή γεννά εύκολα με ανώδυνο τοκετό.

Υπάρχει φιλοσοφικό υπόβαθρο στη μεταμόρφωση; Υπάρχουν τρεις φιλοσοφικές αναγνώσεις:

1. Η μεταμόρφωση ως άρση των ορίων ανάμεσα στα είδη. Στον ελληνικό μύθο, ο θεός μπορεί να γίνει ταύρος, κύκνος, αετός ή άνθρωπος. Η μορφή δεν αποτελεί αμετάβλητο όριο της ύπαρξης. Η θεϊκή δύναμη εκδηλώνεται ακριβώς μέσα από τη δυνατότητα αλλαγής. Αυτό μας οδηγεί σε ένα οντολογικό ερώτημα: Είναι η ταυτότητα ενός όντος η μορφή που βλέπουμε ή η δύναμη που επιτρέπει στη μορφή να αλλάξει; Το ορτύκι, ένα μικρό πλάσμα, μπορεί να γίνει φορέας μιας θεϊκής ιστορίας. Η απόσταση ανάμεσα στο ασήμαντο και στο ιερό περιορίζεται. Η φύση δεν είναι απλώς σκηνικό της θεϊκής δράσης· συμμετέχει στην έκφρασή της.

2. Ο έρωτας ως φυγή και ως αναζήτηση καταφυγίου. Η μεταμόρφωση της Αστερίας είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική: δεν αποτελεί έκφραση επιθυμίας να ενωθεί με τον Δία, αλλά προσπάθεια να ξεφύγει από αυτόν. Η ιστορία της περιλαμβάνει τη φυγή, την αλλαγή μορφής και, τελικά, τη σύνδεση με ένα νησί. Εδώ χρειάζεται μια ηθική διάκριση. Η θεϊκή επιθυμία δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την ελευθερία του άλλου. Στον μύθο, ο έρωτας μπορεί να εμφανίζεται ως δύναμη δημιουργική, αλλά και ως δύναμη που καταδιώκει. Η μεταμόρφωση γίνεται τότε μια πράξη αυτοπροστασίας. Όταν δεν μπορείς να αλλάξεις τη βούληση εκείνου που σε καταδιώκει, αλλάζεις τη δική σου μορφή, προσπαθώντας να διασώσεις την ελευθερία σου.

3. Από την περιπλάνηση στη γέννηση: η αναζήτηση ενός κόσμου. Η Λητώ περιπλανιέται επειδή κανένας τόπος δεν θέλει να τη δεχτεί, φοβούμενος την οργή της Ήρας. Η Δήλος, αρχικά ασταθής και περιπλανώμενη σύμφωνα με την παράδοση, προσφέρει τελικά τον τόπο όπου μπορούν να γεννηθούν οι δύο θεοί.

Αυτή η αφήγηση επιτρέπει μια βαθύτερη ανάγνωση: η γέννηση δεν είναι μόνο βιολογικό γεγονός. Προϋποθέτει έναν τόπο που να μπορεί να τη δεχτεί.

Η ζωή χρειάζεται καταφύγιο. Η δημιουργία χρειάζεται χώρο. Και η νέα αρχή προϋποθέτει, πολλές φορές, τη μεταμόρφωση εκείνου που μέχρι τότε θεωρούσαμε αμετακίνητο.

Η περιπλανώμενη Λητώ βρίσκει ένα νησί που αποκτά σταθερότητα· και ο κόσμος αποκτά δύο νέες θεϊκές παρουσίες, τον Απόλλωνα και την Άρτεμη.

-Οι ελληνικοί μύθοι διαμορφώθηκαν μέσα από διαφορετικές τοπικές παραδόσεις, λατρείες και ποιητικές επεξεργασίες. Η πολλαπλότητά τους είναι μέρος του πλούτου τους.

Συνοπτικά: Το ορτύκι είναι η ζωή που μετακινείται και αναζητά χώρο για να υπάρξει. Η μεταμόρφωση του είναι η δυνατότητα του όντος να υπερβεί την καθορισμένη μορφή του. Η Δήλος είναι η μετατροπή ενός ασταθούς τόπου σε τόπο γέννησης και δημιουργίας.

Το βαθύτερο νόημα της μεταμόρφωσης δεν βρίσκεται στο γιατί ο θεός έγινε ορτύκι, αλλά στο ότι, μέσα στον μύθο, ακόμη και το πιο μικρό πλάσμα μπορεί να γίνει η αρχή ενός κόσμου. Η ζωή δεν γεννιέται μόνο από τη δύναμη, γεννιέται όταν βρίσκει έναν τόπο που μπορεί να την υποδεχτεί. Το ορτύκι είναι μεταναστευτικό πτηνό.