Ο σπουδαίος ποιητής του μοντερνισμού γεννήθηκε στις 14 Οκτωβρίου του 1894. Ζυγός!
Στα χέρια του Κάμινγκς, η γλώσσα αυθαδιάζει: κομπιάζει, επαναλαμβάνεται, επιταχύνει, σπάει, αιωρείται στο κενό, χάνει τον ρυθμό της κι ύστερα τον ξαναβρίσκει. Ο αναγνώστης ακολουθεί τους δρόμους της άλλοτε με ευκολία κι άλλοτε ασθμαίνοντας, πάντα όμως μαγεμένος από τη ροή των λέξεων και τα συναισθήματα που προκύπτουν από την αλληλουχία των ήχων και των ρυθμικών σχημάτων. Ο Έντουαρντ Έστλιν Κάμινγκς (e.e. cummings, όπως υπογράφει) είναι ένας από τους πιο σημαντικούς ποιητές του αμερικανικού μοντερνισμού, κι ας θεωρήθηκε κάποιες φορές υπερβολικά εκκεντρικός και άλλες υπερβολικά ρομαντικός. Λες και κάποιος από τους δύο αυτούς χαρακτηρισμούς θα αποτελούσε σοβαρή κατηγορία εναντίον του.
Η προσωπικότητα του Κάμινγκς ήταν ιδιαίτερη. Ατομικιστής, αλλά όχι απομονωμένος από τον κόσμο, περιφρονεί την ομοιομορφία και την αγελαία μαζικότητα, όμως ενδιαφέρεται βαθιά για τους ανθρώπους και ειδικά για την αγάπη. Καχύποπτος απέναντι στους θεσμούς, στα συνθήματα και στη γλώσσα της πολιτικής, αλλά καθόλου αδιάφορος για την κοινωνική πραγματικότητα. Η γραφή του απορρίπτει τον πόλεμο, τον εθνικισμό και τον κομφορμισμό, αλλά σε κανένα σημείο δεν γίνεται διδακτική. Το ζητούμενο είναι ο κάθε άνθρωπος να βρει τη δική του φωνή μακριά από την επιρροή της μάζας. Πράγμα που ισχύει πολύ περισσότερο για τον ποιητή: «Το να μην είσαι οτιδήποτε άλλο παρά μόνο ο εαυτός σου –σ’ έναν κόσμο που πασχίζει, μέρα νύχτα, να σε κάνει τον οποιονδήποτε άλλo– σημαίνει να δώσεις τη σκληρότερη μάχη που ένας άνθρωπος μπορεί να δώσει». («Συμβουλή σε νέους ποιητές», από το 33x3x33, μετ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Νεφέλη, 2004.)
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Κάμινγκς είναι η κατάλυση της συνηθισμένης μορφής της σελίδας. Πεζά γράμματα, ασυνήθιστα κενά, παρενθέσεις και παύλες τοποθετημένες λάθος με βάση τους κανόνες της τρέχουσας τυπογραφίας, αποσπασματικές λέξεις, απρόβλεπτες αλλαγές στη σύνταξη, «χάος αντί για… μουσική», όπως είχε χαρακτηρίσει κάποτε η Πράβντα τη μουσική του Σοστακόβιτς στη «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ». Κάποιος θα έλεγε ότι κάθε ποίημα του Κάμινγκς είναι ένας γρίφος. Κι όμως, δεν πρόκειται για μια επίδειξη ελιτισμού ή για κάποιο είδος εκζήτησης. Δεν σημαίνει ότι ο Κάμινγκς θέλει να απομακρυνθεί από τον πιθανό αναγνώστη του. Αντίθετα, ζητά την ενεργή συμμετοχή του ώστε η ανάγνωση να μην αποτελεί κατανάλωση, αλλά βαθιά και ουσιαστική συνάντηση. Και καθώς η γραφή του είναι ανοιχτή σε όλες τις ερμηνείες, στη συνάντηση αυτή ο ποιητής δεν διεκδικεί την απόκτηση εξουσίας έναντι στον αναγνώστη. Άλλωστε η αμφισβήτηση της εξουσίας και κάθε μορφής ιεραρχίας είναι αυτή που τον κάνει να επιλέξει τα πεζά αντί για τα κεφαλαία ακόμα και στο όνομά του.
Ο Κάμιγκς συμμετέχει στον κόσμο του μοντερνισμού με τρόπο απολύτως προσωπικό. Δεν ακολουθεί τον δρόμο του Έλιοτ ή του Πάουντ, που συχνά χτίζουν ποίηση μέσα από πυκνές πολιτισμικές αναφορές και θραύσματα ιστορίας. Προτιμά τον ήχο της καθημερινής γλώσσας, το παιχνίδι των λέξεων, το σώμα του ερωτευμένου ανθρώπου και το ξάφνιασμα μιας στιγμιαίας εικόνας από τη φύση. Ο μοντερνισμός του απαντάται λιγότερο στις αναφορές στο παρελθόν και τη γνώση που προέρχεται απ’ αυτές, βρίσκεται ελάχιστα στο περιεχόμενο και πολύ περισσότερο στη μορφή, στην αναδιοργάνωση της ίδιας της σελίδας.
Η μορφή είναι άλλωστε για εκείνον μέρος της ποιητικής διαδικασίας. Ο ρυθμός, οι σιωπές και η απόσταση ανάμεσα στα γράμματα γίνονται φορείς συναισθήματος. Ταυτόχρονα, η σελίδα, όπως εκείνος την παρουσιάζει, έρχεται να μας θυμίσει πως η ατομικότητα δεν μπορεί να είναι απλή πόζα. Το να είσαι ο εαυτός σου απαιτεί να αντιστέκεσαι στις έτοιμες ιδέες που σου προσφέρει η πεπατημένη της λογοτεχνίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ποίηση του Κάμινγκς παραμένει επίκαιρη σε μια εποχή γεμάτη διαφημιστικά συνθήματα και αυτοματοποιημένη επικοινωνία.
Ήθελα να αναφερθώ και στη μουσική που προέκυψε από την ποίηση του Κάμινγκς, αλλά ο καλός μου φίλος και μεγάλος γνώστης της μουσικής Γιάννης Μουγγολιάς έχει γράψει δύο εξαιρετικά και πλήρη κείμενα στον Αναγνώστη. Το μόνο που θα ήθελα να προσθέσω είναι οι δίσκοι που έχουν κυκλοφορήσει με τον ίδιο τον Κάμινγκς να διαβάζει ποιήματά του. Ανάμεσά τους είναι κι αυτό το ελάχιστο απόσπασμα:
Ας είναι η καρδιά μου πάντα ανοιχτή στα μικρά πουλιά που είναι τα μυστικά της ζωής ό,τι κι αν τραγουδούν είναι καλύτερο από το να γνωρίζεις κι αν οι άνθρωποι δεν θέλουν να τ’ ακούσουν οι άνθρωποι είναι γέροι.
(«Ας είναι η καρδιά μου πάντα ανοιχτή», από το 33x3x33, μετ. Χάρης Βλαβιανός)
Οι μεγάλοι συγγραφείς είδαν στην ηλικία ως κάτι εντελώς διαφορετικό από κοινωνικό ελάττωμα. Διέκριναν σε αυτή μια από τις βαθύτερες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης.
17°
