Το «πολύφωνο» μαντείο του Απόλλωνα που έδινε χρησμούς σε ξένη γλώσσα

Είτε μέσα από την Οδύσσεια είτε μέσα από άλλα διάσημα έργα της αρχαιότητας, ξεχωριστή παρουσία και καταλυτικό ρόλο για την εξέλιξη των ιστοριών είχε ενίοτε η μαντική, στην οποία προσέφευγαν, μεταξύ άλλων, οι πρωταγωνιστές των γεγονότων. Άλλοτε ο Τειρεσίας, ο παντοδύναμος μάντης από τη Θήβα, που συμβουλεύει και προειδοποιεί τον Οδυσσέα για τη συνέχεια του θρυλικού ταξιδιού του, άλλοτε ο μυθικός μάντης Κάλχας, που υπέδειξε τον τρόπο με τον οποίο θα φυσούσαν ούριοι άνεμοι για να ξεκινήσει ο στόλος για την Τροία. Αλλά ο παράγοντας της μαντικής δεν σταματούσε εκεί. Τα ίδια τα μαντεία είχαν τον δικό τους ρόλο στις εξελίξεις.

Τα μαντεία αποκάλυπταν, προειδοποιούσαν, έδιναν χρησμούς είτε σε ζητήματα πολέμου είτε σε γεγονότα μεγάλων κρίσεων αλλά και σε πολλές ακόμη περιπτώσεις. Όταν οι επισκέπτες των μαντείων ζητούσαν χρησμό, τότε εκείνα καθοδηγούσαν αποφάσεις και έδιναν με τον δικό τους τρόπο απαντήσεις.

Σε ποιο σημείο όμως υπήρχε το «πολύφωνο» αψευδές μαντείο κατά την αρχαιότητα και ποιο ήταν το ιδιαίτερο περιστατικό που φαίνεται να του είχε δώσει αυτή τη φήμη;

Σε απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων από το Ακραίφνιο, κάτω από μια βραχώδη προεξοχή του όρους Πτώου, στη «Περδικόβρυση», σε υψόμετρο 225 μέτρα, ήταν κτισμένος ο ναός του Πτώου Απόλλωνα.

Μαζί όμως με τον ναό, λειτουργούσε εκεί και το μαντείο του θεού, που χαρακτηριζόταν «αψευδές», δηλαδή αλάθητο στους χρησμούς, ενώ η ιδιαιτερότητά του προσδιοριζόταν στον χαρακτηρισμό «πολύφωνο». Ο λόγος ήταν επειδή έδωσε χρησμό και σε μη ελληνική γλώσσα. Το μαντείο αυτό ήταν ένα από τα σπουδαιότερα μαντεία της αρχαιότητας και ένα από τα έξι μαντεία της Βοιωτίας (Πτώου, Τροφωνίου, Θηβών, Αμφιαράου, Τεγύρας, Αβών).

Ο Παυσανίας έχει πει πως υπήρχε εκεί μαντείο αλάθητο. Μάλιστα αναφέρει: «Όταν ο Μαρδόνιος είχε στείλει κάποιον Μυν από την πόλη Εύρωπο, ο Μυς ρώτησε τον θεό στη δική του γλώσσα, την καρική, και ο θεός έδωσε χρησμό στη γλώσσα της Καρίας».

Ο Παυσανίας παίρνει το περιστατικό από αφήγηση του Ηροδότου. Φυσικά, δεν ήταν καθόλου συνηθισμένο τα μαντεία να δίνουν προβλέψεις και σε άλλες γλώσσες. Όμως, στο περιστατικό που αναφέρει ο Παυσανίας, η χρησμοδότηση έγινε σε άλλη γλώσσα. Και, όπως είναι λογικό, θα εντυπωσίασε όσους έλαβαν γνώση αυτής της διαφοροποίησης.

Το ιερό και αψευδές μαντείο του «Πτώου» Απόλλωνος ήταν φημισμένο εκείνα τα χρόνια. Αξίζει βέβαια να τονιστεί ότι το αψευδέστατο μαντείο της εποχής ήταν δικαιωματικά το διάσημο Μαντείο των Δελφών, ωστόσο υπήρχαν και άλλα μαντεία, των οποίων οι προβλέψεις θεωρούνταν ακριβείς και ονομάζονταν αλάθητα.

Το Μαντείο του Πτώου

Ο Απόλλων εδώ λεγόταν Πτώος ή Πτώιος και Ακραίφιος ή Ακραιφιεύς. Μάλιστα, υπάρχουν πολλές δοξασίες για το όνομα. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Απόλλωνας απέκτησε με τη Ζευξίππη δύο γιους, τον Πτώο και τον Ακραιφέα. Ο πρώτος έδωσε το όνομά του στο όρος και στον ναό του Απόλλωνα και ο άλλος στην πόλη του Ακραιφνίου. Άλλη δοξασία λέει πως στο βουνό έφτασε η Λητώ να γεννήσει κρυφά τον ερωτικό της καρπό με τον Δία. Ξαφνικά παρουσιάστηκε κάποιος αγριόχοιρος, η Λητώ φοβήθηκε, «επτοήθει», και τότε το όρος πήρε το όνομα Πτώον. Η Λητώ, σύμφωνα με την παράδοση, μετά το Πτώον συνέχισε την αναζήτηση στα βόρεια παράλια της Κωπαΐδας λίμνης, έφθασε στην Τεγύρα του Ορχομενού, κοντά στο σημερινό Διόνυσο, όπου τελικά γέννησε τον Απόλλωνα, τον Τεγυραίο Απόλλωνα, όπως τον ονόμασαν.

Σύμφωνα με τον Παυσανία, το όρος Πτώον πήρε το όνομά του από τον Πτώο, γιο του βασιλιά του Ορχομενού Αθάμαντα και της Θεμιστούς. Αυτός πάλι αντλεί τις πληροφορίες από τον Σάμιο ποιητή Άσιο, ο οποίος είχε γράψει έπη γενεαλογικού είδους. Δεν αποκλείεται επίσης η εκδοχή ο Πτώος να ήταν ιερέας και μάντης του ναού, όπως και ο Τήνερος, και έτσι να επικράτησε το όνομά του στον ναό και η θεϊκή προέλευση.

Στο κτιριακό συγκρότημα, το σημαντικότερο κτίριο του ιερού ήταν ο ναός του Απόλλωνα.

Σύμφωνα με πληροφορίες από τον Σύνδεσμο Ιστορικού Λαογραφικού Μουσείου Ακραιφνίου (βιβλιογραφία «Ακραίφνιο», Χ. Αγγέλου και «Ακραιφία», Κ. Ανδρίτσος), κατά πάσα πιθανότητα αρχικά ήταν ξύλινος (7ος αιώνας π.Χ.), με επένδυση από πηλό σε τρεις από τις πλευρές του. Προοδευτικά, τα τμήματα του ναού που πάθαιναν ζημιές και καταστροφές τα αντικαθιστούσαν με τοίχους από πώρινους λίθους, ώστε κατά τα χρόνια 550-500 π.Χ. είχε γίνει όλος ο ναός πώρινος, επενδυμένος εσωτερικά με πώρινες πλάκες.

Αυτός ο λίθινος ναός του θεού Απόλλωνα είχε πανελλήνια αίγλη, ενώ, όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας, το μαντείο λειτουργούσε και, επομένως, υπήρχε ο ναός, μέχρι την καταστροφή της Θήβας το 335 π.Χ. Η Θήβα ανοικοδομήθηκε το 315 π.Χ., οπότε έπειτα στη θέση του παλαιού κτίστηκε καινούριος ναός, ο οποίος είχε πρόναο και πολύ επιμήκη σηκό (κύριο εσωτερικό και κεντρικό χώρο), που εκείνα τα χρόνια διατηρήθηκε από τον παλαιότερο ναό. Σε αρκετά ομαλό χώρο, ελάχιστες πέτρες έχουν απομείνει σήμερα από τη θεμελίωση του σηκού του ναού του Απόλλωνα. Όμως ο τόπος αυτός, το Ακραίφνιο, αλλά και ο Ορχομενός ευρύτερα, διαθέτουν αστείρευτους μύθους και πλούσια ιστορία που περνά μέσα από τα θραύσματα του χρόνου και χάνεται στα βάθη των αιώνων.

* Πηγές - Βιβλιογραφία «Ακραίφνιο», Χ. Αγγέλου και «Ακραιφία», Κ. Ανδρίτσος