Fragments and Futures: Η ομαδική έκθεση του Ιδρύματος Schwarz στη Σάμο - Τι σημαίνει να «ξεθάβεις» το παρελθόν

Η ομαδική έκθεση Fragments and Futures, σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου και Ιόλης Τζανετάκη, παρουσιάζεται από τις 3 Ιουλίου στο Art Space Pythagorion στη Σάμο και φέρνει σε διάλογο καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, οι οποίοι αντλούν έμπνευση από την αρχαιολογία, τα υλικά ίχνη και τα μυθολογικά αφηγήματα της κλασικής αρχαιολογίας.

Μέσα από διαφορετικά μέσα έκφρασης, από τη ζωγραφική και τη γλυπτική έως την κινούμενη εικόνα και τα ψηφιακά μέσα, διερευνούν τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν συνεχίζει να επηρεάζει τη σύγχρονη καλλιτεχνική και πολιτισμική σκέψη.

Η έκθεση θέτει στο επίκεντρο το ερώτημα της σχέσης μας με την αρχαιότητα σήμερα και εξετάζει τι σημαίνει να «ξεθάβεις» το παρελθόν σήμερα. Πώς επανερμηνεύονται τα ίχνη της αρχαιότητας μέσα από σύγχρονες αναζητήσεις γύρω από την ταυτότητα, την κληρονομιά και την ιστορική αφήγηση; Αντί να αντιμετωπίζει την κλασική αρχαιολογία ως παγιωμένο κανόνα κάλλους και αρμονίας, την προσεγγίζει ως πεδίο δυναμικών ερμηνειών, διαμορφωμένο από την απουσία, τη φαντασία, την ανασύνθεση και τις πολιτικές της μνήμης.

Αφετηρία η αρχαιολογική κληρονομιά της Σάμου

Σε συνέχεια της έκθεσης του Ιδρύματος Schwarz το 2025, Γεφυρώνοντας πολιτισμούς: 100 χρόνια έρευνας του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στη Σάμο, η φετινή έκθεση στρέφεται στο παρόν. Αφετηρία αποτελεί η αρχαιολογική κληρονομιά της Σάμου, μιας ισχυρής πόλης-κράτους της αρχαιότητας, από την οποία αναδύονται ευρύτερα ερωτήματα για την πολιτική διάσταση της αρχαιολογίας, τη σχέση υλικών καταλοίπων και ιστορικής αλήθειας, καθώς και τον ρόλο της στη συγκρότηση εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας.

Η έκθεση προσεγγίζει την αρχαιολογία όχι μόνο ως μελέτη του παρελθόντος αλλά και ως ενεργή δύναμη διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης. Στην Ελλάδα, η αρχαιότητα δεν περιορίζεται στα μουσεία ούτε βιώνεται ως μακρινή εποχή· συνυπάρχει με την καθημερινότητα, καθώς τα ερείπια και οι σύγχρονες υποδομές μοιράζονται τον ίδιο χώρο. Οι καλλιτέχνες καλούνται έτσι να αντιμετωπίσουν μια ζωντανή κληρονομιά, με άμεση πολιτική και πολιτισμική βαρύτητα.

Τα έργα της έκθεσης εξετάζουν την αρχαιότητα τόσο ως υλικό αρχείο όσο και ως μεταφορικό πεδίο. Στον πυρήνα τους βρίσκεται η γοητεία του θραυσματικού και του ατελούς: το πώς το αποσπασματικό και το αινιγματικό ενεργοποιούν τη φαντασία και παράγουν νέες αναγνώσεις. Τα ερείπια δεν αντιμετωπίζονται ως σύμβολα απώλειας αλλά ως τεκμήρια αντοχής, μετασχηματισμού και επανερμηνείας.

Οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν την ανασύνθεση ως δημιουργική και αφηγηματική πράξη. Αποδεχόμενοι τη φθορά, την αβεβαιότητα και την υποκειμενικότητα, υποστηρίζουν ότι όσα επιβιώνουν από την αρχαιότητα διατηρούνται όχι μόνο ως υλικά αντικείμενα αλλά και ως έννοιες που συνεχίζουν να παράγουν νόημα. Η αρχαιότητα αναδύεται έτσι ως ένας διαρκής διάλογος ανάμεσα σε ό,τι χάθηκε και σε ό,τι επιλέγουμε να ανακατασκευάσουμε.

Από αυτή την αντίληψη της αποσπασματικότητας προκύπτει μια νέα προβληματική γύρω από το σώμα και τον μύθο. Το εξιδανικευμένο σώμα της κλασικής περιόδου μετατρέπεται σε πεδίο κριτικής και επανεξέτασης, ενώ οι αρχαίοι μύθοι διαβάζονται μέσα από κουίρ, φεμινιστικές, αποδομητικές και μετααποικιοκρατικές προσεγγίσεις. Με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύεται η επίδραση των αρχαίων αφηγήσεων στις σύγχρονες αντιλήψεις για την ομορφιά, την εξουσία και την κοινότητα.

Τι σημαίνει να ζούμε σήμερα ανάμεσα στα θραύσματα του παρελθόντος

Μορφές όπως η Αφροδίτη, ο Απόλλωνας ή η Μέδουσα επανεμφανίζονται ως φορείς σύγχρονης υποκειμενικότητας. Τα αρχαία αρχέτυπα μετατρέπονται από στατικά σύμβολα σε ζωντανές, κριτικές παρουσίες που θέτουν ερωτήματα για το πώς μπορούν να ξαναγραφούν οι μύθοι ώστε να αντανακλούν τις συνθήκες του παρόντος και τι σημαίνει να ζούμε σήμερα ανάμεσα στα θραύσματα του παρελθόντος.

Η επιστροφή στους μύθους συνδέεται και με τις υλικές πρακτικές της τέχνης. Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες μεταφράζουν τα απτικά ιδιώματα του μαρμάρου, του πηλού και του χρώματος στη γλώσσα της ψηφιακής σάρωσης, της προβολής, της τρισδιάστατης εκτύπωσης και της διαμεσολαβημένης εικόνας. Η μετάφραση αυτή αναδεικνύει τόσο τις συνέχειες όσο και τις ρήξεις ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, θέτοντας ερωτήματα για την αυθεντικότητα, το πρωτότυπο και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η πρακτική των καλλιτεχνών βασίζεται στην έρευνα και συχνά προσομοιάζει στην αρχαιολογική διαδικασία. Μέσα από αρχεία, έγγραφα και υλικές μαρτυρίες, ανασκάπτουν την ιστορία προκειμένου να διαμορφώσουν νέες αναγνώσεις του παρελθόντος. Η ίδια η αρχαιολογία παρουσιάζεται ως δημιουργική πράξη που αναπλάθει το παρελθόν μέσα από τις ανάγκες και τις ευαισθησίες του παρόντος.

Η έκθεση εξετάζει επίσης τον ιστορικό ρόλο της αρχαιολογίας στη διαμόρφωση της νεότερης ελληνικής ταυτότητας. Κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, οι ανασκαφές συνδέθηκαν στενά με τις διαδικασίες συγκρότησης του κράτους και με την προσπάθεια τεκμηρίωσης της συνέχειας ανάμεσα στη σύγχρονη Ελλάδα και το κλασικό παρελθόν. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο ρόλος των δυτικοευρωπαϊκών θεσμών, οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση των κυρίαρχων αφηγήσεων γύρω από την ελληνική αρχαιότητα.

Τέλος, η έκθεση στρέφει το βλέμμα στο ίδιο το μουσείο ως τόπο παραγωγής νοήματος. Μέσα από παρεμβάσεις που αμφισβητούν τις πρακτικές ταξινόμησης, παρουσίασης και ερμηνείας των αρχαιολογικών ευρημάτων, οι καλλιτέχνες αποκαλύπτουν τις ιδεολογικές και πολιτικές διαστάσεις της μουσειακής αυθεντίας. Εναλλακτικά αρχεία, υποθετικές συλλογές και επιτελεστικές προσεγγίσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο παραγνωρισμένες ή περιθωριοποιημένες φωνές.

Το Fragments and Futures αποτελεί τελικά έναν στοχασμό πάνω στη διαδικασία κατασκευής, μετάφρασης και επανεπινόησης της ιστορίας. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το παρελθόν για να σχολιάσουν το παρόν, αποκαλύπτοντας τις ασυνέχειες, τις σιωπές και τις προκαταλήψεις που διαπερνούν κάθε ιστορική αφήγηση. Ανοίγοντας έναν δημιουργικό διάλογο ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και την κλασική αρχαιολογία, η έκθεση μας καλεί όχι μόνο να επανεξετάσουμε όσα μας κληροδότησε ο αρχαίος κόσμος, αλλά και να φανταστούμε εκ νέου το μέλλον του.
 
Η έκθεση σηματοδοτεί τη 10η επέτειο ανάληψης της επιμέλειας του Προγράμματος Εικαστικών του Ιδρύματος Schwarz από την Κατερίνα Γρέγου, σε συνεργασία με την Ιόλη Τζανετάκη.

Η έκθεση φιλοξενείται στο Art Space Pythagorion, τον εκθεσιακό χώρο του Ιδρύματος Schwarz στη Σάμο, ο οποίος εγκαινιάστηκε το 2012 και έκτοτε έχει φιλοξενήσει ορισμένες από τις σημαντικότερες φωνές της διεθνούς σύγχρονης τέχνης.
 
Λίστα καλλιτεχνών:

Rosella Biscotti | Navine G. Dossos | Αλέξης Φιδετζής | Γιάννης Χατζηασλάνης | Hadjithomas & Joreige | Ναταλία Μαντά | Chris Marker and Alain Resnais | Πέτρος Μώρης | Πάνος Προφήτης | Θεοπίστη Στυλιανού-Lambert και Αλεξία Αχιλλέως | Lucia Tallová | Maarten Vanden Eynde
 
INFO

Παρασκευή 3 Ιουλίου - 2 Οκτωβρίου
Εγκαίνια: Σάββατο 1 Αυγούστου 2026, 19:30
Διάρκεια: Παρασκευή 3 Ιουλίου – Παρασκευή 2 Οκτωβρίου 2026

Art Space Pythagorion, Λιμάνι Πυθαγορείου, Σάμος