Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα: Ο έρωτας, ο θάνατος, η ελευθερία

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα γεννήθηκε στις 5 Ιουνίου 1898. Εδώ θα πούμε λίγα λόγια για το έργο του ως πιανίστα, για τον τρόπο που τον υποδέχτηκε η Ελλάδα μέσω του Νίκου Γκάτσου και για τον τρόπο που εμπνεύστηκαν από εκείνον σπουδαίοι τραγουδοποιοί, όπως ο Λέοναρντ Κοέν και ο Τιμ Μπάκλεϊ.

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα δεν ήταν ένας ακόμα ποιητής ή ένας ακόμα θεατρικός συγγραφέας. Ήταν μια φωνή που μίλησε για τον έρωτα, τον θάνατο και την ελευθερία με έναν τρόπο που συγκίνησε και εξακολουθεί να συγκινεί εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Γεννήθηκε το 1898 σε ένα μικρό χωριό της Γρανάδας, κι από μικρός έδειξε το ταλέντο του στη μουσική –παίζοντας πιάνο– αλλά και στη λογοτεχνία. Σπούδασε νομικά, φιλοσοφία και λογοτεχνία, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο όμως, βυθίστηκε στον κόσμο του θεάτρου και της ποίησης. Πολύ γρήγορα έγινε κεντρική φιγούρα στην πνευματική ζωή της Ισπανίας, αλλά το 1936, με το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, δολοφονήθηκε από εθνικιστές λόγω των φιλελεύθερων ιδεών του και της στάσης ζωής του.

Η σχέση του Λόρκα με την Ελλάδα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον Νίκο Γκάτσο. Ο σπουδαίος Έλληνας ποιητής και στιχουργός ήταν αυτός που μετέφρασε πολλά από τα έργα του Λόρκα στα ελληνικά, αναδεικνύοντας τη μουσικότητα και το βάθος της ποίησής του. Ο Γκάτσος μεταφράζει πολύ νωρίς και μάλιστα αναδημιουργεί τον «Ματωμένο γάμο», το «Περλιμπλίν και Μπελίσα», το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», την «Παραλογή του μισόυπνου» και τον «Θρήνο για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας». Θα έλεγε κανείς ότι στις μεταφράσεις αυτές ο Λόρκα διαβάζεται σχεδόν σαν Έλληνας ποιητής. Ο Γκάτσος καταφέρνει να μεταφέρει το πνεύμα και την ατμόσφαιρα του ισπανικού πρωτότυπου, εμπλουτίζοντάς το με μια ιδιαίτερη ελληνικότητα. Μέσα από τις μεταφράσεις αυτές αλλά και μέσω των στίχων για τα τραγούδια που μελοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Λόρκα γίνεται πολύ αγαπητός στο ελληνικό κοινό.

Όμως και ο Νίκος Καββαδίας γράφει το 1945 το ποίημα «Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα». Αντλεί την έμπνευσή του από τη δολοφονία του ποιητή από τους φρανκιστές. Ο Καββαδίας, έχοντας επίσης στο μυαλό του τη ναζιστική θηριωδία και την Κατοχή στην Ελλάδα, συνδέει τον θάνατο του Λόρκα με ελληνικά μαρτυρικά γεγονότα, όπως η Καισαριανή και το Δίστομο. Το ποίημα γίνεται σύμβολο αντιφασισμού, μνήμης και διεθνούς αλληλεγγύης των λαών απέναντι στη βία και την καταπίεση.

Η μουσική ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής και του έργου του Λόρκα. Ήταν εξαιρετικός πιανίστας και αγαπούσε βαθιά την ισπανική παράδοση. Μια από τις πολύ σημαντικές μουσικές συνεργασίες του Λόρκα ήταν με τη χορεύτρια και τραγουδίστρια του φλαμένκο Αρχεντινίτα. Μαζί, ηχογράφησαν μια σειρά από παραδοσιακά ισπανικά τραγούδια το 1931, ηχογραφήσεις ανεκτίμητες, καθώς διασώζουν την αυθεντική ερμηνεία και το πάθος της ισπανικής λαϊκής μουσικής, όπως την αντιλαμβάνονταν και την απέδιδαν δύο από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες της εποχής τους.

Η επιρροή του Λόρκα έφτασε και μέχρι τον Λέοναρντ Κοέν, που τον θεωρούσε έναν από τους σπουδαιότερους ποιητές του κόσμου. Ο Κοέν γράφει το «Take this waltz», τραγούδι που βασίζεται στο ποίημα του Λόρκα «Pequeño vals vienés». Δεν μεταφράζει απλά το ποίημα, αλλά το αναδημιουργεί μ’ έναν τρόπο παρόμοιο με αυτόν του Γκάτσου, διατηρώντας το πνεύμα και τη μελαγχολία του πρωτότυπου. Κι αν η Ελλάδα γειτονεύει με το κλίμα και το πνεύμα της Ισπανίας, η από την άλλη άκρη του κόσμου προσέγγιση του Κοέν αποδεικνύει την οικουμενικότητα του έργου του Λόρκα και την ικανότητά του να εμπνέει καλλιτέχνες από διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές.

Ακόμα ένα τέτοιο παράδειγμα είναι και το άλμπουμ «Lorca» του Τιμ Μπάκλεϊ. Ο Μπάκλεϊ γοητεύεται από την ικανότητα του Λόρκα να εκφράζει το σκοτάδι και το φως, το πάθος και την απόγνωση, και μάλιστα με τρόπο που είναι ταυτόχρονα γήινος αλλά και υπερβατικός. Με το «Lorca» ενσωματώνει την αισθητική του ποιητή στη δική του μουσική έκφραση, δημιουργώντας ένα πειραματικό, σχεδόν ατονικό άλμπουμ. Αυτός ήταν σε πολύ μεγάλο βαθμό, άλλωστε, ο τρόπος με τον οποίο ο Μπάκλεϊ έβλεπε το έργο του Λόρκα.

Μέσα από τα έργα ανθρώπων που τον αγάπησαν και μετέφεραν το έργο του σε διαφορετικούς κόσμους, η φωνή του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα συνεχίζει να ακούγεται, να εμπνέει και να μας υπενθυμίζει την ομορφιά, την αγάπη και την ανάγκη για ελευθερία. Εκείνα τα στοιχεία που έχουμε ανάγκη σήμερα περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.