Ιώσηπος: το ψηφιακό αποθετήριο που ζωντανεύει την ιστορία της Εβραïκής κοινότητας Θεσσαλονίκης

H Θεσσαλονίκη ήταν από τις μεγαλύτερες Εβραïκές κοινότητες του κόσμου πριν από το Ολοκαύτωμα. Τώρα πλέον στην περιοχή ζουν περίπου 1.500 Έλληνες Εβραίοι. Πολλοί από αυτούς δεν γνωρίζουν τις ρίζες της οικογένειάς τους καθώς χάθηκαν τα ίχνη τους μετά το Ολοκαύτωμα. Το πρότζεκτ Ιώσηπος, που ξεκίνησε τις εργασίες πριν από 2,5 χρόνια περίπου, ανέλαβε την ψηφιοποίηση δεδομένων ώστε να μπορέσει να καταγράψει τις ιστορίες ανθρώπων που έζησαν στη Θεσσαλονίκη πριν το Ολοκαύτωμα. 

Η πρωτοβουλία ανήκει στην Εβραïκή Κοινότητα Θεσσαλονίκης και συγκεκριμένα στον πρόεδρό της Δαυίδ Σαλτιέλ, ο οποίος είχε την ιδέα και εκκίνησε τις διαδικασίες ώστε να εξασφαλιστούν τα μέσα για την υλοποίησή της. Η επιχείρηση αυτή ήταν -και είναι- αρκετά δύσκολη, καθώς τα περισσότερα έγγραφα είναι στην τότε τοπική διάλεκτο των Σεφαραδίτων (Ισπανο-εβραïκά), αλλά κατόρθωσαν να φέρουν στο 212.000 μοναδικά τεκμήρια και πάνω από 2.000.000 ψηφιακές λήψεις, δημιουργώντας έτσι το Ψηφιακό Αποθετήριο, το οποίο είναι προσβάσιμο online από σήμερα όχι μόνο σε άτομα Εβραïκής καταγωγής αλλά και σε όλον τον κόσμο. 

Ιώσηπος: Μια ιστορία 600 ετών ψηφιοποιείται και έρχεται στο φως

Στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στήθηκε για δυο ημέρες μια μικρή έκθεση-παρουσίαση του ψηφιακού αποθετηρίου, που βρίσκεται πλέον online, που είναι διαθέσιμη σε τρεις γλώσσες: ελληνικά, αγγλικά και εβραïκά. Στόχος είναι να φέρουν στο φως στοιχεία για την εβραική κοινότητα που αφανίστηκε σε μεγάλο βαθμό το 1943. Από τους 50.000 Εβραίους που αριθμούσε η Θεσσαλονίκη πριν το Ολοκαύτωμα, οι περισσότεροι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και κυρίως στο Άουσβιτς. Από αυτούς επέστρεψαν μόλις 1950... Η ξενάγηση έγινε από τον Γιώργο Πατσέα, τον υπεύθυνο του έργου, παρουσία του Γενικού Διευθυντή της Εβραïκής Κοινότητας Βίκτορος Ναρ. 

Στα ψηφιοποιημένα αρχεία, θα βρούμε το μητρώο ονομάτων, το οποίο είναι πολύ σημαντικό για τις οικογένειες καθώς εκεί μπορούν να βρουν ίχνη χαμένων συγγενών τους. Έχουν ψηφιοποιήσει τα επίθετα των οικογενειών και με qr code σε παραπέμπουν σε ό,τι στοιχεία υπάρχουν για τους συγγενείς σου. Πέρα από τα ονόματα, έχουν ψηφιοποιήσει έγγραφα, επιστολές, δηλώσεις περιουσίας, εμπορικές συναλλαγές. Αυτά τα τεκμήρια χρησιμεύουν περισσότερο στους ερευνητές, ώστε να διακλαδωθεί η πληροφορία και να γίνει η διασύνδεση των ονομάτων μέσω τεκμηρίων, ώστε να αντλήσουν ακόμη περισσότερα δεδομένα για τη ζωή τους, τις δραστηριότητές τους, τα ήθη και τα έθιμα του τότε και πολλά ακόμη στοιχεία.

Στόχος είναι το επόμενο διάστημα αυτές οι πληροφορίες -και όσες άλλες έρθουν στο φως από την έρευνα- να ενταχθούν, με τον κατάλληλο τρόπο, στο Μουσείο Ολοκαυτώματος που ετοιμάζεται στη Θεσσαλονίκη και θα ανοίξει τις πύλες του σε δυο χρόνια περίπου. 

Ένα αρχείο σε μια μοντέρνα μουσειολογική προσέγγιση

Πώς παρουσιάζουμε ανθρώπινα τεκμήρια σε ένα μουσείο σήμερα; Σαφώς οι μαρτυρίες φέρουν από μόνες τους μια συναισθηματική φόρτιση. Αλλά με την εξέλιξη της τεχνολογίας, όλα αυτά τα τεκμήρια πρέπει να παρουσιαστούν με έναν πιο ζωντανό τρόπο ώστε να κρατήσουν τον θεατή, ακόμα και πιο νεαρής ηλικίας. Στο πλαίσιο της παρουσίασης στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τα τεκμήρια παρουσιάστηκαν με μια μοντέρνα μουσειολογική προσέγγιση πιο φιλική στο νέο χρήστη, που συνδυάζει τα ζωντανά με τα ψηφιακά τεκμήρια στο σκεπτικό του phy-gital. Ο νεολογισμός αυτός προκύπτει από τον συνδυασμό των όρων physical και digital. Δηλαδή τα φυσικά τεκμήρια που βλέπουμε παραπάνω θα υπάρχουν μεν αλλά στην ανάδειξή τους θα συντελέσει η σύγχρονη μουειολογική προσέγγιση που εκμεταλλεύεται τις νέες τεχνολογίες και τη συνεχή πρόοδό τους. 

Στις ψηφιακές εφαρμογές είδαμε να ζωντανεύουν ιστορίες από οικογένειες μέσα από μαρτυρίες που δεν τις ακούμε απλώς αλλά συνδυάζονται με εικόνες, κείμενο και βίντεο. Θα βρούμε επίσης τις σημαντικότερες προσωπικότητες εβραικής καταγωγής και το έργο τους αλλά και διάφορες εφαρμογές για παιδιά. Παράλληλα, μια άλλη εφαρμογή επεξεργάστηκε παλιά τραγούδια της κοινότητας, τα οποία κυκλοφορούν σε πολλές παραλλαγές. Μέσα από τη μελέτη των ερευνητών έγινε καταγραφή της μουσικής από την Οθωμανική αυτοκρατορία μέχρι και τον πόλεμο, ξεκινώντας από το γραμμόφωνο, το βινύλιο και στη συνέχεια το κασετόφωνο. Σε αυτή την εφαρμογή πέρα από ήχητικά ντοκουμέντα, ανάλυση και μετάφραση στίχων αλλά και παραλλαγές, υπάρχουν και οι αντίστοιχες παρτιτούρες, ώστε να κρατηθεί ζωντανό το τεκμήριο στον χρόνο. 

Οι υπεύθυνοι του πρότζεκτ, με προεξάρχοντα τον Γιώργο Πατσέα που μας έκανε και την ξενάγηση, τονίζουν ότι η παρουσίαση αυτή αφορά αποκλειστικά το ψηφιακό αποθετήριο και όχι το νέο Μουσείο που βρίσκεται στα σκαριά. Το Μουσείο Ολοκαυτώματος έχει μια άλλη ομάδα που έχει αναλάβει τη μουσειολογική προσέγγισή του, με την πρόθεση να δημιουργηθεί ένα σύγχρονο μουσείο που θα έχει έντονο το στοιχείο του phy-gital, που αναφέραμε παραπάνω. 

Το κεντρικό έκθεμα: η τρισδιάστατη ψηφιακή πόλη

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της σημερινής παρουσίασης και της δουλειάς που έχει γίνει ερευνητικά αυτά τα δυο χρόνια είναι η τρισδιάστατη ψηφιακή πόλη που μπορεί κανείς να βρει στο map.jct.gr. Μέσα από έγγραφα και τεκμήρια, ζωντανεύουν ολόκληρες γειτονιές του Μεσοπολέμου πριν αυτές εξαφανιστούν κυριολεκτικά από τον χάρτη... 

Μέσα από έγγραφα που σκανάρονται βουτάμε στον χρόνο και βλέπουμε στον χάρτη παλιές γειτονιές της Θεσσαλονίκης, αλλά και γεγονότα που συνδέονται με αυτές. 

Το έργο«Ιώσηπος»,που υλοποιήθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης «ΕΣΠΑ 2021-2027»και το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα«Ψηφιακός Μετασχηματισμός»,