Η Ελλάδα προχωρά στην εφαρμογή μιας ολοκληρωμένης Εθνικής Στρατηγικής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, όπως ανακοίνωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, παρουσιάζοντας το σχετικό σχέδιο.
Η στρατηγική εκπονήθηκε στο πλαίσιο του έργου «Προστασία Εμβληματικών Τόπων και Μνημείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την Κλιματική Αλλαγή», το οποίο χρηματοδοτείται με 22 εκατομμύρια ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Πρόκειται για μια από τις πρώτες ολοκληρωμένες εθνικές προσπάθειες διεθνώς για τη συστηματική προσαρμογή των μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.
Η στρατηγική σχεδιάστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού μέσω της Διεύθυνσης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Η ανάπτυξη και εφαρμογή της πραγματοποιήθηκε σε συνέργεια με το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ώστε να διαμορφωθεί μια ολιστική προσέγγιση προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Λίνα Μενδώνη: Από τη διάγνωση στην πρόληψη- Το πλαίσιο διαχείρισης κινδύνου
Σύμφωνα με τη Λίνα Μενδώνη, το Υπουργείο Πολιτισμού υλοποιεί από το 2019 ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα αναγνώρισης και αξιολόγησης των κλιματικών κινδύνων που απειλούν μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους.
Η νέα Εθνική Στρατηγική εντάσσεται στην ευρύτερη Εθνική Στρατηγική Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή και στοχεύει να λειτουργήσει ως ενιαίο πλαίσιο αναφοράς για όλα τα εμπλεκόμενα θεσμικά όργανα.
Ο σχεδιασμός έχει ορίζοντα έως το 2050 και περιλαμβάνει ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετία, μηχανισμούς ευελιξίας και περιοδική αναθεώρηση. Παράλληλα υιοθετεί την έννοια της «μετασχηματιστικής προσαρμογής», η οποία προβλέπει βαθύτερες αλλαγές σε θεσμούς, πολιτικές, υποδομές και μοντέλα διακυβέρνησης.
Η στρατηγική οργανώνεται γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες δράσης:
διάγνωση των κινδύνων, εποπτεία, πρόληψη και θεραπεία. Οι άξονες αυτοί συγκροτούν έναν ενιαίο κύκλο διαχείρισης κινδύνου, από την επιστημονική κατανόηση των απειλών μέχρι τις στοχευμένες παρεμβάσεις στο πεδίο.
Τα μέτρα προστασίας, οι υποδομές, τα σχέδια προσαρμογής και τα ψηφιακά εργαλεία
Στο πλαίσιο της στρατηγικής προβλέπεται η εκτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης σε επίπεδο επικράτειας, με βάση την επικινδυνότητα, την έκθεση και την τρωτότητα των μνημείων.
Με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης υλοποιούνται έργα υποδομών πυροπροστασίας, αντιπλημμυρικής προστασίας και αντιμετώπισης βραχοπτώσεων σε αρχαιολογικούς χώρους που παρουσιάζουν αυξημένο βαθμό κινδύνου.
Κεντρικό στοιχείο του σχεδιασμού είναι η εκπόνηση σχεδίων προσαρμογής για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία. Το σχέδιο περιλαμβάνει την ανάπτυξη πολυκριτηριακής ψηφιακής πλατφόρμας για την αξιολόγηση των κλιματικών κινδύνων και την επιλογή των κατάλληλων μέτρων προσαρμογής.
Παράλληλα δημιουργείται σύστημα παρακολούθησης και αξιολόγησης που βασίζεται σε δείκτες για την πολιτιστική κληρονομιά και την κλιματική αλλαγή, οι οποίοι υιοθετήθηκαν στη διάσκεψη COP30 το 2025 στο Μπελέμ της Βραζιλίας.
Στο πλαίσιο της εφαρμογής προβλέπονται επίσης σχέδια προσαρμογής για δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους μέτριας ή υψηλής κλιματικής διακινδύνευσης, ενώ μέχρι το 2030 θα καταρτίζονται πέντε νέα σχέδια κάθε χρόνο.
Πυροπροστασία και ετοιμότητα: Συνεργασία υπουργείων για την πρόληψη
Ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Γιάννης Κεφαλογιάννης υπογράμμισε ότι η προστασία των μνημείων δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην αποκατάσταση των ζημιών, αλλά απαιτεί πρόληψη, ετοιμότητα και συστηματικό σχεδιασμό.
Όπως σημείωσε, η κλιματική κρίση έχει αλλάξει τις συνθήκες διατήρησης των μνημείων, καθώς πυρκαγιές που πλησιάζουν αρχαιολογικούς χώρους, ακραία καιρικά φαινόμενα και μεταβολές στο φυσικό περιβάλλον καθιστούν πιο εύθραυστη τη σχέση μεταξύ τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η συνεργασία των δύο υπουργείων θεμελιώθηκε με μνημόνιο συνεργασίας το 2021 και ενισχύθηκε τα επόμενα χρόνια με δράσεις αντιμετώπισης κινδύνων, κυρίως πυρκαγιών.
Στο πλαίσιο αυτό διαμορφώνεται ειδικός Κανονισμός Πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία, ο οποίος εισάγει ενιαίες προδιαγραφές αξιολόγησης κινδύνου και προβλέπει μέτρα όπως διαχείριση της βλάστησης, βελτίωση πρόσβασης για πυροσβεστικά μέσα, σχεδιασμό διαδρομών διαφυγής και ενίσχυση των διαδικασιών ετοιμότητας.
Παράλληλα προβλέπεται σχέδιο προληπτικής πυροπροστασίας σε 50 αρχαιολογικούς χώρους, καθώς και οργανωμένη προληπτική απομάκρυνση επισκεπτών σε περίπτωση κινδύνου πυρκαγιάς σε 80 χώρους.
Από την έρευνα στις παρεμβάσεις: Τα πρώτα έργα σε αρχαιολογικούς χώρους
Η μεθοδολογία που αναπτύχθηκε βασίζεται σε πολυδιάστατη εκτίμηση κλιματικών κινδύνων και εφαρμόστηκε πιλοτικά σε δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους της χώρας.
Η ανάλυση επικεντρώνεται σε πέντε βασικούς κινδύνους που επηρεάζουν τους υπαίθριους αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα:
δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασία, ακραία υψηλές θερμοκρασίες και άνοδο της στάθμης της θάλασσας.
Στο πλαίσιο του έργου υλοποιήθηκαν ήδη συγκεκριμένες παρεμβάσεις, όπως αντιπλημμυρικά έργα στο Δίον και τα Μάλια, εγκατάσταση συστημάτων πυρασφάλειας στους Φιλίππους και τον Μυστρά και έργα ανάσχεσης κατολισθήσεων και βραχοπτώσεων στους Δελφούς.
Οι παρεμβάσεις αυτές σηματοδοτούν τη μετάβαση από την επιστημονική τεκμηρίωση στην πρακτική εφαρμογή πολιτικών προστασίας των μνημείων.
Η Εθνική Στρατηγική προβλέπει επίσης ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Μεταξύ άλλων προβλέπεται συνεργασία με 54 κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Group of Friends for Culture Based Climate Action, ώστε η πολιτιστική κληρονομιά να ενταχθεί στις προτεραιότητες της διεθνούς κλιματικής πολιτικής.
Παράλληλα προβλέπεται συστηματική συνεργασία με την UNESCO, συμμετοχή στην ομάδα εργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ανθεκτικότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς στην κλιματική αλλαγή και δημιουργία ειδικού προγράμματος στο πλαίσιο του Φόρουμ των Αρχαίων Πολιτισμών.
Στόχος, όπως υπογράμμισε η Λίνα Μενδώνη, είναι η διαμόρφωση ενός συνεκτικού πλαισίου δημόσιας πολιτικής που θα διασφαλίσει ότι η πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας θα μπορέσει να αντέξει στις προκλήσεις της κλιματικής εποχής και να διατηρηθεί για τις επόμενες γενιές.
Πηγή φωτογραφιών: Υπουργείο Πολιτισμού