Τοτέμ και Ταμπού: Ο Σίγκμουντ Φρόιντ και η ελληνική μυθολογία

Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, περ. στ. 1182–1185.

ἰοὺ ἰού· τὰ πάντ᾽ ἂν ἐξήκοι σαφῆ.
ὦ φῶς, τελευταῖόν σε προσβλέψαιμι νῦν,
ὅστις πέφασμαι φύς τ᾽ ἀφ᾽ ὧν οὐ χρῆν, ξὺν οἷς τ᾽
1185οὐ χρῆν ὁμιλῶν, οὕς τέ μ᾽ οὐκ ἔδει κτανών

Οιδίπους. Ιού, ιού, τα πάντα γίνανε σαφή
Ω φως, για τελευταία φορά προσβλέπω σε

Απ᾽ αυτούς που δεν έπρεπε γεννήθηκα,
μ᾽ αυτούς που δεν έπρεπε ενώθηκα
κι αυτούς που δεν έπρεπε σκότωσα.

Δεν υπάρχει λέξη για επιθυμία, ηδονή ή πόθο. Το σχήμα είναι ηθικό και κανονιστικό, όχι ψυχολογικό.

Ο Οιδίπους δεν μιλά για εσωτερικές ορμές, μιλά για παραβίαση τάξης και η τραγωδία είναι ότι έπραξε χωρίς να γνωρίζει.

Στην Ερμηνεία των Ονείρων (1900), ο Φρόιντ γράφει «Ο Οιδίπους μας συγκινεί γιατί εκπληρώνει επιθυμίες που έχουν απωθηθεί απ' όλους μας»

Για τον Φρόιντ ο μύθος δεν είναι για τη γνώση ή τη μοίρα, είναι η δραματοποίηση μιας καθολικής παιδικής επιθυμία και η φρίκη του Οιδίποδα ταυτίζεται με τη φρίκη της αναγνώρισης του απωθημένου. Από το «δεν έπρεπε» στο « ήθελα αλλά δεν το ήξερα»

Το σημείο της ρήξης Σοφοκλή και Φρόιντ. Για τον Σοφοκλή η ενοχή είναι αντικειμενική (μίασμα), ανεξάρτητη από πρόθεση. Ο Οιδίπους τιμωρεί τον εαυτό του, αυτοτυφλώνεται, όχι γιατί επιθύμησε ερωτικά, αλλά γιατί μόλυνε την πόλη του κάνοντας μια μιαρή πράξη. Στο αρχαίο κείμενο δεν υπάρχει καμία ένδειξη εσωτερικής επιθυμίας.

Η τραγωδία λειτουργεί χωρίς ψυχολογική και ψυχαναλυτική ενδοσκόπηση. Για τον Φρόιντ η ενοχή είναι υποκειμενική, προέρχεται από απωθημένη επιθυμία. Ο μύθος «δουλεύει» επειδή αναγνωρίζουμε ότι κατά κάποιο τρόπο μας αφορά.

 Η οδυνηρή αυτοτύφλωση του Οιδίποδα προέκυψε από τη γνώση της αποτρόπαιης πράξης του ή είναι η τιμωρία της ερωτικής του επιθυμίας; Ο Σοφοκλής απαντά στο παραπάνω ερώτημα ότι ο Οιδίπους τυφλώνεται αφού γνωρίζει τι έπραξε. Το τύφλωμα είναι πράξη κάθαρσης, απομόνωσης από τον κόσμο των ανθρώπων, σχεδόν τελετουργική πράξη. Ο Σοφοκλής γράφει για το τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος ξέρει πάρα πολλά. Ο Φρόιντ αντιλαμβάνεται την ίδια πράξη ως αυτοτιμωρία, ως αντίδραση του Υπερεγώ και ως ποινή για απαγορευμένη επιθυμία. Η φροϋδική ανάγνωση προσθέτει μηχανισμούς που το κείμενο δεν χρειάζεται για να λειτουργήσει. Αυστηρά φιλολογικά ο Φρόιντ παρερμηνεύει και αγνοεί τη λειτουργία της μοίρας, το πολιτικό πλαίσιο (μίασμα της πόλης), την τραγική έννοια της ευθύνης χωρίς πρόθεση.

Ο Φρόιντ δεν διαβάζει σωστά τον Σοφοκλή, χρησιμοποιεί τον Οιδίποδα ως σύμπτωμα πολιτισμού, κάνει αυτό που ο Ricœur λέει «ερμηνευτική της καχυποψίας». Ο Σοφοκλής γράφει για το τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος ξέρει πάρα πολλά ενώ ο Φρόιντ γράφει για τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος ξέρει πάρα πολύ λίγα για τον εαυτό του. Και τα δύο είναι ισχυρά αλλά διαφορετικά.

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ πίστευε ότι οι θρησκείες και οι μύθοι γεννήθηκαν από την ίδια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, από την ανάγκη άμυνας απέναντι στις συντριπτικές, ανίκητες δυνάμεις της φύσης και του άγνωστου. Στο έργο του «Τοτέμ και Ταμπού» και κυρίως στην «Ερμηνεία των Ονείρων», ο Φρόιντ αντιμετωπίζει τον μύθο του Οιδίποδα όχι ως τραγωδία γνώσης και μοίρας, αλλά ως δραματοποίηση μιας καθολικής, απωθημένης παιδικής επιθυμίας. Όμως το ίδιο το κείμενο του Σοφοκλή αντιστέκεται σε αυτή την ανάγνωση. Το σχήμα είναι ηθικό, όχι ψυχολογικό. Η τραγωδία δεν έγκειται στο ότι ήθελε, αλλά στο ότι έπραξε χωρίς να γνωρίζει. Ο κεντρικός άξονας είναι: γνώση, άγνοια, ευθύνη.

Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ο Φρόιντ και μετατοπίζει ριζικά το νόημα. Για εκείνον, ο Οιδίπους μας συγκινεί επειδή εκπληρώνει, χωρίς να το ξέρει, επιθυμίες που όλοι έχουμε απωθήσει. Η φρίκη δεν είναι η παραβίαση της κοσμικής τάξης, αλλά η αναγνώριση του απαγορευμένου μέσα μας. Έτσι, το «δεν έπρεπε» μεταφράζεται σε « ήθελα αλλά δεν ήξερα».

Αυτή η μετατόπιση είναι το σημείο ρήξης. Για τον Σοφοκλή, η ενοχή είναι αντικειμενική. Το μίασμα υπάρχει ανεξάρτητα από πρόθεση. Ο Οιδίπους τιμωρεί τον εαυτό του όχι επειδή επιθύμησε, αλλά επειδή μόλυνε την πόλη. Η τραγωδία λειτουργεί χωρίς καμία ανάγκη εσωτερικής ψυχολογίας. Για τον Φρόιντ, αντίθετα, η ενοχή είναι υποκειμενική και γεννιέται από την απωθημένη επιθυμία. Ο μύθος «δουλεύει» επειδή αναγνωρίζουμε σε αυτόν κάτι που ασυνείδητα μας έχει συμβεί.