Η ιστορία της ζυθοποιίας ΦΙΞ: Από το εργοστάσιο μπίρας στο ΕΜΣΤ

Το όνομα ΦΙΞ συνδέεται με την ιστορία μιας μπίρας, που για περισσότερο από έναν αιώνα βρέθηκε στο κέντρο της ελληνικής ζωής, έγραψε ιστορία και συνεχίζει μέχρι σήμερα, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν μέσα από την παράδοση, την επιχειρηματικότητα και την τέχνη.

Το 1833, ο 17χρονος Όθωνας καταφθάνει στο Ναύπλιο ως πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας, συνοδευόμενος από Βαυαρούς αξιωματικούς, στρατιώτες, επιστήμονες και τεχνίτες που θα συνέβαλαν στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Ανάμεσά τους ήταν και ο μεταλλειολόγος Γιόχαν Άνταμ Φουξ (1797-1851), στον οποίον ανατέθηκε η διοργάνωση των μεταλλείων της Κύμης και του Λαυρίου.

Οι περισσότεροι Βαυαροί εγκαταστάθηκαν στο Αράκλι, το σημερινό Ηράκλειο Αττικής, επιλέγοντας την περιοχή για το ευνοϊκό της μικροκλίμα. Εκεί ίδρυσαν τη βαυαρική στρατιωτική αποικία, μια μικρή κοινότητα με σπίτια και σχολείο. Σε οικόπεδο που παραχωρήθηκε με βασιλικό διάταγμα, οικοδομήθηκε το 1845 ο Καθολικός ναός του Ευαγγελιστή Λουκά, σε γοτθικό ρυθμό, σε σχέδια του Θεόφιλου Χάνσεν.

Ο Γιόχαν Τζορτζ Φιξ (1831–1895), γιος του Γιόχαν Άνταμ, έφτασε στην Ελλάδα τον Μάιο του 1851 για να συναντήσει τον πατέρα του, ο οποίος όμως δολοφονήθηκε από ληστές την ημέρα της άφιξής του. Παρά το τραγικό γεγονός, ο νεαρός Γιόχαν Τζορτζ Φιξ, αποφάσισε να μείνει στην Ελλάδα και πολιτογραφήθηκε σε Ιωάννης Φιξ. Εγκαταστάθηκε στην αποικία του Ηρακλείου και ίδρυσε το πρώτο μικρό ζυθοποιείο, που τα ερείπια του σώζονται έως σήμερα, απέναντι από τον ναό του Αγίου Λουκά. Το γερμανικό επίθετο «Fuchs», που προφερόταν «Φουξ», αποδόθηκε από τους Έλληνες ως «Φιξ»· ένα όνομα που έμελλε να γίνει συνώνυμο της μπίρας.

Η επιτυχία του Ιωάννη Φιξ οδήγησε σε νέα βήματα: το 1863 η οικογένεια δημιούργησε δύο ακόμη ζυθοποιεία στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Ηροδότου και στην οδό Υψηλάντου. Αυτά, έκαναν την μπίρα ΦΙΞ γνωστή στους Αθηναίους και σύντομα εξασφάλισαν το προνόμιο της προμήθειας της βασιλικής αυλής. Το 1864 θεωρείται η επίσημη χρονολογία ίδρυσης της εταιρείας, η οποία έφερε την παράδοση της μπίρας σε μία χώρα όπου κυριαρχούσε το κρασί.

Οι δυσκολίες της εποχής ήταν πολλές· η σημαντικότερη η έλλειψη παγοποιητικών μηχανημάτων. Αυτές ξεπεράστηκαν με τη χρήση χιονιού που μετέφεραν χωρικοί από την Πάρνηθα, αποθηκεύοντας το σε στέρνες. Δίπλα στο πρώτο ζυθοποιείο λειτούργησε πρατήριο, όπου οι Αθηναίοι άρχισαν να δοκιμάζουν τη νέα γεύση.

Σημαντικός σταθμός στην πορεία της επιχείρησης ήταν το 1871, όταν o Φιξ ίδρυσε πρώτη μεγάλη μπιραρία στις πλαγιές του Αρδηττού, το «Μετς», επωνυμία εμπνευσμένη από τη μάχη της γαλλικής πόλης στον πόλεμο του 1870–71. Η φήμη της ήταν τόσο μεγάλη ώστε έδωσε το όνομά της στη γύρω περιοχή, το οποίο διατηρείται έως σήμερα.

Η οικογένεια από το 1878 εγκαθίσταται σε ιδιόκτητες κατοικίες σε οικόπεδο που αγοράστηκε στη θέση Γαργαρέττα. Στο βάθος του οικοπέδου, ο Ιωάννης Φιξ κτίζει ένα μικρό ζυθοποιείο για αυτόν και για τους δύο γιούς του (Λουδοβίκο και Κάρολο), εξ αδιαιρέτου. Όταν χαράχτηκε η λεωφόρος Συγγρού, το οικόπεδο διχοτομήθηκε και τα σπίτια βρέθηκαν απέναντι από το εργοστάσιο.

Το 1893, την επιχείρηση ανέλαβε ο γιος του Iωάννη, Κάρολος Φιξ (1865–1922), που εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους επιχειρηματίες των Βαλκανίων και ιδιοκτήτης της «Κάρολος Φιξ». Δημιούργησε το μεγάλο εργοστάσιο στη λεωφόρο Συγγρού, με 5.000 υπαλλήλους και πρωτοποριακά εποχή ψυκτικά συστήματα, μια και ήταν που εκείνος που έφερε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τον τεχνητό πάγο. Η μπίρα ΦΙΞ απέσπασε διεθνή βραβεία, ξεκινώντας με το «Χρυσούν Βραβείον» στην έκθεση του Μιλάνου (1900).

Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι γιοι του Καρόλου, Γιάννης (1893–1943), χημικός και Αντώνης (1898–1962) νομικός, ανέπτυξαν με επιτυχία την επιχείρηση και σχεδόν διπλασίασαν το μέγεθος του εργοστασίου. Η κυριαρχία τους απειλήθηκε από τους αδελφούς Κλωναρίδη - οικογένεια ομογενών από την Κωνσταντινούπολη, όταν το 1903 ίδρυσαν ένα υπερσύγχρονο εργοστάσιο ζυθοποιίας και παγοποιίας στα Πατήσια, με την επωνυμία «Ζυθοποιία & Παγοποιεία Μ. E. Κλωναρίδης Ο.Ε», έκτασης ολόκληρου οικοδομικού τετραγώνου, προκαλώντας έναν «πόλεμο ζυθοποιίας» που κράτησε δεκαετίες. Τελικά οι Φιξ επικράτησαν εξαγοράζοντας το εργοστάσιο Κλωναρίδη καθώς και άλλες αντίστοιχες μονάδες σε όλη τη χώρα, δημιουργώντας μονοπώλιο. Η εταιρεία το 1927 γίνεται ανώνυμη με την επωνυμία «Κάρολος Φιξ Α.Ε. - Βιομηχανία Ζύθου, Βύνης, Πάγου και Ανθρακικού Οξέως».

Το 1950, ο Αντώνης Φιξ αποσκίρτησε από την οικογενειακή επιχείρηση, ιδρύοντας την μπίρα «Άλφα» στην Πέτρου Ράλλη, αλλά η εταιρεία δεν μακροημέρευσε. Σύντομα αγοράστηκε από τον Πρόδρομο Μποδοσάκη και επέστρεψε στον έλεγχο της οικογένειας ΦΙΞ. Η κατάργηση του μονοπωλίου από την κυβέρνηση Παπανδρέου άλλαξε τα δεδομένα. Ο τελευταίος ενεργός εκπρόσωπος της οικογένειας ήταν ο Κάρολος Ι. Φιξ (1927–2019), που το 1957 ανέθεσε στον Τάκη Ζενέτο τον εκσυγχρονισμό του εργοστασίου στη Συγγρού καθώς και την κατασκευή της οικογενειακής πολυκατοικίας στην Ηρώδου Αττικού· και τα δύο θεωρούνται αξιόλογα δείγματα του αρχιτεκτονικού μοντερνισμού.

Μετά το 1957, η εταιρεία επεκτείνεται πέρα από την μπίρα, λανσάροντας νέα προϊόντα, όπως αναψυκτικά, κονσέρβες τροφίμων και κομπόστες, με τους κωδικούς να ξεπερνούν τους 100. Ανάμεσά τους ξεχώρισε το διάσημο «ΤΑΜ-ΤΑΜ», πρόδρομος της Coca-Cola στην Ελλάδα. Ωστόσο, οι συχνές ενδοοικογενειακές έριδες, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και η έμμεση εμπλοκή του ονόματος ΦΙΞ στην υπόθεση της «Αποστασίας» του 1965 —που οδήγησε πολλούς υποστηρικτές του Γεωργίου Παπανδρέου να παραφράσουν το διαφημιστικό σύνθημα «η Φιξ κάνει καλό» σε «η Φιξ κάνει κακό»— έπληξαν σοβαρά την εικόνα της. Σε αυτά προστέθηκαν ο αυξανόμενος ανταγωνισμός των ξένων ζυθοποιιών και τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, με αποτέλεσμα το 1983 η εταιρεία να πτωχεύσει και το σήμα να περάσει στην ιδιοκτησία της Εθνικής Τράπεζας.

Η μπίρα ΦΙΞ εξαφανίστηκε, αφήνοντας πίσω μεταξύ άλλων το Κτήμα Φιξ με τη ρημαγμένη έπαυλη, στο Παλαιό Ηράκλειο καθώς και το εμβληματικό εργοστάσιο της Συγγρού – το πιο «διάσημο κουφάρι» της μεταπολεμικής Αθήνας. Παρά τις διεθνείς δραστηριότητες του Καρόλου Ι. Φιξ, το όνομα έμοιαζε να σβήνει.

Το 2009, η «Ολυμπιακή Ζυθοποιία» ανέλαβε την αναβίωσή της. Με το νέο εργοστάσιο στη Ριτσώνα, το 2010 εμφιαλώθηκε η πρώτη μπίρα της «μεγάλης άΦΙΞης». Η επιστροφή έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, επαναφέροντας τη FIX Hellas σε πρωταγωνιστικό ρόλο στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Σήμερα, με νέες γεύσεις και ανανεωμένη εικόνα, συνεχίζει να συνδυάζει παράδοση και καινοτομία, ενώ το εργοστάσιο της Συγγρού στεγάζει το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ).

Κτίριο ΦΙΞ | ΕΜΣΤ

Το κτίριο Φιξ στη Λεωφόρο Συγγρού αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά τοπόσημα της Αθήνας και σημαντικό δείγμα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής. Χτισμένο στα τέλη του 19ου αιώνα για να στεγάσει τη ζυθοποιία της οικογένειας Φιξ, αναμορφώθηκε ριζικά τη δεκαετία του 1950 από τον αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτο (σε συνεργασία με τον Μ. Αποστολίδη) που το μετέτρεψε σε σύμβολο του ελληνικού μοντερνισμού. Ο Ζενέτος, κατάφερε να συνδυάσει τη λειτουργικότητα του εργοστασίου με μια μοντέρνα αρχιτεκτονική γλώσσα: οριζόντιες λωρίδες υαλοπετασμάτων, λιτές γραμμές και μια αίσθηση βιομηχανικής κομψότητας που παρέμενε πρωτοποριακή για την εποχή. Με το μήκος, τον όγκο και τη μονολιθικότητα του, συγκρίθηκε με «υπερωκεάνιο» που εισέρχεται και δεσπόζει στο αστικό τοπίο.

Από το 1994, με αναγκαστική απαλλοτρίωση, το κτίριο Φιξ περιήλθε στην ιδιοκτησία της Αττικό Μετρό Α.Ε., και το βορινό μισό μέρος του κατεδαφίστηκε, προκειμένου να δημιουργηθεί ο σταθμός του μετρό «Συγγρού Φιξ» και ο υπόγειος σταθμός αυτοκινήτων. Αυτός ο «ακρωτηριασμός» του σημαντικού αυτού δείγματος βιομηχανικής αρχιτεκτονικής, στο κέντρο της Αθήνας, είχε προκαλέσει τότε διεθνή κατακραυγή και τις έντονες αντιδράσεις της αρχιτεκτονικής κοινότητας.

Το 2000 το κτίριο Φιξ παραχωρήθηκε προσωρινά στο νεοσύστατο τότε Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) και δύο χρόνια αργότερα αποφασίστηκε να αποτελέσει τη μόνιμη στέγη του· κάτι που κατέστη εφικτό χάρη στον επίμονο αγώνα της Άννας Καφέτση, διδάκτορος Ιστορίας της Τέχνης και πρώτης διευθύντριας του ΕΜΣΤ (2000–2014), η οποία πρωτοστάτησε στη μετατροπή του κτιρίου σε μουσείο.

Ακολούθησε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός, με τη μελέτη της ανάπλασης να ανατίθεται στα γραφεία 3SK Στυλιανίδης Αρχιτέκτονες Α.Ε., σε συνεργασία με την Καλλιόπη Κοντόζογλου, τον Ι. Μουζάκη και τους Tim Ronalds Architects. Η διαδικασία υπήρξε χρονοβόρα και γεμάτη καθυστερήσεις, με τις συμβάσεις να υπογράφονται το 2011 και τα εγκαίνια να γίνονται το 2014.

Σήμερα, το κτίριο εκτείνεται σε 18.142 τ.μ., σε οικόπεδο 3.123 τ.μ. με εκθεσιακούς χώρους, αμφιθέατρα και βοηθητικές εγκαταστάσεις, ενώ διατηρεί τη βιομηχανική του μνήμη στις όψεις και σε αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες. Αν και στερείται περιβάλλοντα χώρο, «επιστρέφει» τον δημόσιο χώρο εσωτερικά, μέσα στο κτίριο, ενώ η ταράτσα του χαρίζει πανοραμική θέα από την Ακρόπολη έως τον φαληρικό όρμο.

Οι χαρακτηρισμένες διατηρητέες όψεις, επί της Λεωφόρου Συγγρού και της οδού Αμβροσίου Φραντζή, αναδείχθηκαν όχι μόνο εξωτερικά αλλά και στο εσωτερικό, όπου η δημόσια κυκλοφορία οργανώνεται κατά μήκος και καθ’ ύψος της Συγγρού, επιτρέποντας στον επισκέπτη να «συνομιλεί» με την ιστορική του πρόσοψη. Έτσι, το εμβληματικό κτίριο Φιξ άφησε πίσω του την εικόνα του εγκαταλελειμμένου εργοστασίου και ξαναγεννήθηκε ως Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς πυρήνες της Αθήνας.

Κτήμα ΦΙΞ

Το κτήμα 27 στρεμμάτων στο Ηράκλειο Αττικής υπήρξε ο τόπος εγκατάστασης της οικογένειας Φιξ τον 19ο αιώνα. Εκεί δεσπόζει η νεοκλασική έπαυλη (1920–1930), ανάμεσα σε 1.500 δέντρα. Μετά από δεκαετίες δικαστικών διαμαχών, το 2022 ο Δήμος Ηρακλείου απέκτησε το κτήμα με στόχο να το μετατρέψει στο μεγαλύτερο πάρκο της πόλης, συνδυάζοντας πράσινο, ιστορία και πολιτισμό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Θεοδωροπούλου Ντόρα, «ΦΙΞ FIX 120+ ΧΡΟΝΙΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ», Εκδόσεις: ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, Αθήνα, 2018
• Πρωτοπαπαδάκης Ιωάννης, «Επιχειρείν αλά ελληΝΙΚΑ!», Εκδόσεις: ΑΘ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ, Αθήνα, 2010

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ & ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

• www.fix-beer.gr
• www.emst.gr
• www.inaglou.gr
• www.archisearch.gr
• www.archaiologia.gr
• tetysolou.wordpress.com