Χέγκελ και ελληνική μυθολογία ως προϋπόθεση της φιλοσοφίας

Ο Γερμανός φιλόσοφος Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (1770-1831) αναφέρεται αρκετές φορές στην αρχαία ελληνική μυθολογία ή σε μύθους και θεούς της αρχαιότητας στα γραπτά και τις διαλέξεις του, ιδίως όταν εξετάζει την αρχαία ελληνική θρησκεία, τον ελληνικό πνευματικό κόσμο και τη φιλοσοφική σημασία του ελληνικού πνεύματος μέσα στην ιστορία του παγκόσμιου πνεύματος. Παρότι δεν γράφει μυθολογικά κείμενα με τρόπο συγγραφέα μυθολογίας, ενσωματώνει μύθους ως παραδείγματα όταν εξετάζει φιλοσοφικά ζητήματα. Παρακάτω είναι οι κύριες θέσεις με ενδεικτικές αναφορές.

«Φιλοσοφία της Ιστορίας» (Lectures on the Philosophy of History). Σε αυτή τη σειρά διαλέξεων, που αποτελεί βασικό έργο του Χέγκελ για την παγκόσμια ιστορία και την πορεία του «πνεύματος», συναντάμε άμεσες αναφορές σε ελληνικούς μύθους και θεούς στο πλαίσιο της ερμηνείας του ελληνικού πολιτισμού.

Όταν μιλά για ελληνικούς μύθους ο Χέγκελ τονίζει ότι η ελληνική μυθολογία καταγράφει πραγματικές πολιτιστικές αξίες και αναφέρει την ελληνική κατανόηση της προέλευσης βασικών πρακτικών όπως την εισαγωγή της γεωργίας και της οικογενειακής ζωής μέσα στην κοινότητα, ή αφηγήσεις με ήρωες - πρόσωπα από τη μυθολογία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο Προμηθέας, που φέρνει τη φωτιά στους ανθρώπους, και ο Τριπτόλεμος, που συνδέεται με την εισαγωγή της γεωργίας.

Παρουσιάζει την Άτη ( πνευματική τύφλωση) και τη σχέση ανθρώπου – θεού ως έκφραση του ελληνικού πνεύματος σε μυθικό επίπεδο. Δίνει έμφαση στο ότι οι θεοί ή οι μυθικές αφηγήσεις είναι πραγματικότητες του αντικειμενοποιημένου πνεύματος της εποχής τους και δεν είναι απλώς μύθοι ή παραμύθια.

Ενδεικτική διατύπωση (παραφραστική):
“Στην ελληνική μυθολογία έχουμε μια σαφή καταγραφή της εισαγωγής της γεωργίας από τον Τρίπτολεμο (1) που διδάχθηκε από την Δήμητρα, και της θέσης του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία. Ο Προμηθέας θεωρείται ότι πρώτος δίδαξε στον άνθρωπο τη χρήση της φωτιάς.”

(1). Ο Τριπτόλεμος είναι ο κατεξοχήν ήρωας της θεάς  Δήμητρας που του αναθέτει τη διάδοση και την καλλιέργεια της γης. Γιος του βασιλιά της Ελευσίνας Κελεού και της Μετανείρας, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή του ελευσινιακού μύθου. Η Δήμητρα, για να ανταμείψει τη φιλοξενία τους στην Ελευσίνα, χάρισε στον Τριπτόλεμο ένα άρμα, που το έσερναν φτερωτοί δράκοντες και μεγάλη ποσότητα σιταριού για να το διαδώσει και να το σπείρει σε όλη τη Γη.

Διαλέξεις για την Ιστορία της Φιλοσοφίας (Lectures on the History of Philosophy)

Σε αυτές τις διαλέξεις, ο Χέγκελ συζητά την εξέλιξη της σκέψης ως μορφή αυτού που ο ίδιος ονομάζει «θρησκεία της φαντασίας» πριν από τη φιλοσοφική εννοιολόγηση.

Αν και ο Χέγκελ εξαιρεί τη μυθολογία από την επιστημονική ιστορία της φιλοσοφίας (θεωρώντας ότι δεν αποτελεί φιλοσοφική σκέψη αυτή καθαυτή) αναφέρει τις μυθολογικές αντιλήψεις σε αντιδιαστολή με τη φιλοσοφία. Η ελληνική μυθολογία υπεισέρχεται με κριτικό και ερευνητικό τρόπο κάτι που, εν μέρει, επιχείρησαν στην αρχαιότητα οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι και έπειτα ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης.

Ο Χέγκελ γράφει ότι οι ιδέες που περιέχονται στους μύθους και στη θρησκεία δεν μπορούν να συμπεριληφθούν ως ιστορία της φιλοσοφίας γιατί δεν είναι «διαυγώς φιλοσοφικές». Ωστόσο, στο ίδιο έργο αναφέρει και σχολιάζει ελληνικές μυθολογικές έννοιες (π.χ. θεοί, αντιλήψεις για το θείο και ανθρώπινη σοφία) ως πολιτισμικά πλαίσια για την εμφάνιση της φιλοσοφίας.

Στο έργο Lectures on the History of Philosophy (Part One: Greek Philosophy) ο Χέγκελ εισάγει την ελληνική σκέψη και συχνά συγκρίνει την φιλοσοφία με προγενέστερες θρησκευτικές - μυθολογικές αντιλήψεις.

Ο Χέγκελ θεωρεί ότι για να κατανοηθεί το ελληνικό πνεύμα, πρέπει να εξεταστεί πώς οι μυθολογικές αντιλήψεις εκφράζουν μια πρώιμη, αισθητηριακή μορφή του πνεύματος πριν από την αφηρημένη φιλοσοφική σκέψη. Στις διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας, η ελληνική θρησκεία και οι μύθοι λειτουργούν ως μεταβατικό στάδιο προς τη φιλοσοφία, ως πολιτισμικό υπόβαθρο, όχι ως φιλοσοφία αυτή καθαυτή.
Lectures on the Philosophy of History. Κεφάλαια, ενότητες που αναφέρονται στον «Ελληνικό Κόσμο» και τις «Μορφές του Ελληνικού Πνεύματος» — εκεί μνημονεύονται μυθολογικές οντότητες (Προμηθέας, Δήμητρα, Τρίπτολεμος...)

Lectures on the History of Philosophy. Μαθήματα στην ελληνική φιλοσοφία όπου συγκρίνει φιλοσοφία και προ-φιλοσοφικούς τρόπους σκέψης (μυθολογία).

Συνοπτικά:

• Ο Χέγκελ αναφέρει στοιχεία της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας κυρίως για να δείξει πώς οι αρχαίες θρησκευτικές, μυθολογικές ιδέες αντικατοπτρίζουν τον πολιτισμό.
• για να διαχωρίσει τη μυθολογία από την φιλοσοφική σκέψη.
• για να διαμορφώσει την εικόνα του ελληνικού πνεύματος στην παγκόσμια ιστορία του πνεύματος.

Συνεπώς, για τον Χέγκελ η ελληνική μυθολογία δεν αποτελεί φιλοσοφία, αλλά ούτε και απλό παραμύθι. Είναι η αισθητηριακή, καλλιτεχνική και φαντασιακή μορφή μέσα από την οποία το ελληνικό πνεύμα προετοίμασε τη μετάβαση στη φιλοσοφική αυτοσυνείδηση.