Οι 10 σημαντικότερες μεταφορές της Οδύσσειας στον κινηματογράφο και την τηλεόραση

Αναμένοντας το κινηματογραφικό γεγονός του καλοκαιριού, την «Οδύσσεια» του Βρετανοαμερικανού σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστές τον Ματ Ντέιμον στον ρόλο του Οδυσσέα, τον Τομ Χόλαντ στον ρόλο του Τηλέμαχου, την Αν Χάθαγουεϊ στο ρόλο της Πηνελόπης και τους Ρόμπερτ Πάτινσον, Ζεντάγια, Σαρλίζ Θερόν και Μπεν Σάφντι σε ρόλους-«κλειδιά», αποφασίσαμε να ρίξουμε μια ματιά στις σημαντικότερες μεταφορές του ομηρικού έπους στην μεγάλη, αλλά και την μικρή οθόνη.

Η ιστορία της «Οδύσσειας» έχει υπάρξει, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, μία από τις πιο πολυειπωμένες ιστορίες όλων των εποχών, δίπλα σε εκείνη της Σταύρωσης του Χριστού. Επιλέγοντας είτε να τοποθετήσουν την ιστορία στην εποχή που διαδραματίζεται, είτε να την μεταφέρουν στην σύγχρονη εποχή, διάφοροι δημιουργοί έχουν εμπνευστεί —από τις απαρχές του σινεμά— από τον «νόστο» του Οδυσσέα και τις δοκιμασίες που καλείται να ξεπεράσει, με όπλο πάντα την εφευρετικότητά του, πριν επιστρέψει στην πατρίδα του, την Ιθάκη, αλλά και την οικογένειά του, που απειλείται από τους υποψήφιους διαδόχους του θρόνου του, τους 108 «μνηστήρες». Αυτές είναι οι 10 σημαντικότερες μεταφορές της «Οδύσσειας» του Ομήρου, ανά τα χρόνια, στον κινηματογράφο και την τηλεόραση:

L'Odissea, 1911 | Τζουζέπε ντε Λιγκουόρο

Η 44λεπτη βωβή ταινία του Τζουζέπε ντε Λιγκουόρο, από το μακρινό 1911, σημείωσε μεγάλη επιτυχία όταν προβλήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, με την δημοφιλή αμερικανική εφημερίδα της εποχής, «The Moving Picture World», να την παρουσιάζει ως ορόσημο μιας «νέας εποχής στην ιστορία του κινηματογράφου ως εργοστάσιο εκπαίδευσης». Όντας η τρίτη μεταφορά της «Οδύσσειας» στην μεγάλη οθόνη, η ταινία γυρίστηκε στο πλαίσιο της διεθνούς έκθεσης του Τορίνο (1911), για την 50ή επέτειο από την ένωση της Ιταλίας. Αν και τα ειδικά εφέ της σήμερα μοιάζουν πρωτόγονα, την εποχή εκείνη το κοινό την αποδέχτηκε σαν το «blockbuster» του καλοκαιριού, με κεντρικούς χαρακτήρες ήρωες από την ομηρική παράδοση, να τα βάζουν με Κύκλωπες, Σειρήνες και άλλα τέρατα από την ελληνική μυθολογία. Η ταινία «L'Odissea» αποτελεί σήμερα αναπόσπαστο μέρος της πρώιμης ιστορίας του κινηματογράφου.

Ομήρου Οδύσσεια, 1954 | Μάριο Καμερίνι

Ο «Οδυσσέας» με πρωταγωνιστή τον Κερκ Ντάγκλας ανήκει σε ένα είδος ταινιών μυθολογικού ή βιβλικού περιεχομένου, τα λεγόμενα «sword-and-sandal films», που κατά την δεκαετία του 1950 βρέθηκαν στο απόγειο της δημοτικότητάς τους. Σκηνοθετημένη από τον Ιταλό δημιουργό ταινιών Μάριο Καμερίνι και σε παραγωγή του θρυλικού διδύμου Ντίνο ντε Λαουρέντις και Κάρλο Πόντι, η ταινία είναι όσο πιστή στην ομηρική ιστορία μπορεί να είναι, δεδομένου ότι υπόκειται στους κανόνες του είδους της. Επιχρωματισμένη με την τεχνική «Technicolor», την εποχή που κυκλοφόρησε, η «Οδύσσεια» του Καμερίνι ήταν τόσο εντυπωσιακή, όσο και ένα μοντέρνο χολιγουντιανό «blockbuster». Ο Κερκ Ντάγκλας έκανε αργότερα τεράστια επιτυχία με την ταινία «Σπάρτακος» (1960), σε σκηνοθεσία του Στάνλεϊ Κούμπρικ, που ανήκει στο ίδιο κινηματογραφικό είδος.

Οδυσσέας, 1967 | Τζόζεφ Στρικ

Ο «Οδυσσέας» του Τζόζεφ Στρικ δεν είναι μία μεταφορά του ομηρικού έπους, αλλά του μνημειώδους έργου του Μοντερνισμού «Οδυσσέας» (1922) του Ιρλανδού συγγραφέα Τζέιμς Τζόυς. Θεωρώντας το για δεκαετίες ως αδύνατο να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη, το έργο του Τζόυς βασίζεται στην «Οδύσσεια», αλλά μεταφέρει τη δράση στο Δουβλίνο, με ήρωες καθημερινούς ανθρώπους, όπως τον κεντρικό του χαρακτήρα Λέοπολντ Μπλουμ και την σύζυγό του Μόλυ, ενώ διαδραματίζεται μέσα σε μία μόνο ημέρα, συγκεκριμένα στις 16 Ιουνίου 1904. Η μεταφορά του Τζόζεφ Στρικ έχει αναγκαστικά αποκωδικοποιήσει το σύνθετο έργο του Τζόυς, που λαμβάνει χώρα κυρίως μέσα στο μυαλό των χαρακτήρων, και χρησιμοποιεί μία σύνθετη γλώσσα η οποία συχνά καταφεύγει στη λεξιπλασία. Αν και όχι χωρίς τις αδυναμίες της, η μεταφορά αυτή του «Οδυσσέα», με ένα εξολοκλήρου ιρλανδικό καστ, αξίζει την προσοχή του κοινού, μόνο και μόνο ως ένα από τα πιο τολμηρά πειράματα στην ιστορία του σινεμά.

Οδύσσεια, 1968 | Φράνκο Ρόσι

Η ιταλογουγκοσλαβική μίνι-σειρά «L'Odissea», με πρωταγωνιστές τον Μπεκίμ Φεχμιού στον ρόλο του Οδυσσέα και την Ειρήνη Παπά στον ρόλο της Πηνελόπης, που δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 για το εθνικό κανάλι RAI της Ιταλίας, είναι μία από τις πιο πιστές μεταφορές της «Οδύσσειας» του Ομήρου όλων των εποχών. Χωρισμένη σε οκτώ επεισόδια, κάθε ένα αφιερωμένο σε μια περιπέτεια του ήρωα στον δρόμο του για την Ιθάκη, η σειρά σκηνοθετήθηκε από τον Ιταλό κινηματογραφιστή Φράνκο Ρόσι, με την βοήθεια του Ιταλού «άρχοντα του τρόμου», Μάριο Μπάβα σε μερικές σκηνές (όπως για παράδειγμα το επεισόδιο όπου ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει τον Κύκλωπα Πολύφημο). Η επίδραση της σειράς σε μεταγενέστερες μεταφορές του έργου είναι ορατή, ειδικά στην βραβευμένη μεταφορά του 1997, με πρωταγωνιστή τον Αρμάν Ασάντε.

Nostos: Il Ritorno, 1989 | Φράνκο Πιαβόλι

Η ατμοσφαιρική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Φράνκο Πιαβόλι, με τίτλο «Nostos: Il Ritorno», παραμένει σήμερα μία από τις πιο τολμηρές στην ιστορία του κινηματογράφου. Εστιάζοντας στα τοπία και χωρίς σχεδόν καθόλου διαλόγους —οι ελάχιστοι διάλογοι που ακούγονται είναι σε μία φανταστική μεσογειακή γλώσσα και οι υπότιτλοι απουσιάζουν τελείως— η ταινία έκανε πρεμιέρα το 1989 στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Λοκάρνο και προβλήθηκε σε περιορισμένες αίθουσες στην Ιταλία. Σίγουρα, δεν είναι μια ταινία για όλους, όμως όποιος ψάχνει για μία εναλλακτική μεταφορά της κλασικής ιστορίας, δεν χρειάζεται να ψάξει παραπέρα για να την ανακαλύψει.

Το βλέμμα του Οδυσσέα, 1995 | Θόδωρος Αγγελόπουλος

Όπως και ο «Οδυσσέας» του Τζόυς, η ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου με πρωταγωνιστή τον Αμερικανό ηθοποιό, Χάρβεϊ Καϊτέλ, είναι μόνο στοιχειωδώς βασισμένη στο ομηρικό έπος. Διαδραματιζόμενη στη σύγχρονη εποχή, με φόντο τον Πόλεμο της Βοσνίας (1992-1995), η ταινία «Το βλέμμα του Οδυσσέα» ακολουθεί έναν σκηνοθέτη στην αναζήτησή του για την θρυλική πρώτη ταινία των αδερφών Μανάκια, που υποτίθεται πως διασώζεται ολόκληρη στο πολιορκημένο Σαράγιεβο. Με τον χαρακτηριστικό ρυθμό του Αγγελόπουλου, αλλά και μερικά από τα πιο φαντασμαγορικά πλάνα της καριέρας του, η ταινία παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο αγαπημένες της φιλμογραφίας του. Ο Κύκλωπας Πολύφημος αντικαθίσταται εδώ από ένα γιγαντιαίο άγαλμα του Λένιν, ενώ η Σκύλλα και η Χάρυβδη είναι τα επικίνδυνα σύνορα μεταξύ των Βαλκανικών χωρών.

Οδύσσεια, 1997 | Αντρέι Κοντσαλόφσκι

Η μίνι-σειρά του Αντρέι Κοντσαλόφσκι με πρωταγωνιστή τον Αρμάν Ασάντε στον ρόλο του Οδυσσέα και βετεράνους ηθοποιούς, όπως την Ιζαμπέλα Ροσελίνι, την Ειρήνη Παπά, τον Κρίστοφερ Λι, τον Γιώργο Βογιατζή και την Τζεραλντίν Τσάπλιν σε δευτερεύοντες ρόλους, κέρδισε ένα βραβείο Emmy στην 49η διοργάνωση του διαγωνισμού και αποτελεί μέχρι σήμερα μία από τις πιο επιτυχημένες μεταφορές της «Οδύσσειας» όλων των εποχών. Στην Ελλάδα, η δημοτικότητα της ταινίας υπήρξε μεγάλη και έχει προβληθεί πολλές φορές στην ελληνική τηλεόραση ως μια ενιαία ταινία, διάρκειας 176 λεπτών. Για όσους βρίσκονται σήμερα μεταξύ των 30 και 40 ετών, ο Οδυσσέας, κατά πάσα πιθανότητα, έχει στο μυαλό τους την όψη του Αμερικανού ηθοποιού Αρμάν Ασάντε.

Ω αδελφέ, πού είσαι; 2000 | Αδερφοί Κοέν

Ακολουθώντας την παράδοση του Τζόυς και του Αγγελόπουλου, η ταινία των αδερφών Κοέν «Ω αδελφέ, πού είσαι;» παίρνει την ιστορία του ομηρικού ήρωα και την μεταφέρει σε μια επαρχιακή πόλη της Πολιτείας του Μισισιπή, κατά την δεκαετία του 1930. Ανήκοντας στο είδος της σατυρικής κωμωδίας αλλά και του μιούζικαλ, η ταινία των αδερφών Κοέν έχει ως πρωταγωνιστές τον Τζορτζ Κλούνεϊ, τον Τζον Τουρτούρο και τον Τιμ Μπλέικ Νέλσον στον ρόλο τριών φυγάδων από ένα «chain gang» που ψάχνουν για έναν θαμμένο θησαυρό. Η περιπέτειες του Ulysses (Κλούνεϊ) και των συντρόφων του μπορεί να μην χαρακτηρίζονται ακριβώς από το υπερφυσικό στοιχείο των τεράτων με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος ο Οδυσσέας, όμως είναι εξίσου παράξενες και απίστευτες, εδώ με έντονο το κωμικό στοιχείο.

Ο γυρισμός του Οδυσσέα, 2013 | Φρεντερίκ Αζεμάρ

Η γαλλική μίνι-σειρά «Odysseus», που στην Ελλάδα προβλήθηκε υπό τον τίτλο «Ο γυρισμός του Οδυσσέα», αφηγείται το ομηρικό έπος από μία τελείως διαφορετική σκοπιά: Εκείνη της Πηνελόπης που καλείται να απωθήσει τους μνηστήρες, πίσω στην Ιθάκη, μέχρι να επιστρέψει από το πολυτάραχο ταξίδι του ο σύζυγός της και βασιλιάς του νησιού, ο Οδυσσέας. Χωρισμένη σε 12 επεισόδια, η σειρά επιχειρεί να δώσει μια διαφορετική ματιά σε μία πασίγνωστη ιστορία, τονίζοντας την εσωτερική δύναμη που χρειάστηκε η Πηνελόπη (Κατερίνα Μουρίνο) για να μην ενδώσει στις αλλεπάλληλες πιέσεις που δέχτηκε κατά την απουσία του συζύγου της να ξαναπαντρευτεί και άρα να παραδώσει τον θρόνο σε κάποιον από τους υποψήφιους διαδόχους.

Η Επιστροφή, 2024 | Ουμπέρτο Παζολίνι

Η ταινία του εγγονού του Λουκίνο Βισκόντι, Ουμπέρτο Παζολίνι, «Η Επιστροφή», με πρωταγωνιστή τον Ραλφ Φάινς στον ρόλο του Οδυσσέα, επικεντρώνει στην επιστροφή του ήρωα στην Ιθάκη και την «μνηστηροφονία». Κάνοντας πρεμιέρα τον Σεπτέμβριο του 2024, στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο, η ταινία είχε περιορισμένη κυκλοφορία στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία. Η ερμηνείες του Φάινς και της Ζιλιέτ Μπινός (στον ρόλο της Πηνελόπης) είναι εξαιρετικές, ενώ και οι υπόλοιποι ηθοποιοί κρατούν την υποκριτική της ταινίας σε πολύ υψηλά επίπεδα.