Φώτης Καγκελάρης: «Η φωτογραφία στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζεται με τη σοβαρότητα που της πρέπει»

Ο Φώτης Καγγελάρης, διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας, συγγραφέας και καθηγητής, είναι ο ιδρυτής του σωματείου «Σύγχρονη Ελληνική Φωτογραφία» (ΣΕΦ / Contemporary Greek Photography – CGF). Στόχος του είναι να ενισχύσει τη θέση της φωτογραφίας στον δημόσιο και πολιτιστικό διάλογο και να την αναδείξει ως τέχνη και σύγχρονη μορφή έκφρασης. Το σωματείο στηρίζει φωτογράφους ανεξαρτήτως ηλικίας και εμπειρίας, προωθεί την ελευθερία της έκφρασης και τον πειραματισμό, ενώ παράλληλα δραστηριοποιείται στην εκπαίδευση, την έρευνα και τη θεωρητική διερεύνηση της φωτογραφίας και της εικόνας.

Συναντήσαμε και μιλήσαμε με τον εξέχοντα θεωρητικό για τη θέση της φωτογραφίας ως τέχνης, τα δικαιώματα των δημιουργών και τη σχέση της εικόνας με την πραγματικότητα, τη μνήμη και τον ψυχισμό.

Φώτης Καγκελάρης: Η φωτογραφία ως τέχνη

«Στη “Σύγχρονη Ελληνική Φωτογραφία” φιλοδοξούμε να ενισχύσουμε τη θέση της φωτογραφίας στον δημόσιο και πολιτιστικό διάλογο, να παρέχουμε υποστήριξη σε νέους φωτογράφους, να εμπνεύσουμε νέες γενιές να ασχοληθούν δημιουργικά με την εικόνα και να λειτουργήσουμε σαν μια πλατφόρμα, αφιερωμένη στην ανάδειξη φωτογράφων», μου λέει καθώς συναντιόμαστε.

Μου εξηγεί πόσο αναγκαία ήταν η ίδρυση ενός δημιουργικού κύκλου, όπου θα μελετάται η εικόνα μέσα από τη σιωπή, την απλότητα, την αφαίρεση, την ανωνυμία και την τελετουργία, ως αντίσταση στον ψηφιακό πολιτισμό, η προάσπιση και υπεράσπιση των πνευματικών δικαιωμάτων, του βασικού δικαιώματος της ελευθερίας έκφρασης σε καλλιτεχνικό και επαγγελματικό επίπεδο, η προαγωγή, στήριξη και προβολή νέων, πρωτοποριακών και πειραματικών προσεγγίσεων στον χώρο της φωτογραφίας, καθώς και η θέση και ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Σημειώνει πως η ψυχοσύνθεση των καλλιτεχνών είναι σχετικά εύθραυστη μέχρι να υπάρξει κάποια μορφή αναγνώρισης. Και δεν ξέρουμε ακριβώς τι σημαίνει «αναγνώριση». Σημαίνει αναγνώριση του ταλέντου, συνθηκολόγηση;

«Οι καλλιτέχνες είναι πολύ εκτεθειμένοι στις εκάστοτε απαιτήσεις της αγοράς, χωρίς να μπορούν να προβάλλουν δικαιώματα. Το ίδιο ισχύει και για τους φωτογράφους. Η φωτογραφία στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζεται με τη σοβαρότητα που της πρέπει, είτε ως προς το επαγγελματικό της μέρος είτε ως προς το καλλιτεχνικό. Αν πεις στην ελληνική κοινωνία ότι οι σπουδές φωτογραφίας διαρκούν τέσσερα χρόνια, θα σε κοιτάξουν περίεργα. Θεωρείται χόμπι, κάτι που δεν πρόκειται να αποφέρει χρήματα. Δεν υπάρχει η κουλτούρα, το υπόβαθρο γνώσεων που θα επέτρεπε να εντάξουν τη φωτογραφία στις καλές τέχνες και, μάλιστα, στις απαιτητικές. Οι γονείς συχνά, όταν τα παιδιά τους θέλουν να σπουδάσουν καλές τέχνες, ιδιαίτερα θέατρο και ακόμη περισσότερο αν πρόκειται για κοπέλες, κάνουν ό,τι μπορούν για να τα αποτρέψουν. Θεωρούν εκ των προτέρων αβέβαιο έναν χώρο όπου, στην καλύτερη περίπτωση, δεν θα ευδοκιμήσουν και, στη χειρότερη, θα αντιμετωπίσουν δυσκολίες που δεν θα τους επιτρέψουν να ζήσουν όπως θα ήθελαν».

Η φωτογραφία στην Ελλάδα και η ανάγκη αναγνώρισής της ως τέχνης

― Ποια θέση θέλετε λοιπόν να έχει η φωτογραφία μέσα στο πεδίο των τεχνών;

Ένας από τους λόγους που δημιουργήσαμε αυτό το σωματείο είναι να αναδείξουμε τη φωτογραφία ως τέχνη. Να την εντάξουμε δίπλα στη ζωγραφική, τη μουσική και τις υπόλοιπες τέχνες, εκείνες που, όπως έλεγε ο Νίτσε, «ευτυχώς που υπάρχουν, αλλιώς θα πεθαίναμε από την πραγματικότητα». Θέλουμε να της δώσουμε τα θεμέλια και τη βάση, ώστε να σταθεί ισότιμα δίπλα στις άλλες τέχνες. Η φιλοδοξία και η ελπίδα μας είναι να προχωρήσει αυτή η προσπάθεια ως μια καθαρά καλλιτεχνική πρωτοβουλία, ώστε να αναδειχθούν τα φωτογραφικά ζητήματα που μας απασχολούν.

Ξεκινάμε τις δραστηριότητές μας με ένα συνέδριο που θα αφορά το σύνολο της ελληνικής επικράτειας, ώστε να δούμε πώς αντιλαμβάνεται κανείς τη φωτογραφία σήμερα, με τη συμμετοχή πανεπιστημίων, σχολών καλών τεχνών και συλλόγων. Παράλληλα, θα πραγματοποιηθεί μια έκθεση που θα αποτυπώνει το πώς κινείται η φωτογραφία στην Ελλάδα σήμερα, σε πανελλαδική κλίμακα.

Αντιμετωπίζουμε τη φωτογραφία πάντα ως τέχνη, χωρίς να υποτιμούμε τις άλλες πλευρές της, όπως τη διαφημιστική, τη δημοσιογραφική ή την επιστημονική φωτογραφία. Δίνουμε έμφαση στη φωτογραφία ως τέχνη και όχι ως καθαρή τεχνική. Στην Ελλάδα επικρατεί συχνά η άποψη ότι μια «τέλεια» τεχνικά φωτογραφία είναι και καλλιτεχνικά επιτυχημένη. Όμως αυτό δεν είναι απαραίτητα η αλήθεια.

Τι βλέπουμε πραγματικά μέσα από μια φωτογραφία;

― Τι είναι αυτό που κάνει, τελικά, μια φωτογραφία καλλιτεχνική; Είναι η τεχνική αρτιότητα ή κάτι περισσότερο;

Η φωτογραφία δεν εφευρέθηκε απλώς για να αποτυπώνει την πραγματικότητα. Αντίθετα, λειτουργεί ως εργαλείο που μας επιτρέπει να δούμε πέρα από αυτήν. Από την εμφάνισή της, το 1839, μέσα στο ιστορικό πλαίσιο του ρομαντισμού και των μεγάλων κοινωνικών αλλαγών, η φωτογραφία λειτούργησε ως μέσο αποκάλυψης όσων δεν είναι άμεσα ορατά. Δεν πρόκειται για απλή αντιγραφή της πραγματικότητας, αλλά για έναν τρόπο να δούμε πράγματα που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορεί να συλλάβει άμεσα και βλέπει πάντα μέσα από φίλτρα: κοινωνικά, πολιτισμικά, ψυχολογικά.

Βλέπουμε αυτό που μας επιτρέπεται να δούμε. Σε πολλές περιπτώσεις, το να δούμε κάτι «απαγορευμένο» έχει κόστος ή προκαλεί φόβο. Θα μπορούσαμε να αναφερθούμε στη γυναίκα του Λωτ, στον Ορφέα και την Ευρυδίκη ή στον Οιδίποδα, όπου η πράξη της «θέασης» έχει συνέπειες. Ακόμη και στο σινεμά, συχνά κλείνουμε τα μάτια μας μπροστά σε σκηνές που μας τρομάζουν. Το βλέμμα δεν είναι ουδέτερο. Είναι φορτισμένο με εμπειρίες, φόβους και περιορισμούς. Όπως έχει ειπωθεί, «βλέπουμε για να μην δούμε», δηλαδή βλέπουμε τον κόσμο ώστε να αποφύγουμε να δούμε τι κρύβεται πίσω από αυτόν.

― Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση της φωτογραφίας με την πραγματικότητα; Τι μας επιτρέπει να δούμε η φωτογραφία;

Η φωτογραφία έρχεται να λειτουργήσει ως εργαλείο κατανόησης, ως παράθυρο προς αυτήν την κρυμμένη πραγματικότητα. Όμως, δεν είναι μόνο αποκάλυψη· είναι και παραβάν. Μας επιτρέπει να δούμε περισσότερο, αλλά ταυτόχρονα μας προστατεύει από το να δούμε υπερβολικά βαθιά. Το σώμα είναι πάντα παρόν στη φωτογραφία, καθώς η όραση δεν είναι ανεξάρτητη από αυτό. Βλέπουμε με ολόκληρο το σώμα μας, με τις εμπειρίες και τη μνήμη μας. Το βλέμμα είναι η συνισταμένη του εαυτού μας πάνω στην πραγματικότητα. Η φωτογραφία είναι βαθιά σωματική. Ακόμη κι αν φαίνεται αφηρημένη, δεν μας δείχνει απλώς τον κόσμο όπως είναι, αλλά όπως μπορούμε και αντέχουμε να τον δούμε.

Η φωτογραφία, η μνήμη και η σχέση μας με τον θάνατο

― Πώς συνδέεται η φωτογραφία με τη μνήμη και την απώλεια;

Είναι κρίσιμο σημείο στη ζωή του ανθρώπου να μπορέσει να αποδεχθεί ότι κάτι τελείωσε, ώστε να προχωρήσει, να εμπλουτίσει τον συναισθηματικό του κόσμο και να μην μένει προσκολλημένος σε μια σχέση που είναι, μεταφορικά ή κυριολεκτικά, «νεκρή». Η φωτογραφία σχετίζεται άμεσα με αυτό. Μπορούμε να αναπαραστήσουμε μια πραγματικότητα που έχει χαθεί με έναν τρόπο που μας κάνει να νιώθουμε ότι δεν έχει χαθεί πλήρως. Η φωτογραφία, με απλά λόγια, προσπαθεί να μας πείσει ότι το τέλος δεν έχει επέλθει. Η εικόνα, ως υποκατάστατο της πραγματικότητας, παίζει τον ρόλο της πραγματικότητας· και έτσι, κατέχοντας την εικόνα, νομίζουμε ότι κατέχουμε και την ίδια την πραγματικότητα. Η εικόνα δεν επαναφέρει απλώς τη μνήμη, την αντικαθιστά. Μας προσφέρει τη δική της μνήμη και, με αυτόν τον τρόπο, προσπαθεί να μας πείσει ότι η ζωή συνεχίζεται.

Για να υπάρξει, όμως, μια φωτογραφία, πρέπει να «παγώσει» μια στιγμή από τη ροή του χρόνου. Έτσι, η φωτογραφία γίνεται μια προϋπόθεση του θανάτου. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, αν δεν υπήρχε ο θάνατος, ίσως να μην υπήρχε και η φωτογραφία. Η φωτογραφία θέλει να μας απαλλάξει από τον θάνατο, διατηρώντας μια διαρκή παρουσία αυτού που έχει φύγει. Όμως, για να το πετύχει αυτό, βασίζεται ακριβώς στο γεγονός του θανάτου. Γι’ αυτό έχει ειπωθεί ότι οι φωτογράφοι είναι «πράκτορες θανάτου»: γιατί ο θάνατος είναι αυτός που τους κινητοποιεί, ακόμη κι αν προσπαθούν να τον αρνηθούν.

― Τι είναι αυτό που μπορεί να μας προσφέρει η φωτογραφία και η τέχνη γενικότερα, εκεί όπου ίσως δεν αρκεί ούτε η φιλοσοφία;

Αυτό που κάνει η φωτογραφία και η τέχνη γενικότερα είναι ακριβώς αυτό: μας βοηθούν να δούμε λίγο περισσότερο, μας «ανοίγουν». Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την ανακούφιση ή την ομορφιά που αισθανόμαστε όταν διαβάζουμε ένα ποίημα, όταν βλέπουμε μια θεατρική παράσταση ή όταν ακούμε μουσική, αυτή την ευεξία που μας καταλαμβάνει.

Τι σημαίνει αυτό; Ότι η μουσική, το θέατρο, η φωτογραφία, η εικόνα γενικότερα μάς μιλούν με έναν τρόπο που ούτε η φιλοσοφία μπορεί να το κάνει. Μας πηγαίνουν λίγο παρακάτω, λίγο πιο πέρα. Θυμάμαι ένα κείμενο του Φρόιντ, του 1904, το οποίο αναφέρεται στην ψυχογενή αναστολή της όρασης. Εκεί υπάρχει μια εξαιρετική φράση: «βλέπουμε για να μη δούμε». Δηλαδή, βλέπουμε τον κόσμο για να αποφύγουμε να δούμε τι υπάρχει πίσω από αυτόν. Και ακριβώς εδώ έρχεται η φωτογραφία να μας βοηθήσει να καταλάβουμε πράγματα που αφορούν την πραγματικότητα, τον ψυχισμό μας, αλλά και το επέκεινα αυτού του κόσμου, την πραγματικότητα, δηλαδή, που δυσκολευόμαστε να δούμε άμεσα.

Με αυτήν την έννοια, ξεκινήσαμε τη μελέτη της φωτογραφίας: ως μια προσπάθεια του ανθρώπου να δει πέρα από την κοινή πραγματικότητα. Η φωτογραφία γίνεται ένα «παράθυρο» μέσα από το οποίο μπορούμε να δούμε όσα δεν είναι ορατά με το μάτι μας εκείνη τη στιγμή. Είναι χαρακτηριστικό ότι, από τη στιγμή που εμφανίζεται η φωτογραφία, κινητοποιείται αμέσως ως εργαλείο στην υπηρεσία της ιατρικής και ιδιαίτερα της ψυχιατρικής, χρησιμοποιείται για την κατανόηση των ψυχικών ασθενειών. Αυτό που προσπαθούσαν να δουν μέσα από τις φωτογραφίες των ασθενών ήταν στοιχεία που είτε φαντάζονταν είτε θεωρούσαν ότι δεν μπορούσαν να εντοπίσουν μέσα από την απλή κλινική εξέταση της εποχής.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει λίγο αργότερα με τον Λομπρόζο, στην θετική σχολή της εγκληματολογίας. Προσπαθεί, μέσω φωτογραφιών, να εντοπίσει χαρακτηριστικά των ανθρώπων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε συμπεράσματα για την προσωπικότητά τους και τη ροπή τους προς το έγκλημα. Σε κάθε περίπτωση, αυτή η τάση, να χρησιμοποιείται η εικόνα ως μέσο αποκάλυψης μιας «κρυφής» πραγματικότητας, δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει», καταλήγει.

Παρατηρώ πως, παρότι πολύ νέο, το σωματείο έχει ήδη δραστηριοποιηθεί με εκθέσεις, καθώς ο ίδιος δηλώνει πόσο τον απασχολεί η αποδοχή και προώθηση νέων δημιουργικών φωνών που παραμένουν περιθωριοποιημένες στη σύνδεσή τους με εκδότες, μέσα ενημέρωσης, μουσεία, φεστιβάλ, ιδρύματα, πανεπιστήμια και άλλους φορείς. Με την εμπειρία και τη γνώση που διαθέτει στη φιλοσοφία της Εικόνας, τις διαλέξεις, τις συμμετοχές σε συνέδρια και συλλογικούς τόμους, τις επιμέλειες εικαστικών εκθέσεων, τις παρουσιάσεις βιβλίων, τις θεατρικές κριτικές και τα σεμινάρια σχετικά με την Εικόνα και την Τέχνη, ο Καγγελάρης επιχειρεί μέσα από το νέο αυτό σωματείο να ανοίξει έναν ευρύτερο διάλογο γύρω από τη φωτογραφία και τη θέση της στη σύγχρονη Ελλάδα.

Σύγχρονη Ελληνική Φωτογραφία - ΣΕΦ
Contemporary Greek Photography - CGF

• Facebook/ContemporaryGreekPhotography
• Instagram/ContemporaryGreekPhotography
• cgf.gr