Νίκος Μπασιάς - Το Άγιον Στάλαγμα: Ένα φωτογραφικό οδοιπορικό στην αυθεντική Κρήτη

«Φτιάχνει η τέχνη τσικουδιά; Γη τσικουδιά την τέχνη;
Γιάντα τσικουδονόθευσα τον νου του καλλιτέχνη».

Η τσικουδιά δεν είναι απλώς ένα παραδοσιακό κρητικό απόσταγμα, είναι αφορμή για συνάντηση και μοίρασμα. Μέσα από τη νέα του φωτογραφική έκθεση, «Το Άγιον Στάλαγμα», ο φωτογράφος Νίκος Μπασιάς καταγράφει έναν κόσμο όπου η φωτιά του καζανιού, οι άνθρωποι της παρέας και η πρώτη σταγόνα της πρωτόρακης συνθέτουν μια αυθεντική εμπειρία πολιτισμού. Με αφορμή την έκθεση, που φιλοξενείται στη LOTOS Open Art Gallery στη Σούγια, μιλά για τη μυσταγωγία των παραδοσιακών ρακοκάζανων, τη δύναμη της συντροφικότητας και την ανάγκη να διασωθεί, μέσα από τη φωτογραφία, μια ζωντανή πλευρά της κρητικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η έκθεσή σας έχει τον ιδιαίτερο τίτλο «Το Άγιον Στάλαγμα». Τι συμβολίζει αυτός ο τίτλος και πώς γεννήθηκε;

Τα παραδοσιακά ρακοκάζανα στην Κρήτη ξεπερνούν τα όρια μιας απλής παραγωγικής διαδικασίας· αποτελούν μια αρχέγονη, σχεδόν θρησκευτική, ιεροτελεστία. Αυτό που είδα στα καζάνια και με έκανε να νιώσω την «ιερότητα» δεν ήταν ούτε οι χάλκινοι σωλήνε, ούτε η φωτιά ούτε καν το ίδιο το απόσταγμα. Ήταν το αντάμωμα των ψυχών. Η δημιουργία της παρέας, η συντροφικότητα και η αυθεντική φιλία που γεννιέται μέσα από τον καπνό και την αναμονή για το «Άγιον Στάλαγμα» –εκείνη την πρώτη σταγόνα της πρωτόρακης– είναι ό,τι πιο κοντά στο «θεϊκό» συνάντησα εκεί μέσα.

Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να αφιερώσετε μια ολόκληρη φωτογραφική δουλειά στα παραδοσιακά καζάνια και στη διαδικασία της απόσταξης της τσικουδιάς;

Πράγματι, η φωτογραφική αυτή καταγραφή ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια και εξακολουθεί να εξελίσσεται. Δεν άρχισε, όμως, με σκοπό να γίνει έκθεση. Είναι μια προσωπική καταγραφή ενός κόσμου που με γοητεύει και στον οποίο κάθε χρόνο νιώθω την ανάγκη να επιστρέφω. Με ελκύει η ζωντάνια του τόπου και των ανθρώπων. Με γοητεύουν τα καζάνια που λειτουργούν με ξύλα, μέσα σε «μπαρουτοκαπνισμένους» χώρους, όπου η παραγωγή της τσικουδιάς μετατρέπεται σε μια μικρή γιορτή. Σε μια εποχή διαρκών αλλαγών, αισθάνομαι την ανάγκη να διασώσω μια εικόνα της Κρήτης όσο παραμένει ακόμη ανόθευτη από τον χρόνο, να αναδείξω την πολιτιστική της αξία και να υπενθυμίσω τη σημασία της διατήρησής της.

Ποιες στιγμές ή εικόνες θεωρείτε ότι αποτυπώνουν καλύτερα την ψυχή αυτής της παράδοσης;

Στις φωτογραφίες μου εστιάζω στους ανθρώπους και στις στιγμές τους. Αφήνω το σκοτάδι να αγκαλιάζει τα πρόσωπα και τη φωτιά να φωτίζει τις λεπτομέρειες: τις ρυτίδες, τον ιδρώτα, τον χαλκό. Φωτογραφίζω τον καζανάρη, σαν να παλεύει με το καζάνι, που μοιάζει με δράκο που ανασαίνει φωτιά και αχνούς μέσα στη νύχτα. Φωτογραφίζω τον ψήστη, τον μάγειρα της παρέας, όλους εκείνους που δίνουν ζωή στη βραδιά. Η πιο δυνατή στιγμή, όμως, είναι όταν σηκώνουμε τα ποτήρια και τα τσουγκρίζουμε. Τότε οι ευχές δίνουν και παίρνουν: «Καλόπιοτη», «Πάντα σε χαρές», «Καλοξόδευτη». Στόχος μου είναι ο θεατής να μη βλέπει απλώς μια εικόνα, αλλά να νιώθει τη ζεστασιά, τη φιλοξενία και τον παλμό της Κρήτης, σαν να κάθεται κι εκείνος μαζί μας στο ίδιο τραπέζι.

Πέρα από τη διαδικασία της απόσταξης, τι ανακαλύψατε για τους ανθρώπους και τις παρέες που συγκεντρώνονται γύρω από το καζάνι;

Το καζάνι είναι η αφορμή και η τσικουδιά το μέσο. Η πραγματική μαγεία, όμως, είναι η παρέα. «Το Άγιον Στάλαγμα» ενώνει τους ανθρώπους γύρω από τη φωτιά. Εκεί μιλούν, γελούν, μοιράζονται ιστορίες και στιγμές. Αυτό που συμβαίνει γύρω από το καζάνι είναι πολύ πιο πολύτιμο από το ίδιο το ποτό. Εκεί δεν υπάρχουν πλούσιοι ή φτωχοί, μορφωμένοι ή αγράμματοι. Όλοι γίνονται μια παρέα. Κάθονται στο ίδιο ξύλινο σκαμνί και τρώνε από το ίδιο πιάτο.

Η επιλογή της LOTOS Open Art Gallery στη Σούγια και ενός υπαίθριου χώρου προσθέτει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στην έκθεση. Γιατί θεωρείτε ότι αυτό το περιβάλλον ταιριάζει στο έργο σας;

Το ξεχωριστό ενδιαφέρον της συγκεκριμένης έκθεσης βρίσκεται και στον χαρακτήρα του ίδιου του χώρου. Υπάρχει μια μαγική αντίθεση στο στήσιμό της. Οι εικόνες των καζανιών, άρρηκτα συνδεδεμένες με το φθινόπωρο, τη φωτιά, το κρύο των ορεινών χωριών και την κλειστή ατμόσφαιρα, εκτίθενται το καλοκαίρι, σε έναν ανοιχτό χώρο δίπλα στο κύμα. Αυτό το πάντρεμα της φωτιάς του καζανιού με τη θαλασσινή αύρα της Σούγιας δίνει μια νέα, απρόσμενη διάσταση στο έργο. Στη LOTOS Open Art Gallery οι φωτογραφίες δεν περιορίζονται από τέσσερις τοίχους. Εκτίθενται κάτω από τον ανοιχτό ουρανό, όλο το εικοσιτετράωρο, επιτρέποντας στον επισκέπτη να τις ανακαλύπτει σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, καθώς το φυσικό φως και ο νυχτερινός φωτισμός μεταμορφώνουν διαρκώς την ατμόσφαιρά τους.

Στα εγκαίνια θα προσφέρετε στους επισκέπτες μαντινάδες για την τσικουδιά. Πώς προέκυψε αυτή η ιδέα και τι θέλετε να αποκομίσει ο επισκέπτης από αυτή τη συνάντηση εικόνας και προφορικής παράδοσης;

Η φωτογραφία και ο λόγος στην Κρήτη είναι δύο τέχνες που συμπληρώνουν η μία την άλλη. Όπως μια φωτογραφία κλείνει μέσα της μια ολόκληρη ιστορία, έτσι και μια μαντινάδα συμπυκνώνει βαθιά συναισθήματα σε λίγες μόνο λέξεις. Στην προηγούμενη έκθεσή μου είχα προτείνει τη «φωτογραφία ως τόπο γραφής». Στη Σούγια θέλω η εικόνα να συνομιλήσει με αυτόν τον ζωντανό λόγο της μαντινάδας. Με ποιον τρόπο θα γίνει αυτή η «συνομιλία» και ποιο θα είναι το μικρό, αυθεντικό ενθύμιο που θα πάρουν μαζί τους οι επισκέπτες από το «Άγιον Στάλαγμα», ας το αφήσουμε ως έκπληξη.

Υπάρχει κάποια φωτογραφία στην έκθεση που έχει για εσάς ξεχωριστή συναισθηματική αξία; Ποια είναι η ιστορία της;

Θυμάμαι, όταν πρωτοδιορίστηκα ως καθηγητής Φυσικής στον Φουρφουρά, στα ορεινά του Ρεθύμνου. Διευθύντριά μου ήταν η Χριστίνα, λίγο πριν από τη σύνταξή της. Δεν είχε αυτοκίνητο, ούτε οδηγούσε. Ήταν όμως άνθρωπος της παρέας και, όπως λέμε στην Κρήτη, «γερό ποτήρι».

Ένα μεσημέρι μού είπε:

«Νίκο, θα με πας με το αμάξι σου εδώ πιο κάτω, που είναι ένα καζάνι;»
«Να σε πάω, Χριστίνα.»

Μόλις φτάσαμε, με ρώτησε ξανά:

«Θέλεις να κατέβεις;»
«Να κατέβω, Χριστίνα»

Ακόμη θυμάμαι εκείνη την παρέα, παρότι έχουν περάσει σχεδόν τριάντα χρόνια. Έψηναν φρέσκα κρέατα στα κάρβουνα, αλλά και ρέγγα και σαρδέλες. Γύρω από το καζάνι έπιναν, τραγουδούσαν, χόρευαν και έλεγαν μαντινάδες. Μια λύρα συνόδευε το γλέντι και, μέσα σε λίγα λεπτά, γίναμε όλοι μια παρέα. Η Χριστίνα κατάλαβε αμέσως ότι αυτός ο κόσμος με είχε κερδίσει. Ήξερε ότι ένιωθα άνετα σ’ αυτές τις παρέες και πως αγαπούσα την ατμόσφαιρά τους. Έτσι, κάθε τόσο μου έλεγε χαμογελώντας:

«Νίκο, θα με πας με το αμάξι σου εδώ πιο κάτω, που είναι ένα καζάνι;»

Εκεί ξεκίνησαν όλα. Εκεί γεννήθηκε και η πρώτη μου φωτογραφία.

Πιστεύετε ότι τέτοιες εκθέσεις μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Κρήτης;

Πιστεύω πως ναι. Όταν αυτές οι εικόνες παρουσιάζονται σε γκαλερί και πολιτιστικούς χώρους, η παράδοση γίνεται προσιτή ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έχουν ζήσει ποτέ την εμπειρία ενός καζανιού. Παράλληλα, δίνεται στους νεότερους η ευκαιρία να γνωρίσουν τις ρίζες τους μέσα από μια σύγχρονη καλλιτεχνική ματιά, ώστε να μη χαθεί η σύνδεσή τους με τα έθιμα του τόπου. Όταν μια διαδικασία όπως η απόσταξη της τσικουδιάς παρουσιάζεται ως τέχνη, αποκτά διαφορετική βαρύτητα ακόμη και στα μάτια των ίδιων των ντόπιων. Οι κοινότητες αισθάνονται περήφανες για την κληρονομιά τους και αυτό τις παρακινεί να τη συνεχίσουν και να την προστατεύσουν από την αλλοίωση και την εμπορευματοποίηση.

Τι θα θέλατε να αισθανθεί ο επισκέπτης φεύγοντας από την έκθεση «Το Άγιον Στάλαγμα»;

Πιστεύω ότι η αυθεντικότητα είναι μια παγκόσμια γλώσσα. Είτε πρόκειται για έναν ταξιδιώτη από το εξωτερικό είτε για έναν Έλληνα που επιλέγει να επισκεφτεί τη Σούγια, αυτό που αναζητά δεν είναι η απρόσωπη πλευρά του τουρισμού. Αναζητά το πνεύμα του τόπου. Η έκθεση στη LOTOS Open Art Gallery τού προσφέρει μια πύλη προς μια διαφορετική Κρήτη· την Κρήτη του φθινοπώρου και του χειμώνα, των ανθρώπων του μόχθου, της παρέας και της φιλοξενίας. Ακόμη κι αν κάποιος δεν γνωρίζει τι είναι το καζάνι, πίνοντας το «Άγιον Στάλαγμα» –που θα υπάρχει άφθονο στα εγκαίνια– εύχομαι να νιώσει το συναίσθημα που κρύβουν οι φωτογραφίες: τη συντροφικότητα, την υπερηφάνεια και την ιερότητα της στιγμής. Αυτό είναι που θα ήθελα να πάρει μαζί του φεύγοντας.

Αν έπρεπε να περιγράψετε την τσικουδιά με μία μόνο λέξη και τη φωτογραφική αυτή διαδρομή με μία φράση, ποιες θα ήταν αυτές;

Αν έπρεπε να κλείσω την τσικουδιά σε μία μόνο λέξη, αυτή θα ήταν «μαζί». Όσο για τη φωτογραφική αυτή διαδρομή, θα τη συνόψιζα σε μια υπόσχεση: «Σε λίγους μήνες, πάλι μαζί».

Ποιο είναι το επόμενο βήμα σας; Υπάρχει κάτι παρόμοιο που θα θέλατε να εξερευνήσετε;

Ναι, υπάρχει ήδη η επόμενη σκέψη. Θα έλεγα πως το «Άγιον Στάλαγμα» είναι το πρώτο κεφάλαιο μιας μεγαλύτερης φωτογραφικής αφήγησης. Το επόμενο βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και θα συνεχίσει την ιστορία από μια διαφορετική οπτική. Η συνέχεια θα οδηγήσει τον θεατή σε νέες διαδρομές, με το ίδιο βλέμμα αλλά διαφορετικά αρώματα, άλλες μνήμες και νέους συμβολισμούς. Προς το παρόν, όμως, προτιμώ να κρατήσω τη συνέχεια ως έκπληξη. Άλλωστε, όπως τα καλά αποστάγματα, έτσι και οι φωτογραφίες χρειάζονται τον χρόνο τους.

***

Πληροφορίες Έκθεσης

Έκθεση: Το Άγιον Στάλαγμα
Τοποθεσία: LOTOS Open Art Gallery, Σούγια Χανίων
Εγκαίνια: Σάββατο 8 Αυγούστου 2026, ώρα 20:00
Διάρκεια: 8 Αυγούστου - 13 Σεπτεμβρίου 2026
Είσοδος ελεύθερη
Η υπαίθρια έκθεση είναι προσβάσιμη όλο το 24ωρο.

***

Νίκος Μπασιάς - βιογραφικό

Ο Νίκος Μπασιάς είναι φωτογράφος και εκπαιδευτικός. Γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στο Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει παρακολουθήσει διεθνή σεμινάρια φωτογραφίας, έχει διακριθεί σε διεθνείς φωτογραφικούς διαγωνισμούς και έχει συμμετάσχει ως μέλος κριτικών επιτροπών. Το έργο του έχει παρουσιαστεί σε έξι ατομικές και 78 ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ζει και δημιουργεί στα Χανιά, συνεχίζοντας να καταγράφει με τον φακό του ιστορίες ανθρώπων, τόπων και παραδόσεων.